ปฐมพยาบาลสัตว์เลี้ยงเบื้องต้น ทำอะไรระหว่างทางไปหาหมอ

ตอนที่น้องบาดเจ็บ สิ่งที่ทำได้ที่บ้านมีขอบเขตชัดเจน คือหยุดไม่ให้อาการแย่ลง ป้องกันตัวเองไม่ให้ถูกกัด และพาไปถึงมือสัตวแพทย์ให้เร็วที่สุด ไม่มีแผลหรือการกินสารพิษแบบไหนที่ควรรักษาให้จบที่บ้าน

ลำดับที่ใช้ได้กับเกือบทุกเหตุการณ์ โทรหาโรงพยาบาลสัตว์ก่อนหรือระหว่างทาง บอกว่าเกิดอะไรขึ้นและกำลังไป จับตัวอย่างปลอดภัย ประคองอาการตามหัวข้อด้านล่าง แล้วออกเดินทาง ถ้ามีคนสองคน ให้คนหนึ่งขับรถ อีกคนดูแลน้อง ถ้ายังไม่มีเบอร์โรงพยาบาลที่เปิดดึก ให้หาไว้ตั้งแต่วันนี้จาก คลินิกสัตว์ 24 ชั่วโมง

ก่อนแตะตัว ป้องกันตัวเองจากการถูกกัด

คู่มือสัตวแพทย์ Merck ระบุว่าสัตว์ที่บาดเจ็บหรือเจ็บปวดกัดได้ แม้กับเจ้าของที่รักมันที่สุด เพราะความกลัวและความเจ็บทำให้ตอบสนองโดยสัญชาตญาณ

วิธีมัดปากหมาด้วยผ้าชั่วคราว ตามที่ Merck อธิบาย

1. ใช้ผ้ายาว เช่น ผ้าพันคอ เนกไท หรือผ้าก๊อซม้วน ทำเป็นห่วง
2. สวมห่วงรอบปากจากด้านบน ผูกครั้งหนึ่งใต้คาง
3. ไขว้ปลายผ้าไปด้านหลังหู แล้วผูกเป็นปมที่ถอดง่าย
4. แน่นพอให้อ้าปากกัดไม่ได้ แต่ไม่รัดจมูกจนหายใจไม่ได้

สำหรับแมวและหมาตัวเล็ก การห่อตัวด้วยผ้าขนหนูหนาให้เหลือแต่หัว มักปลอดภัยกว่าการมัดปาก และช่วยให้ยกใส่กล่องได้

ตารางเหตุการณ์ฉุกเฉิน ทำอะไรได้ ห้ามทำอะไร

เหตุการณ์	ทำระหว่างรอหรือระหว่างทาง	ห้ามทำ
เลือดออก	กดด้วยผ้าสะอาดให้แน่น พันทับให้แน่นแต่ไม่รัดจนบวม	ดึงผ้าชั้นที่ชุ่มเลือดออก
วัตถุปักคาแผล	ปล่อยไว้ ใช้ผ้าพันรอบเพื่อพยุง	ดึงออกเอง
แผลไฟไหม้หรือน้ำร้อนลวก	ราดน้ำเย็นต่อเนื่อง ปิดด้วยผ้าก๊อซที่ไม่ติดแผล	ทาเนย ยาสีฟัน หรือครีมของคน
สำลักสิ่งแปลกปลอม	ทุบระหว่างสะบักหรือกดสองข้างซี่โครงเร็วๆ ตามขั้นตอนด้านล่าง	ล้วงนิ้วเข้าคอแบบมองไม่เห็น
กินสารพิษ	โทรสัตวแพทย์ทันที เก็บฉลากหรือตัวอย่างไปด้วย	ทำให้อาเจียนเองโดยไม่ได้สั่ง
รถชนหรือตกจากที่สูง	เคลื่อนย้ายบนแผ่นแข็ง หัว คอ หลังนิ่ง	อุ้มตัวงอหรือปล่อยให้เดินเอง
ชัก	ย้ายของแข็งออกรอบตัว จับเวลา	ใส่มือหรือของเข้าปาก
ฮีทสโตรก	พาเข้าที่เย็น ราดน้ำเย็นธรรมดา เปิดพัดลม	ใช้น้ำแข็งประคบทั้งตัว

ข้อมูลในตารางเป็นการประคองอาการเท่านั้น ทุกเหตุการณ์ในตารางนี้ต้องไปพบสัตวแพทย์หลังทำ

เลือดออก หยุดให้ได้ก่อน

Merck แนะนำให้กดแผลให้แน่นด้วยผ้าก๊อซหรือผ้าสะอาด แล้วพันให้แน่นแต่ไม่แน่นเกินไป ถ้าเลือดซึมทะลุผ้า ให้พันทับเพิ่มอีกชั้น ไม่ดึงชั้นเดิมออก เพราะจะดึงลิ่มเลือดที่เริ่มเกาะหลุดตามมา

วิธีเช็กว่าพันแน่นเกินไปหรือไม่ ถ้าพันที่ขา ให้ดูนิ้วเท้าด้านล่างผ้า ถ้าบวมขึ้นหรือเย็นลง แปลว่าแน่นเกินไป ต้องคลายออกบ้าง

ถ้าวัตถุปักคาอยู่ เช่น ไม้ เหล็ก หรือก้างแหลม Merck ระบุให้ปล่อยไว้และพยุงด้วยผ้าพันรอบ การดึงออกเองอาจทำให้เลือดออกมากขึ้นทันที ถ้าวัตถุยาวมากจนเคลื่อนย้ายไม่ได้ Merck ระบุว่าตัดให้สั้นลงได้ โดยเหลือส่วนที่โผล่จากตัวอย่างน้อยราวห้าเซนติเมตร

แผลไฟไหม้และน้ำร้อนลวก

Merck แนะนำให้ล้างบริเวณที่ไหม้ด้วยน้ำเย็นปริมาณมาก แล้วปิดด้วยผ้าปิดแผลชนิดที่ไม่ติดแผล บ้านที่มีหมาแมวเดินในครัว มักเจอแผลน้ำร้อนลวกจากหม้อหรือกาน้ำ ขนที่หนาทำให้มองไม่เห็นว่าแผลกว้างแค่ไหน ให้ถือว่าลึกกว่าที่เห็นไว้ก่อน

ไฟฟ้าช็อตจากการกัดสายไฟเป็นอีกกรณีที่ต้องระวัง ปิดสวิตช์หรือถอดปลั๊กก่อนแตะตัวน้องทุกครั้ง แม้น้องดูปกติหลังจากนั้น ก็ควรพาไปตรวจ เพราะไฟฟ้าทำให้ปอดหรือปากบาดเจ็บได้โดยไม่เห็นจากภายนอก

สำลัก ทำตามลำดับ

สำลักจริงต่างจากไอธรรมดา น้องที่สำลักจะหายใจลำบาก ตะกุยปาก เหงือกหรือลิ้นเริ่มเป็นสีม่วงหรือคล้ำ

1. ถ้ายังหายใจได้และไออยู่ ให้พาไปคลินิกทันที อย่าพยายามเอาของออกเอง
2. ถ้าเปิดปากแล้วเห็นของชัดและหยิบได้ง่าย ให้หยิบออกอย่างระวัง Merck เตือนไม่ให้ล้วงนิ้วเข้าไปในปากแบบไม่เห็น เพราะจะดันของลึกลงไปอีกและเสี่ยงถูกกัด
3. ถ้าหายใจไม่ได้ Merck แนะนำให้ทุบแรงๆ ระหว่างสะบัก หรือใช้มือกดสองข้างของซี่โครงเร็วๆ เพื่อดันอากาศออกจากปอด
4. ไปคลินิกต่อทันที แม้ของจะหลุดออกมาแล้ว เพราะคอหรือหลอดอาหารอาจบาดเจ็บ

กินสารพิษ เวลาคือทุกอย่าง

ศูนย์สุขภาพสุนัขริเนย์ของมหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ระบุว่า เมื่อสงสัยว่าหมากินสารพิษ เวลาสำคัญมาก ให้โทรหาสัตวแพทย์ทันที และอย่าพยายามทำให้อาเจียนเอง เว้นแต่สัตวแพทย์บอกให้ทำ เพราะสารบางชนิด เช่น สารกัดกร่อน หรือน้ำมันปิโตรเลียม ทำอันตรายซ้ำเมื่ออาเจียนออกมา

ข้อมูลที่ต้องบอกเมื่อโทร ตามที่คอร์เนลล์แนะนำ

• ชื่อผลิตภัณฑ์หรือยี่ห้อ และส่วนผสมตามฉลาก
• ปริมาณที่คิดว่ากินไป
• เวลาที่กิน หรือเวลาที่เห็นครั้งสุดท้ายว่ายังไม่ได้กิน
• น้ำหนักตัวน้อง

เก็บกล่อง ฉลาก หรือส่วนที่เหลือใส่ถุงไปด้วย ถ้าน้องอาเจียน เก็บตัวอย่างใส่ถุงไปให้สัตวแพทย์ดู ของที่หมากินเข้าไปบ่อยในบ้าน เช่น ช็อกโกแลต อยู่ในหน้า หมากินช็อกโกแลต

เคลื่อนย้ายตัวที่บาดเจ็บหนัก

รถชนหรือตกจากที่สูงอาจทำให้กระดูกสันหลังบาดเจ็บ Merck แนะนำให้ใช้แผ่นไม้ แผ่นกระดาน หรือผ้าห่มพับหนาเป็นเปลชั่วคราว ประคองให้หัว คอ และหลังอยู่นิ่งที่สุด สำหรับแมวและสัตว์ตัวเล็ก ให้ใส่กล่องกระดาษที่เจาะรูอากาศ

• เลื่อนตัวน้องขึ้นแผ่นแข็งโดยจับตัวทั้งท่อน ไม่ยกเฉพาะขาหรือคอ
• ถ้ามีคนสองคน ให้คนหนึ่งประคองหัว อีกคนประคองสะโพก
• คลุมผ้าบางๆ ให้อุ่นและสงบ ไม่คลุมหน้า
• ระหว่างขับรถ ขับนิ่งๆ ไม่ต้องรีบจนเสี่ยงอุบัติเหตุซ้ำ

แผลถูกกัดจากหมาหรือแมวตัวอื่น

แผลกัดหลอกตาได้มาก ภายนอกเห็นเป็นรูเล็กสองสามรู แต่ใต้ผิวหนังอาจฉีกเป็นโพรงกว้าง และเขี้ยวพาเชื้อโรคลึกเข้าไปในเนื้อ แมวที่ถูกกัดมักเป็นฝีในอีกไม่กี่วันต่อมา ถ้าไม่ได้รับการรักษา

สิ่งที่ทำได้ที่บ้าน

1. แยกสัตว์ออกจากกันอย่างปลอดภัย ใช้ไม้ เบาะ หรือฉีดน้ำแทนการเอามือเข้าไปแยก
2. ตรวจทั่วตัว ขนหนาทำให้มองไม่เห็นแผล ให้ลูบหาจุดที่เปียก มีเลือด หรือน้องร้องเมื่อแตะ
3. ล้างแผลด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือปริมาณมาก
4. ถ้าเลือดออก กดและพันตามหัวข้อเลือดออก
5. พาไปคลินิกในวันเดียวกัน แม้แผลจะดูเล็ก

ถ้าสัตว์ที่กัดเป็นสัตว์จรหรือไม่รู้ประวัติวัคซีน ให้บอกสัตวแพทย์ด้วย เพราะมีผลกับการตัดสินใจเรื่องวัคซีนพิษสุนัขบ้า และถ้าคนในบ้านถูกกัดหรือข่วนระหว่างแยก ให้ล้างแผลด้วยสบู่และน้ำไหลนานๆ แล้วไปพบแพทย์

ตาบาดเจ็บ

ตาเป็นอวัยวะที่เสียหายถาวรได้เร็ว น้องที่หรี่ตา น้ำตาไหลมาก ขยี้ตา หรือตาขุ่นขาวหลังโดนกิ่งไม้หรือเล็บแมวข่วน ควรไปคลินิกในวันนั้น ระหว่างทาง ป้องกันไม่ให้น้องเกาหรือถูตากับพื้น ถ้ามีปลอกคอกันเลีย ให้ใส่ไว้ ถ้ามีสารเคมีกระเด็นเข้าตา ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือปริมาณมากหลายนาทีก่อนออกเดินทาง ห้ามหยอดยาตาของคน

สมมติเหตุการณ์ ลองไล่ลำดับดู

สมมติว่าตอนสองทุ่ม น้องหมาพันธุ์ผสมตัวกลางวิ่งออกไปนอกรั้วแล้วถูกมอเตอร์ไซค์เฉี่ยว กลับมาเดินกะเผลก ขาหลังมีเลือดซึม และหอบ

ลำดับที่ใช้ได้

1. ห่อตัวหรือมัดปากด้วยผ้าก่อนแตะขา เพราะน้องเจ็บและอาจกัด
2. กดแผลที่ขาด้วยผ้าสะอาด แล้วพันทับ
3. ยกตัวทั้งท่อนขึ้นบนผ้าห่มพับ ไม่ปล่อยให้เดินเอง แม้จะยังเดินได้
4. โทรบอกโรงพยาบาลสัตว์ที่เปิดดึกว่ากำลังไป และเล่าอาการ
5. ระหว่างทาง ดูสีเหงือกและการหายใจเป็นระยะ

ในกรณีแบบนี้ การบาดเจ็บที่มองไม่เห็น เช่น เลือดออกในช่องท้องหรือปอดช้ำ มักอันตรายกว่าแผลที่ขา การพาไปตรวจทั้งตัวจึงจำเป็นแม้น้องจะดูไม่หนัก

สัญญาณชีพที่ควรรู้ก่อนเกิดเหตุ

การรู้ค่าปกติของน้องตอนสบายดี ทำให้รู้ว่าอะไรผิดปกติในวันฉุกเฉิน Merck ระบุว่าอุณหภูมิร่างกายปกติของหมาและแมวอยู่ที่ราว 38.6 ถึง 38.9 องศาเซลเซียส

สิ่งที่ฝึกวัดตอนน้องสบายดี	วิธี
อุณหภูมิ	ใช้ปรอทดิจิทัลทาสารหล่อลื่น วัดทางทวารหนัก ถ้าน้องยอม
การหายใจ	นับการขยับของหน้าอกหนึ่งนาทีตอนนอนหลับ
สีเหงือก	ดูในที่สว่าง เหงือกปกติเป็นสีชมพู
การเติมเลือดในเหงือก	กดเหงือกจนขาว ปล่อยแล้วดูว่าสีกลับเร็วแค่ไหน

จดค่าที่วัดได้ไว้ในมือถือ ใช้เทียบในวันที่น้องดูไม่ปกติ

CPR ใช้เมื่อไร

CPR ใช้เฉพาะเมื่อน้องไม่หายใจและคลำชีพจรไม่ได้ Merck ระบุอัตราการกดหน้าอกไว้ที่ 100 ถึง 120 ครั้งต่อนาที และแนะนำให้ทำระหว่างที่อีกคนขับรถไปโรงพยาบาล เพราะ CPR อย่างเดียวช่วยชีวิตได้จำกัด การรักษาที่โรงพยาบาลคือสิ่งที่ต้องไปให้ถึง วิธีจัดท่าและตำแหน่งกดแตกต่างตามขนาดและรูปอก ซึ่งควรเรียนกับสัตวแพทย์จริงก่อนจะต้องใช้

กล่องปฐมพยาบาลที่ควรมีในบ้าน

• ผ้าก๊อซและผ้าพันแผลยืด หลายขนาด
• เทปติดแผล และกรรไกรปลายมน
• ผ้าปิดแผลชนิดไม่ติดแผล
• น้ำเกลือล้างแผล
• ถุงมือยาง
• ปรอทวัดไข้ดิจิทัล
• ไซริงจ์พลาสติกไม่มีเข็ม
• ผ้าขนหนูเก่าหนึ่งผืนสำหรับห่อตัว
• ผ้ายาวหรือที่ครอบปากสำหรับหมา
• ไฟฉายเล็ก
• กระดาษจดเบอร์โรงพยาบาลสัตว์ใกล้บ้าน และน้ำหนักล่าสุดของน้อง

ไม่ต้องใส่ยากินในกล่อง ยาทุกชนิดควรให้ตามที่สัตวแพทย์สั่งเท่านั้น

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• หายใจลำบาก เหงือกม่วง ซีด หรือขาว
• เลือดออกไม่หยุดหลังกดนานหลายนาที
• ชักนานหรือชักซ้ำ ข้อมูลเพิ่มเติมอยู่ใน หมาชัก
• ท้องป่อง พยายามอาเจียนแต่ไม่มีอะไรออก
• กินหรือสัมผัสสารพิษ ยาคน หรือสารเคมี
• ถูกรถชน ตกจากที่สูง หรือถูกสัตว์อื่นกัด แม้ดูปกติ
• ตัวร้อนจัด หอบหนักหลังอยู่กลางแดด รายละเอียดอยู่ใน หมาฮีทสโตรก