หมาเป็นโรคผิวหนัง อาการเป็นอย่างไร ข้อมูลที่ควรรู้และแนวทางดูแลเบื้องต้น

โรคผิวหนังในหมามีหลายสิบแบบ แต่สัญญาณที่เจ้าของเห็นมีไม่กี่อย่าง คือเกา เลีย ขนหลุด ผิวแดง เป็นสะเก็ด มีตุ่มหรือหนอง และมีกลิ่น การตัดสินว่าแบบไหนต้องไปหาหมอเร็วดูได้จากว่าผิวเป็นแผลเปิดหรือมีหนองไหม น้องหมาเจ็บหรือซึมไหม และเป็นมานานเกินสัปดาห์แล้วหรือยัง

ไล่ตรวจผิวน้องหมาเองห้าจุด ก่อนสรุปว่าเป็นอะไร

เวลาน้องหมาสงบๆ ลองแหวกขนดูทีละจุด จดหรือถ่ายรูปไว้ เพราะข้อมูลนี้ช่วยหมอได้มาก

1. หลังส่วนล่างและโคนหาง ดูขี้หมัดและขนบาง
2. หู ปลายใบหู และข้อศอก ดูสะเก็ดหนา ซึ่งเจอบ่อยในหิดสุนัข
3. ใต้ท้อง รักแร้ ขาหนีบ ผิวชื้น แดง กลิ่นอับ มักเป็นยีสต์หรือแบคทีเรีย
4. ซอกนิ้วและอุ้งเท้า แดง ชื้น น้ำลายย้อมเป็นสีน้ำตาลจากการเลีย
5. รอบปากและตา ผิวพับ ขนเปียกน้ำตาหรือน้ำลาย

ตำราสัตวแพทย์เมอร์คระบุว่าผิวหนังที่ร้อนชื้นตามรอยพับและจุดรับน้ำหนักอย่างข้อศอกติดเชื้อง่ายกว่าส่วนอื่น ซึ่งตรงกับสิ่งที่คนเลี้ยงหมาในเมืองร้อนเจอบ่อย

อาการที่เห็น กับสิ่งที่อาจอยู่ข้างหลัง

อาการ	เกี่ยวกับ	ลักษณะเด่น
คันที่หลังส่วนล่าง ขนบาง ขี้หมัดดำ	หมัด	คันมากช่วงปลายฤดูร้อน
คันเฉียบพลัน ตุ่มแข็ง สะเก็ดที่หู ข้อศอก ท้อง	หิดสุนัข	ติดต่อง่าย ติดคนได้
ขนหลุดรอบตา ปาก ในลูกสุนัข	ไรขน	ไม่ค่อยคัน ผิวแดงเล็กน้อย
ตุ่มหนอง สะเก็ดเหลือง ขนเป็นกระจุก	แบคทีเรียที่ผิว (pyoderma)	เจ็บ มีกลิ่นได้
ผิวมันเหนียว มีกลิ่นอับ ผิวคล้ำหนา	ยีสต์หรือ seborrhea	มักเป็นซ้ำที่จุดเดิม
คันตามหน้า เท้า ท้อง เป็นๆ หายๆ	ภูมิแพ้	เกี่ยวกับฤดูหรืออาหาร
ผิวแดงเป็นวง ขอบเป็นขุย	เชื้อรา	ติดคนได้ ต้องเพาะเชื้อ

ตารางนี้ไว้ช่วยตั้งคำถามกับหมอ ไม่ใช่เครื่องมือวินิจฉัย เพราะโรคหลายอย่างหน้าตาคล้ายกัน และมักเกิดซ้อนกัน

หนองที่ผิว มักเป็นผลที่ตามมา ไม่ใช่ต้นเหตุ

เมอร์คอธิบายว่า pyoderma แปลว่า "หนองในผิวหนัง" ส่วนใหญ่เป็นการติดเชื้อแบคทีเรียที่เกิดตามหลังโรคอื่น เช่น ภูมิแพ้หรือปรสิต อาการของชั้นผิวตื้นคือสะเก็ด หย่อมโล่ง ตุ่มรอบขน คันมากน้อยต่างกัน ส่วนชั้นลึกจะเจ็บ เป็นสะเก็ดหนา มีกลิ่น น้ำเหลืองหรือหนอง บวมและเป็นแผล มักพบที่สันจมูก คาง ข้อศอก ข้อเข่า และซอกนิ้ว

เหตุที่ทำให้เป็นซ้ำตามตำราเมอร์ค คือไม่ได้รักษาต้นเหตุ การใช้ยากลุ่มสเตียรอยด์ และการใช้ยาปฏิชีวนะผิดวิธี รวมถึงหยุดยาก่อนกำหนด

ยาปฏิชีวนะผิวหนังกินนานกว่าที่คิด เมอร์คระบุว่าการรักษามักใช้ยาอย่างน้อย 3 สัปดาห์ ควรเป็น 4 สัปดาห์ และควรไม่มีอาการอย่างน้อย 7 วันก่อนหยุด ส่วนรายที่เป็นลึกหรือเป็นซ้ำอาจต้อง 8-12 สัปดาห์ขึ้นไป อย่าหยุดเองเพราะเห็นว่าผิวสวยแล้ว

เห็บ หมัด และไร ปรสิตที่ตรวจเจอได้จริง

เจ้าของจำนวนมากพบว่าโรคผิวหนังของน้องหมาที่ตามมาจนเป็นหนองเริ่มจากหมัดหรือเห็บที่ไม่ได้กันต่อเนื่อง ตามตำราเมอร์ค วงจรหมัดตั้งแต่ไข่จนเป็นตัวเต็มวัยใช้เวลาโดยทั่วไป 3-8 สัปดาห์ และดักแด้รอเจ้าบ้านได้นานหลายสัปดาห์จนถึงหนึ่งปี การควบคุมจึงใช้เวลาราว 6 สัปดาห์ถึง 3 เดือน

ส่วนไร เมอร์คแยกเป็นสองกลุ่ม

• ไรขน (Demodex) ปกติอยู่ในรูขุมขนของหมาทุกตัวโดยไม่ก่อโรค เมื่อภูมิคุ้มกันไม่ดีหรือมีพื้นทางพันธุกรรมจะเพิ่มจนขนหลุด ในลูกสุนัขอายุไม่ถึง 1 ปีที่เป็นเฉพาะจุดมักหายเอง แต่ที่เป็นทั่วตัวต้องรักษา ใช้เวลาเป็นเดือน และมักตรวจซ้ำจนไม่พบไรสองครั้งติดกัน
• หิดสุนัข (Sarcoptes) คันรุนแรงเฉียบพลัน เป็นตุ่มแข็งและสะเก็ด เริ่มที่ท้อง อก หู ข้อศอก ขา ติดต่อง่ายและติดคนได้ ทุกตัวที่อยู่ด้วยกันต้องรักษาพร้อมกัน

วิธีป้องกันและตรวจหาเห็บหมัดอย่างเป็นระบบอยู่ใน หมาเป็นเห็บหมัด กำจัดอย่างไร

ภูมิแพ้ ต้นเหตุที่ทำให้ผิวพังเป็นรอบๆ

หมาที่เกาหน้า เท้า ท้อง และหู ซ้ำๆ ตามฤดูหรือกินอาหารบางชนิดแล้วเป็นหนัก มักอยู่ในกลุ่มภูมิแพ้ การรักษาไม่จบที่ครีมหรือยา หมอจะไล่เรื่องปรสิตก่อน แล้วลองอาหารโปรตีนชนิดใหม่ เมื่อสงสัยแพ้อาหาร ซึ่งต้องงดขนมทุกอย่างตลอดช่วงทดลอง หมอบางท่านเลือกตรวจสาเหตุสิ่งแวดล้อมเพิ่ม เรื่องการเลือกอาหารสำหรับน้องหมาแพ้ง่าย อ่านที่ อาหารหมาแพ้ง่าย

ถ้าขนร่วงเป็นหย่อมเป็นหลักโดยไม่แน่ใจว่าเกี่ยวกับผิวหนังหรือฮอร์โมน ดูแนวคิดเพิ่มได้ใน หมาขนร่วง เกิดจากอะไร

แยกภูมิแพ้หมัด อาหาร และสิ่งแวดล้อมจากตำแหน่งที่คัน

สามกลุ่มนี้หน้าตาคล้ายกันมาก แต่ตำแหน่งที่น้องหมาเกาและจังหวะที่เป็นช่วยให้เดาทิศทางได้ก่อนไปหาหมอ

กลุ่ม	ตำแหน่งที่คันบ่อย	จังหวะที่เป็น	สิ่งที่หมอมักทำก่อน
แพ้น้ำลายหมัด	หลังส่วนล่าง โคนหาง ต้นขาหลัง	หนักช่วงที่หมัดชุก แม้เห็นหมัดแค่ไม่กี่ตัว	กันหมัดทุกตัวในบ้านต่อเนื่องอย่างน้อย 2 ถึง 3 เดือน
แพ้อาหาร	หน้า หู อุ้งเท้า ก้น บางตัวถ่ายบ่อยร่วมด้วย	เป็นได้ทั้งปี ไม่ขึ้นกับฤดู	ทดลองอาหารโปรตีนใหม่หรืออาหารโปรตีนย่อยสลาย 8 สัปดาห์ขึ้นไป
แพ้สิ่งแวดล้อม	หน้า อุ้งเท้า รักแร้ ขาหนีบ หู	เริ่มอายุน้อย มักแย่ลงช่วงฝนหรือเปลี่ยนฤดู	ตัดเรื่องหมัดและอาหารก่อน แล้วคุมอาการระยะยาว

ตัวเลขช่วงทดลองอาหารเป็นแนวทางที่สัตวแพทย์ผิวหนังใช้กันทั่วไป แต่ระยะจริงขึ้นกับว่าอาการตอบสนองเร็วแค่ไหน หมาตัวเดียวกันอาจมีภูมิแพ้มากกว่าหนึ่งกลุ่ม การกันหมัดให้ต่อเนื่องจึงเป็นขั้นแรกของทุกแผน เพราะเป็นส่วนที่ควบคุมได้ง่ายที่สุด

หมอตรวจอะไรบ้างตอนพาไปคลินิก

หลายบ้านกังวลว่าไปหาหมอแล้วจะได้แค่ยากลับมา ความจริงการตรวจผิวหนังมีขั้นตอนชัดเจน และรู้ไว้ก่อนช่วยให้เตรียมตัวถูก

1. ซักประวัติ หมอจะถามว่าเริ่มเมื่อไร คันแค่ไหน เป็นทั้งปีหรือตามฤดู กันหมัดยี่ห้ออะไร ล่าสุดเมื่อไร กินอาหารอะไร และมีสัตว์หรือคนในบ้านคันด้วยไหม
2. ตรวจตัวทั้งตัว ไม่ใช่แค่จุดที่เจ้าของชี้ เพราะรอยโรคที่ข้อศอกหรือใบหูบอกชนิดโรคได้มาก
3. ขูดผิวหนัง ใช้ใบมีดทื่อขูดผิวตื้นถึงลึกเพื่อหาไร เมอร์คระบุว่าต้องขูดลึกหลายจุดเพื่อตัดเรื่องปรสิตออกก่อนสรุปว่าเป็นแบคทีเรีย
4. แปะเทปหรือกดสไลด์ เก็บเซลล์จากผิวไปย้อมสีดูยีสต์และแบคทีเรียใต้กล้องจุลทรรศน์ ใช้เวลาไม่กี่นาที
5. เพาะเชื้อ ทำในรายที่เป็นซ้ำ ใช้ยาแล้วไม่ดีขึ้น หรือสงสัยเชื้อดื้อยา ผลมักใช้เวลาหลายวัน
6. ตรวจเชื้อรา ใช้ไฟส่องหรือเพาะเชื้อราจากขนที่ถอนรอบรอยโรค

ก่อนไปคลินิกอย่างน้อย 2 ถึง 3 วัน งดอาบน้ำและงดทายาทุกชนิด เพราะยาและแชมพูทำให้ผลขูดผิวและสไลด์ดูยากขึ้น เอาซองยากันหมัดหรือรูปถ่ายฉลากอาหารไปด้วย

อาบน้ำด้วยแชมพูยาอย่างไรให้ได้ผล

แชมพูยาเป็นส่วนสำคัญของการรักษาผิวติดเชื้อ แต่หลายบ้านใช้แล้วไม่เห็นผลเพราะล้างออกเร็วเกินไป เมอร์คระบุว่าแชมพูยาส่วนใหญ่ต้องค้างบนขนราว 10 นาทีจึงจะได้ผล และในผิวติดเชื้อชั้นตื้น ช่วง 2 สัปดาห์แรกมักอาบ 2 ถึง 3 ครั้งต่อสัปดาห์ จากนั้นลดเป็น 1 ถึง 2 ครั้งต่อสัปดาห์จนหาย ส่วนรายที่เป็นชั้นลึกบางตัวต้องอาบทุกวันด้วยแชมพูที่เจือจางตามที่หมอกำหนด

ขั้นตอนที่ใช้ได้จริงในบ้าน

1. หวีขนที่พันกันออกก่อน หมาขนยาวที่ผิวติดเชื้อควรตัดขนให้สั้นลงเพื่อให้ยาถึงผิว
2. เปียกตัวด้วยน้ำอุณหภูมิห้องหรืออุ่นเล็กน้อย น้ำร้อนทำให้คันมากขึ้น
3. ลงแชมพูยาเริ่มจากจุดที่เป็นมากที่สุด นวดให้ถึงผิว
4. จับเวลา 10 นาที ระหว่างรอให้ขนมหรือพูดคุยให้น้องหมานิ่ง ห่อผ้าขนหนูไว้ถ้าอากาศเย็น
5. ล้างออกให้หมดจนน้ำใส คราบแชมพูที่ค้างทำให้ผิวระคายเคือง
6. เช็ดและเป่าให้แห้งถึงโคนขน โดยเฉพาะซอกนิ้ว รักแร้ และใต้ท้อง

ห้ามสลับไปใช้แชมพูยาของสัตว์ตัวอื่นหรือแชมพูคนที่เขียนว่าขจัดรังแค เพราะส่วนผสมและความเข้มข้นต่างกัน และหลายชนิดเป็นพิษต่อแมวที่อยู่บ้านเดียวกัน วิธีเลือกแชมพูสำหรับใช้ประจำหลังผิวหายแล้วดูได้ใน แชมพูหมา เลือกอย่างไร

อากาศร้อนชื้นแบบไทย ทำให้ผิวหมาพังเร็วขึ้นอย่างไร

เมอร์คระบุว่าจุดที่ร้อนและชื้น เช่น รอยพับริมฝีปาก รอยพับหน้า รักแร้ เท้า และรอยพับคอ เสี่ยงติดเชื้อแบคทีเรียมากกว่าส่วนอื่น บ้านในไทยเจอปัจจัยนี้เกือบทั้งปี และมีสถานการณ์ที่ทำให้แย่ลงอีก

• ช่วงฝน หมาเดินลุยหญ้าเปียกแล้วกลับมานอนทั้งที่ซอกนิ้วยังชื้น ยีสต์ที่เท้าจะขึ้นภายในไม่กี่วัน
• อาบน้ำแล้วปล่อยแห้งเอง ขนชั้นในของพันธุ์ขนสองชั้นอย่างโกลเด้นและปอมเก็บความชื้นไว้ได้นานหลายชั่วโมง
• ใส่เสื้อหรือปลอกคอผ้าตลอดวัน เหงื่อและความชื้นสะสมใต้ผ้า
• หมาหน้าย่นอย่างปั๊กและบูลด็อก มีรอยพับที่ต้องเช็ดและซับให้แห้งทุกวัน
• หมาที่ว่ายน้ำบ่อย ช่องหูและผิวใต้ขนเปียกซ้ำ ๆ

วิธีแก้ส่วนใหญ่คือทำให้แห้ง ใช้ผ้าซับซอกนิ้วหลังเดินทุกครั้ง เป่าลมเย็นถึงอุ่นหลังอาบ และถอดเสื้อออกตอนอยู่ในบ้าน ถ้าน้องหมาเลียเท้าจนขนเป็นสีน้ำตาลแดง นั่นคือสัญญาณว่าซอกนิ้วชื้นนานเกินและควรให้หมอดูว่ามียีสต์หรือภูมิแพ้ร่วมด้วยหรือไม่

ที่บ้านทำอะไรได้ และอะไรที่ห้ามทำ

ทำได้ระหว่างรอพบหมอ

• ถ่ายรูปรอยโรคทุกวันหรือทุกสองวัน ใช้เหรียญหรือไม้บรรทัดวางเทียบขนาด
• ป้องกันไม่ให้เลียหรือกัดแผลด้วยปลอกคอกัน หรือเสื้อที่หมอแนะนำ
• เช็ดเท้าด้วยผ้าชุบน้ำสะอาดหลังเดินนอกบ้าน แล้วเช็ดซอกนิ้วให้แห้ง
• ซักที่นอนด้วยน้ำร้อนทุกสัปดาห์ และกันหมัดทุกตัวในบ้าน รวมแมว
• แยกสุนัขที่คันมากจากตัวอื่นไว้ก่อนหากสงสัยหิด และล้างมือหลังจับ

สิ่งที่ห้ามทำ

• ห้ามใช้ยาทาของคน ยาสเตียรอยด์ หรือครีมแก้เชื้อราที่ซื้อเอง เพราะบดบังอาการ
• ห้ามอาบน้ำยาของสัตว์ชนิดอื่นหรือน้ำยากำจัดแมลงในบ้าน
• ห้ามปิดแผลแน่นด้วยผ้าพันที่ไม่ระบายอากาศ
• ห้ามใช้ของพื้นบ้านที่ไม่มีหลักฐาน เช่น เหล้า น้ำมันเครื่อง หรือสมุนไพรทาแผล
• ห้ามหยุดยาเมื่อผิวเริ่มดี

ใครควรไปเร็ว ใครรอดูได้

ลักษณะที่เห็น	ระดับ	ทำอย่างไร
คันเล็กน้อย ผิวปกติ ขนไม่หลุด	รอดูได้ 2-3 วัน	หวีขน เช็กหมัด
ผิวแดง มีสะเก็ด ขนหลุดเป็นหย่อม	ควรนัดภายในสัปดาห์	ถ่ายรูป ไม่ทายาเอง
คันมาก นอนไม่หลับ เกาจนเป็นแผล	ภายใน 1-2 วัน	พบสัตวแพทย์
หนอง กลิ่นแรง เจ็บ แผลลึก	ภายในวัน	พบสัตวแพทย์
ซึม ไม่กิน มีไข้ ร่วมกับผิวเป็นแผล	ไปทันที	อ่านสัญญาณทั่วไปใน หมาป่วยมีอาการอย่างไร

ตารางดูแลผิวหนังประจำสัปดาห์สำหรับบ้านที่เคยเป็นแล้ว

เมื่อหมอรักษาจนผิวดีแล้ว การคุมไม่ให้กลับมาสำคัญกว่าตอนรักษา ใช้ตารางนี้เป็นพื้นฐาน แล้วปรับตามคำแนะนำของหมอที่ดูแลน้องหมาตัวนั้น

ความถี่	ทำอะไร
ทุกวัน	แหวกขนดูท้อง ซอกนิ้ว รักแร้ ขณะลูบตัว
ทุกสัปดาห์	ซักที่นอน หวีขน เป่าให้แห้งหลังอาบ
ทุกเดือน	ใช้ยากันเห็บหมัดตามกำหนดที่หมอสั่ง
ทุกครั้งที่กลับจากข้างนอก	เช็ดและดูฝ่าเท้า ซอกนิ้ว
ทุกรอบนัดตรวจ	ให้หมอตรวจผิว และทบทวนยาและอาหาร

ถ้าผิวกลับมาแดงหรือคันอีกใน 1-2 สัปดาห์หลังหยุดยา กลับไปพบหมอคนเดิมพร้อมรูปถ่ายที่ไล่เก็บไว้ จะช่วยให้ปรับแผนได้เร็วกว่าเริ่มต้นใหม่