โรคพิษสุนัขบ้า คืออะไร คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

พิษสุนัขบ้าเป็นโรคที่คนไทยรู้จักจนเหมือนเรื่องไกลตัว แต่ในแต่ละปียังมีคนถูกสุนัขหรือแมวกัดหรือข่วนแล้วต้องไปหาหมอ เหตุผลที่โรคนี้ต้องพูดซ้ำคือ เมื่อเริ่มแสดงอาการแล้วแทบไม่มีทางรักษา ความหวังทั้งหมดจึงอยู่ที่การฉีดวัคซีนให้สัตว์ล่วงหน้า และการจัดการแผลให้ถูกต้องในชั่วโมงแรกหลังโดนกัด

พิษสุนัขบ้าคืออะไร

กรมควบคุมโรคอธิบายว่าเป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่ทำลายระบบประสาทส่วนกลาง เกิดได้กับสัตว์เลือดอุ่นทุกชนิด สุนัขเป็นพาหะสำคัญที่สุดที่ติดสู่คน รองลงมาคือแมว ส่วนตำราเมอร์คระบุว่าเมื่อเริ่มแสดงอาการทางคลินิกแล้ว โรคนี้เสียชีวิตแทบทุกราย

ข้อมูลที่เจ้าของควรจำให้ได้ มีสามข้อ

• เชื้ออยู่ในน้ำลายของสัตว์ที่ป่วย
• เข้าสู่ร่างกายผ่านแผลกัด รอยข่วน หรือน้ำลายที่เข้าแผลสดและเยื่อบุตา จมูก ปาก
• ระยะฟักตัวไม่แน่นอน ตั้งแต่ไม่กี่วันไปจนถึงมากกว่าหนึ่งปี ค่าเฉลี่ยประมาณ 3 สัปดาห์ถึง 4 เดือนในคน

ในไทย เชื้อมาจากสัตว์ตัวไหนบ้าง

ตัวเลขของกรมควบคุมโรคทำให้เห็นภาพชัดว่าทำไมเรื่องนี้เป็นเรื่องของคนเลี้ยงหมาโดยตรง การติดเชื้อจากสัตว์สู่คนในไทยมาจากสุนัขประมาณ 95% แมวประมาณ 4% ที่เหลือราว 1% มาจากวัว ควาย และสัตว์ป่าเลี้ยงลูกด้วยนม แปลว่าถ้าหมาทุกตัวในซอยได้วัคซีนครบ โอกาสที่คนในซอยจะติดเชื้อจะลดลงเกือบทั้งหมด

อีกข้อที่ช่วยลดความกังวลเกินเหตุ คือน้ำลายที่โดนผิวหนังปกติซึ่งไม่มีแผล ไม่ถือว่าเสี่ยง หมาเลียแขนที่ไม่มีรอยแผลจึงไม่ต้องไปฉีดยา แต่ถ้าเลียแผลที่ยังสด เลียริมฝีปาก หรือน้ำลายกระเด็นเข้าตา ให้นับเป็นการสัมผัสและไปพบแพทย์ กรมควบคุมโรคยังระบุว่าแผลที่ใหญ่ ลึก หลายแผล อยู่ใกล้สมอง หรือเกิดกับเด็กและผู้สูงอายุ ทำให้อาการเริ่มเร็วกว่า กรณีแบบนี้ยิ่งรอไม่ได้

สุนัขที่ติดเชื้อมีอาการอย่างไร

สถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติระบุว่าอาการในสัตว์มักปรากฏ 14 ถึง 90 วันหลังติดเชื้อ ส่วนมากราว 21 วัน ตำราเมอร์คให้ช่วงที่พบบ่อยในสุนัขคือ 21 ถึง 80 วันหลังสัมผัส และบอกว่าสัญญาณที่เชื่อถือได้มากที่สุดคือการเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างรุนแรงอย่างกะทันหันกับอัมพาตที่ไม่มีสาเหตุและแย่ลงเรื่อยๆ

แบบ	สัญญาณที่พบ	หมายเหตุสำคัญ
แบบตื่นเต้นดุร้าย	หงุดหงิด ก้าวร้าว ม่านตาขยาย ชัก เดินเซ น้ำลายไหลมาก กลืนลำบาก ไวต่อแสงและเสียง	มักตายภายในราว 2-7 วันตามข้อมูลของ NIAH
แบบเงียบหรืออัมพาต	ตื่นเต้นสั้นๆ แล้วกล้ามเนื้อคอและกรามเป็นอัมพาต น้ำลายไหล กลืนไม่ได้ กรามล่างตก ขาไม่ประสาน	กัดน้อยกว่า แต่คนติดได้จากการล้วงปากหรือป้อนยาด้วยมือเปล่า

กรมควบคุมโรคแบ่งการดำเนินโรคในสัตว์เป็นสามช่วง ช่วงแรกราว 2 ถึง 3 วันเป็นการเปลี่ยนนิสัย ช่วงถัดมาเป็นระยะตื่นเต้น เช่น กัดกรงหรือโซ่ล่าม แล้วจึงเข้าสู่ระยะอัมพาต สัตว์ส่วนใหญ่ตายภายในราว 10 วันนับจากเริ่มมีอาการ ตัวเลขนี้คือเหตุผลที่การกักสัตว์ดู 10 วันใช้ตัดสินได้ ถ้าสัตว์ที่กัดยังปกติดีเมื่อครบ 10 วัน แปลว่าในวันที่กัด น้ำลายของมันยังไม่มีเชื้อ ในแมว ระยะตื่นเต้นมักดุร้ายกว่าสุนัข

สัญญาณเตือนช่วงแรกที่เจ้าของเห็น มักเป็นเรื่องที่คล้ายโรคอื่น เช่น กินน้อยลง ซึม ชอบหลบ ขี้ตื่น หรือกลับกันคือดุขึ้นผิดนิสัย เมอร์คเตือนว่าอาการระยะแรกแยกจากโรคอื่นหรือการดุตามปกติได้ยาก และการยืนยันต้องใช้การตรวจในห้องปฏิบัติการ

ถ้าอยากรู้ว่าน้องหมาป่วยจากโรคอื่นมีสัญญาณอย่างไร ใช้ น้องหมาป่วย สังเกตอย่างไร ประกอบ

ถูกกัดหรือข่วน ทำอย่างไรในนาทีแรก

ขั้นตอนตามกรมควบคุมโรค

1. ล้างแผลด้วยสบู่และน้ำสะอาดไหลผ่านหลายๆ ครั้งอย่างเบามือ ถ้าแผลลึกให้ใช้ไม้พันสำลีชุบน้ำสบู่ทำความสะอาดลงไปถึงก้นแผล ไม่ขัดแรงจนแผลช้ำ
2. ซับแผลให้แห้ง แล้วใส่ยาฆ่าเชื้อที่มีในบ้าน เช่น โพวิโดนไอโอดีน หรือแอลกอฮอล์
3. ไปพบแพทย์โดยเร็ว ไม่ต้องรอดูว่าสุนัขป่วยหรือไม่
4. แพทย์จะประเมินแผลและให้วัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า บางรายต้องให้อิมมูโนโกลบูลินที่แผลด้วย ตามข้อมูลของกรมควบคุมโรค ชุดวัคซีนมาตรฐานให้ในวันที่ 0, 3, 7, 14 และ 30
5. หลีกเลี่ยงการเย็บแผลแน่น ถ้าต้องเย็บ แพทย์จะเย็บหลวมหลังให้อิมมูโนโกลบูลิน

ที่โรงพยาบาล แพทย์ยังพิจารณาวัคซีนบาดทะยักและยาปฏิชีวนะตามสภาพแผลด้วย บางโรงพยาบาลใช้วิธีฉีดเข้าในผิวหนังซึ่งกรมควบคุมโรคระบุว่าได้ผลใกล้เคียงกัน ตารางนัดจะต่างจากแบบฉีดเข้ากล้าม สิ่งที่เจ้าของทำได้คือจดวันนัดทุกเข็มไว้ในโทรศัพท์และไปให้ครบ เพราะการขาดเข็มกลางคันเป็นช่องโหว่ที่เจอบ่อย

NIAH ระบุว่าบาดแผลที่ใบหน้า ศีรษะ คอ มือ นิ้ว แผลลึก แผลฉีก หรือหลายแผล ควรได้อิมมูโนโกลบูลินโดยเร็ว หัวข้อนี้เป็นเรื่องของแพทย์ ไม่ใช่การตัดสินใจที่บ้าน

เฝ้าดูสัตว์ที่กัด 10 วัน

กรมควบคุมโรคอธิบายว่า สุนัขหรือแมวที่กัดคนต้องถูกกักไว้สังเกตอาการ 10 วัน ถ้ายังมีชีวิตและปกติครบ 10 วัน ถือว่าไม่ได้ติดเชื้อ ถ้าตายระหว่างกักควรส่งตรวจที่ห้องปฏิบัติการ เมอร์คก็แนะนำช่วงสังเกต 10 วันเช่นกัน การกักไม่ใช่ปล่อยให้สุนัขออกไปเดินเล่นเหมือนปกติ ต้องอยู่ในที่ปลอดภัยและไม่สัมผัสคนหรือสัตว์อื่น

ถ้าหมาที่กัดเป็นหมาของเราเอง การกักที่บ้านทำได้จริงแบบนี้

เรื่อง	วิธีทำระหว่าง 10 วัน
ที่อยู่	ห้องหรือกรงที่ปิดได้ ไม่ให้ออกนอกรั้ว ไม่พาเดินเล่นนอกบ้าน
คนดูแล	ให้ผู้ใหญ่คนเดียวรับหน้าที่ให้อาหารและน้ำ เด็กไม่เข้าใกล้
การให้อาหาร	ใช้ชามที่วางผ่านช่องได้ ไม่ป้อนด้วยมือ ไม่ล้วงปาก
สิ่งที่จดทุกวัน	กินได้ไหม กลืนปกติไหม เดินตรงไหม นิสัยเปลี่ยนไหม
ถ้ามีอาการผิดปกติ	โทรหาสัตวแพทย์และแจ้งปศุสัตว์อำเภอทันที ไม่ปล่อยหรือย้ายหมาไปที่อื่น
ถ้าหมาตายระหว่างกัก	ห้ามฝังหรือเผาเอง ติดต่อสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์เพื่อส่งซากตรวจ

เรื่องการส่งซากตรวจ กรมควบคุมโรคกำหนดให้แช่เย็นด้วยน้ำแข็งแต่ห้ามแช่แข็ง ห้ามใส่ฟอร์มาลินหรือเกลือ และส่งถึงห้องปฏิบัติการภายใน 24 ชั่วโมง เจ้าของไม่ควรตัดแยกซากเอง ให้เจ้าหน้าที่เป็นคนจัดการ

ส่วนคนที่ถูกกัด ไม่ต้องรอผลการกักครบ 10 วันก่อนเริ่มวัคซีน แพทย์มักเริ่มเข็มแรกทันที แล้วใช้ผลการกักประกอบการตัดสินใจเรื่องเข็มที่เหลือ

ถ้าสุนัขของเราโดนสัตว์อื่นกัด

NIAH ให้แนวทางสำหรับสัตว์ที่ถูกกัดไว้ดังนี้

สถานการณ์	สิ่งที่แนวทางระบุ
ฉีดวัคซีนครบแล้ว ถูกกัด	ฉีดกระตุ้นทันทีและเฝ้าสังเกต 90 วัน
ไม่เคยฉีดวัคซีน ถูกกัด	ควรทำลายทันที ถ้าเจ้าของไม่ยอมให้ทำลาย ต้องกักสังเกต 180 วัน

ตำราเมอร์คเสนอแนวทางที่ใกล้เคียงกัน ได้แก่ ให้วัคซีนซ้ำทันทีและเฝ้าดูใกล้ชิดในสุนัขที่เคยฉีด และกักแยกเข้มงวดนานหกเดือนสำหรับตัวที่ไม่เคยฉีด การตัดสินใจจริงต้องปรึกษาสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์ในพื้นที่

ป้องกันที่ต้นทาง

วัคซีนและการขึ้นทะเบียน

กรมควบคุมโรคแนะนำให้ฉีดวัคซีนสุนัขเข็มแรกตั้งแต่อายุ 2 เดือน ฉีดกระตุ้นอีกครั้งเมื่ออายุ 3 ถึง 6 เดือน แล้วฉีดทุกปี ส่วนแมวเริ่มเข็มแรกได้ตั้งแต่ 3 เดือนและใช้หลักกระตุ้นแบบเดียวกัน เข็มกระตุ้นช่วงลูกหมานี่เองที่เจ้าของลืมบ่อยที่สุด ข้อมูลของแต่ละคลินิกอาจต่างกันเล็กน้อยตามชนิดวัคซีน จึงใช้ตารางที่สัตวแพทย์ให้เป็นหลัก นอกจากนี้ต้องขึ้นทะเบียนและพาออกนอกบ้านด้วยสายจูงหรือรถเข็น เมอร์คอ้างแนวทางขององค์การอนามัยโลกว่าการฉีดวัคซีนจำนวนมาก การควบคุมสุนัขจรจัด และการรายงานกรณีต้องสงสัยเป็นหัวใจของการควบคุม

พฤติกรรมของเจ้าของ

• ไม่จับหรือเล่นกับสัตว์แปลกหน้า สัตว์ป่วย หรือสัตว์ป่า และไม่เลี้ยงสัตว์ป่าเป็นสัตว์เลี้ยง
• สอนเด็กให้เล่นกับสุนัขอย่างระมัดระวัง และไม่แหย่ตอนกินข้าวหรือนอน
• แจ้งหน่วยงานในพื้นที่เมื่อมีสัตว์กัด
• เก็บเอกสารวัคซีนไว้ใช้เวลาหมอถามประวัติ
• สัตวแพทย์ ผู้ดูแลสัตว์ และผู้เดินทางไปพื้นที่เสี่ยง อาจพิจารณาฉีดวัคซีนป้องกันล่วงหน้า ตามข้อมูลของกรมควบคุมโรค

ลูกสุนัขต้องมีตารางวัคซีนที่ครอบคลุมโรคอื่นด้วย เช่น ไข้หัดสุนัข ซึ่งต่างจากพิษสุนัขบ้าโดยสิ้นเชิง ดูได้ที่ โรคไข้หัดสุนัข อาการเป็นอย่างไร ส่วนก่อนรับลูกสุนัขเข้าบ้าน ควรอ่าน อาหารลูกสุนัข เลือกอย่างไร ควบคู่กัน

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

• "เลี้ยงในบ้านไม่ต้องฉีด" ยังมีความเสี่ยงเมื่อสัตว์หลุดออกไปหรือมีสัตว์อื่นเข้ามา
• "สุนัขที่กัดแล้วดูปกติ ไม่เป็นอะไร" ต้องกักดู 10 วัน และผู้ถูกกัดยังต้องไปพบแพทย์
• "แผลเล็กไม่ต้องไป" เชื้อเข้าได้จากรอยข่วนและแผลสดที่น้ำลายเข้า
• "ล้างแผลด้วยของใกล้ตัวพอ" ที่ได้ผลดีที่สุดคือสบู่กับน้ำสะอาดไหลผ่านนานหลายนาที
• "โรคนี้ไม่มีแล้ว" กรมควบคุมโรคและกรมปศุสัตว์ยังเผยแพร่แนวทางป้องกันและดูแลหลังถูกสัตว์กัดอยู่ จึงยังควรฉีดวัคซีนให้สัตว์ตามกำหนด

ตารางดูแลป้องกัน

ช่วงเวลา	สิ่งที่ทำ
ลูกสุนัขราว 2 เดือน	ปรึกษาสัตวแพทย์เรื่องวัคซีนเข็มแรกและตารางต่อไป
อายุ 3 ถึง 6 เดือน	เข็มกระตุ้น ลงวันในสมุดวัคซีน
ลูกแมวราว 3 เดือน	เข็มแรกของแมว แล้วกระตุ้นตามที่สัตวแพทย์นัด
ทุกปี	ฉีดกระตุ้นตามกำหนด เก็บสมุดวัคซีน
ทุกครั้งที่พาออกนอกบ้าน	ใช้สายจูง ไม่ให้เจอสัตว์แปลกหน้า
หลังสัตว์กัดหรือข่วนคน	ล้างแผล ไปพบแพทย์ กักสัตว์ดูอาการ 10 วัน
หลังสัตว์ของเราถูกกัด	พาไปหาสัตวแพทย์ทันที แจ้งประวัติวัคซีน

พาไปหาหมอหรือพบแพทย์ทันทีถ้า

• คนถูกสัตว์กัด ข่วน หรือน้ำลายเข้าแผลสดหรือเยื่อบุตา จมูก ปาก
• สุนัขเปลี่ยนนิสัยกะทันหัน ดุขึ้น หรือซึมผิดปกติ
• สุนัขน้ำลายไหลมาก กลืนไม่ได้ กรามตก ขาอ่อนแรง
• สุนัขที่ไม่เคยฉีดวัคซีนถูกสัตว์อื่นกัดหรือสงสัยว่าถูกกัด
• พบสัตว์ป่าที่ไม่กลัวคน หรือตัวที่ปกติออกหากินกลางคืนแต่ออกมากลางวัน