ฝุ่น PM2.5 ในบ้าน ป้องกันอย่างไร ทำตามระดับสี AQI ทีละขั้น

ลำดับที่ได้ผลคือ ปิดช่องที่ฝุ่นเข้า ลดฝุ่นที่เกิดในบ้านเอง แล้วค่อยใช้เครื่องฟอกอากาศในห้องเดียวที่อยู่นานที่สุด ไม่ต้องรอให้ค่าฝุ่นขึ้นสีแดง ตั้งแต่สีส้มของ AQI ขึ้นไปก็ควรเริ่มทำตามขั้นข้างล่างได้แล้ว

อ่านค่าฝุ่นจากสี ก่อนตัดสินว่าจะทำอะไร

กรมควบคุมมลพิษประกาศดัชนีคุณภาพอากาศ (AQI) ฉบับใหม่ลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 3 กรกฎาคม 2566 และเผยแพร่บนเว็บไซต์เมื่อ 5 กรกฎาคม 2566 โดยค่ามาตรฐาน PM2.5 เฉลี่ย 24 ชั่วโมงถูกปรับจาก 50 เป็นไม่เกิน 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร มีผลตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2566

AQI	สี	PM2.5 (ไมโครกรัมต่อ ลบ.ม.)	ที่บ้านควรทำ
0 ถึง 25	ฟ้า	0 ถึง 15	ใช้ชีวิตปกติ เปิดหน้าต่างระบายอากาศได้
26 ถึง 50	เขียว	15 ถึง 25	ปกติ คนกลุ่มเสี่ยงสังเกตอาการ
51 ถึง 100	เหลือง	25.1 ถึง 37.5	ลดการเปิดหน้าต่างนาน เตรียมอุดช่องรั่ว
101 ถึง 200	ส้ม	37.6 ถึง 75	ปิดประตูหน้าต่าง เปิดเครื่องฟอกอากาศในห้องหลัก
201 ขึ้นไป	แดง	75.1 ขึ้นไป	ปิดบ้านทั้งหลัง อยู่ห้องฝุ่นน้อย งดกิจกรรมนอกบ้าน

คอลัมน์ "ที่บ้านควรทำ" เป็นการสรุปของเรา ส่วนระดับสีและช่วงค่ามาจากประกาศกรมควบคุมมลพิษ ซึ่งแนะนำเพิ่มว่าที่สีเหลือง กลุ่มเสี่ยงควรสวมหน้ากากป้องกัน PM2.5 เมื่อออกนอกอาคาร ที่สีส้มทั่วไปควรสวมหน้ากากและงดหรือลดกิจกรรมกลางแจ้งที่หนัก และที่สีแดงทุกคนควรงดกิจกรรมกลางแจ้ง ผู้มีโรคประจำตัวควรอยู่ในที่ปลอดภัยและเตรียมยาให้พร้อม

ข้อควรระวังเรื่องเอกสารเก่า เกณฑ์เดิมก่อนปี 2566 ใช้ช่วงค่าที่ต่างกัน เช่น สีส้มเดิมเริ่มที่ 51 ไมโครกรัม ในขณะที่ปัจจุบันเริ่มที่ 37.6 ถ้าบทความหรือคู่มือที่อ่านใช้เลขเดิม ให้เทียบกับตารางด้านบน หรือเปิดแอป Air4Thai ที่แสดงตามเกณฑ์ปัจจุบัน

ฝุ่นเข้าบ้านทางไหนบ้าง

EPA ระบุว่า PM จากอากาศภายนอกเป็นแหล่งสำคัญของ PM ในอาคาร เข้ามาทางประตู หน้าต่างที่เปิด และรอยแตกเล็กๆ ระดับจะสูงขึ้นใกล้ถนนที่รถหนาแน่น และพื้นที่ที่มีการเผาไม้ บ้านไทยมีจุดรั่วที่พบบ่อยดังนี้

จุดรั่ว	วิธีตรวจ	วิธีอุด
ขอบล่างประตูห้อง	ปิดไฟห้อง ส่องไฟฉายจากด้านนอก ถ้าเห็นแสงลอดแปลว่าลมลอดได้	ติดแถบกันลมหรือวางม้วนผ้าที่ขอบประตู
กรอบบานเลื่อนอลูมิเนียม	ใช้มือลูบตามร่องขณะลมนอกแรง	ติดแถบยางหรือโฟมกันเสียงตามร่อง
ช่องท่อแอร์ ท่อน้ำทิ้ง ที่ผนังทะลุ	มองหารอยโหว่รอบท่อ	ใช้ซิลิโคนหรือโฟมอุดช่อง
ช่องระบายอากาศในห้องน้ำ	สังเกตเวลาลมแรง	ปิดฝาระบายเมื่อไม่ใช้ เปลี่ยนเป็นแบบมีกันกลับ
ฝ้าเพดานที่ต่อกับหลังคา	ดูรอยแตกและช่องว่างข้างขอบฝ้า	ตรวจและซ่อมตามความเหมาะสม

การอุดรอยรั่วที่ผนังและเพดานช่วยลดฝุ่นที่ซึมเข้าบ้านเงียบๆ ส่วนมุ้งลวดตาถี่ที่ติดกับหน้าต่างไม่ได้กันฝุ่นละเอียดเอง แต่กันแมลงและฝุ่นหยาบ และช่วยให้ระบายอากาศในวันที่ค่าฝุ่นต่ำได้สะดวก หากมุ้งลวดสกปรกและอุดตัน ให้ล้างตามวิธีในวิธีทำความสะอาดมุ้งลวด

ฝุ่นที่เกิดเองในบ้าน

เมื่อปิดบ้านแล้ว ฝุ่นที่สร้างในบ้านเองสำคัญขึ้น EPA แจกแจงแหล่งในอาคารว่าได้แก่ การทำอาหาร การเผาไหม้ (เทียน ธูป เตาผิง การสูบบุหรี่) ปัจจัยทางชีวภาพ (สัตว์เลี้ยง สัตว์รบกวน ต้นไม้ รา) เครื่องพิมพ์ และปฏิกิริยาเคมีระหว่างสารในบ้าน

ครัว

การทำอาหารเป็นแหล่งเด่น EPA ระบุว่าวิธีปรุง ชนิดอาหาร และไขมันที่ใช้ล้วนมีผลต่อปริมาณ PM และการไหม้เกรียมปล่อยฝุ่นจำนวนมากในเวลาสั้น คำแนะนำของ EPA ที่นำมาใช้ได้ในครัวไทย

• เปิดเครื่องดูดควันที่ระบายออกนอกอาคารตอนทำอาหาร และเปิดต่อ 10 ถึง 20 นาทีหลังเสร็จ เลือกวิธีเลือกเครื่องที่เลือกเครื่องดูดควัน
• ใช้เตาด้านหลังเมื่อเป็นไปได้ เพราะควันถูกดูดได้ดีกว่า
• ลดไฟและอย่าให้อาหารไหม้เกรียม ใช้น้ำมันที่มีจุดเกิดควันสูง เช่น น้ำมันคาโนลาหรือถั่วลิสง
• ถ้าไม่มีเครื่องดูดควัน ให้เปิดพัดลมดูดอากาศหรือหน้าต่างในช่วงที่ค่าฝุ่นนอกบ้านต่ำ

ธูป เทียน และบุหรี่

EPA ระบุว่าบางแหล่งหยุดได้เลย เช่น เทียน แนะนำให้ระบายอากาศให้ดีถ้าจะจุดเทียนหรือธูป ในวันที่ AQI สูง การจุดธูปในห้องที่ปิดสนิทเพิ่มภาระฝุ่นเข้าไปอีก ย้ายไปจุดนอกห้องนอนหรือหน้าบ้านหลังค่าฝุ่นลดจะดีกว่า การสูบบุหรี่ในบ้านไม่ควรทำ

การทำความสะอาด

ไม้กวาดและไม้ปัดขนไก่ทำให้ฝุ่นละเอียดลอย ใช้ผ้าชุบน้ำหมาดเช็ดและเครื่องดูดฝุ่นที่ไส้กรองดี ตามที่ EPA แนะนำ คือเช็ดด้วยผ้าชื้นและดูดด้วยเครื่องที่มีตัวกรอง HEPA ซักผ้าปูที่นอนทุกสัปดาห์ด้วยน้ำร้อน และทำให้ของที่เปียกแห้งภายใน 24 ถึง 48 ชั่วโมง รักษาความชื้นสัมพัทธ์ในบ้านให้ต่ำกว่า 60% โดยเหมาะที่ 30 ถึง 50% ดูรายละเอียดการทำความสะอาดในบ้านที่วิธีถูพื้นให้สะอาด และวิธีกำจัดฝุ่นในบ้าน

ห้องฝุ่นน้อย เลือกห้องเดียวให้คุ้ม

เครื่องฟอกอากาศหนึ่งเครื่องทำงานได้ดีในห้องปิดเล็กๆ มากกว่าทั้งบ้านโล่ง ถ้ามีเวลาและงบจำกัด ทำห้องเดียวให้เต็มที่ ห้องนอนมักเป็นตัวเลือกแรกเพราะใช้เวลา 7 ถึง 8 ชั่วโมงต่อวัน

เกณฑ์เลือกห้อง

• มีประตูเดียว และมีบานหน้าต่างน้อย
• ไม่อยู่ติดถนนหรือท่อไอเสียรถ
• ไม่ติดครัว
• ขนาดพอดี คำนวณค่า CADR ที่ต้องใช้ได้จากเครื่องฟอกอากาศเลือกขนาดห้อง

ขั้นตอนเตรียมห้อง ใช้เวลารวมราว 1 ชั่วโมงในครั้งแรก

1. เช็ดฝุ่นพื้น ขอบหน้าต่าง และหลังเตียงด้วยผ้าหมาด (15 นาที)
2. ซักผ้าปูที่นอน ปลอกหมอน และผ้าห่มที่ใช้ประจำ (ใช้เวลาตามเครื่องซัก)
3. ปิดช่องรั่วที่ขอบประตูและหน้าต่างตามตาราง (20 ถึง 30 นาที)
4. วางเครื่องฟอกอากาศในจุดที่ลมเดินสะดวก ห่างผนังตามคู่มือ
5. เปิดเครื่องก่อนเข้านอน 30 นาที หรือเปิดตั้งแต่ช่วงเย็น และปิดประตูตลอดเวลา

เครื่องฟอกอากาศช่วยเมื่อไหร่ ไม่ช่วยเมื่อไหร่

EPA ระบุว่าเครื่องฟอกอากาศลด PM ในอากาศได้ แต่ไม่สามารถกำจัดมลพิษทั้งหมด และเน้นว่าการควบคุมที่แหล่งกำเนิดกับการระบายด้วยอากาศสะอาดเป็นวิธีที่ได้ผลที่สุด การกรองเป็นตัวเสริม

สถานการณ์	เครื่องฟอกอากาศช่วยไหม	หมายเหตุ
ปิดห้อง ฝุ่นนอกบ้านสูง	ช่วยดี	ใช้ค่า CADR ที่เหมาะกับห้อง
เปิดหน้าต่างทิ้งไว้ ฝุ่นสูง	ช่วยน้อยมาก	ฝุ่นเข้ามาเร็วกว่าที่เครื่องกรอง
กลิ่นควันธูป กลิ่นอาหาร	ช่วยเฉพาะส่วนอนุภาค	ต้องมีถ่านกัมมันต์ในปริมาณมากสำหรับกลิ่น
เชื้อราที่ผนัง	ไม่แก้ที่ต้นเหตุ	แก้ความชื้นและเช็ดจุดขึ้นรา
ฝุ่นเกาะพื้นและผ้า	ช่วยน้อย	ต้องเช็ดและดูดฝุ่น

เลือกเครื่องที่มีไส้กรอง HEPA และค่า CADR ที่พอกับห้อง ส่วนหลักการของ HEPA อ่านเพิ่มที่แผ่นกรอง HEPA คืออะไร และเปลี่ยนไส้กรองตามรอบที่ไส้กรองเครื่องฟอกอากาศเปลี่ยนเมื่อไหร่ เพราะในช่วงฝุ่นหนักไส้กรองตันเร็วกว่าปกติ ก่อนซื้ออ่านเกณฑ์ที่เครื่องฟอกอากาศจำเป็นไหม ด้วย

เปิดหน้าต่างระบายอากาศได้เมื่อไหร่

ปิดบ้านทั้งวันแล้วอากาศอับ CO2 และกลิ่นสะสมสูงขึ้นเป็นปัญหาอีกด้าน ให้เปิดระบายสั้นๆ เมื่อค่าฝุ่นนอกบ้านอยู่ระดับเขียวถึงเหลือง ราว 10 ถึง 15 นาที (ค่าประมาณของเรา) ตรวจจากแอปที่ใช้ข้อมูลกรมควบคุมมลพิษก่อน แล้วปิดทันทีเมื่อค่าเริ่มขึ้น

ช่วงที่ค่าฝุ่นต่ำสุดของวันต่างกันตามพื้นที่และฤดูกาล ควรดูกราฟรายชั่วโมงของจุดตรวจใกล้บ้านมากกว่าเชื่อกฎตายตัว

สัญญาณที่ต้องไปหาหมอ ไม่ใช่ซื้อเครื่องเพิ่ม

เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีโรคหัวใจ ปอด หอบหืด และหญิงตั้งครรภ์มักถูกจัดเป็นกลุ่มเสี่ยงเมื่อฝุ่นสูง ถ้ามีอาการ เช่น ไอ แน่นหน้าอก หายใจลำบาก ตาแดงระคายเคืองมาก ให้ปรึกษาแพทย์ อย่าเพียงแต่เพิ่มเครื่องฟอกอากาศ และให้เตรียมยาประจำตัวไว้ให้พร้อมตามที่ PCD แนะนำกับผู้มีโรคประจำตัวในระดับสีแดง

แผนปฏิบัติ แบ่งตามช่วงฝุ่น

ช่วง	ทำอะไร	ใช้เวลา
ก่อนฤดูฝุ่น (หนึ่งเดือนก่อน)	ตรวจช่องรั่ว ล้างแผ่นกรองแอร์ ตรวจไส้กรองเครื่องฟอกอากาศ	1 ถึง 2 ชั่วโมง
สัปดาห์ต้นฤดู	เตรียมห้องฝุ่นน้อย ซักผ้าปู	1 ชั่วโมง
วันที่ AQI เหลืองขึ้นไป	เช็กค่าก่อนเปิดหน้าต่าง ปิดประตูห้อง	2 นาที
วันที่ AQI ส้มขึ้นไป	ปิดบ้าน เปิดเครื่องฟอกอากาศ เปิดเครื่องดูดควันเมื่อทำอาหาร	ต่อเนื่อง
ทุกสัปดาห์ในฤดูฝุ่น	เช็ดฝุ่นแบบเปียก ดูดฝุ่น ซักผ้าปูที่นอน	30 นาที
หลังฤดู	เปลี่ยนไส้กรอง ล้างแอร์	1 ชั่วโมง

แอร์ที่สกปรกจะเป่าฝุ่นกลับเข้าห้อง ล้างแผ่นกรองแอร์เป็นประจำตามวิธีในวิธีล้างแอร์เองที่บ้าน เพื่อไม่ให้แอร์กลายเป็นแหล่งฝุ่นเอง

เริ่มจากอะไร ถ้าทำได้แค่สามอย่าง

ถ้ามีเวลาหรืองบจำกัด ให้ทำสามอย่างนี้เรียงลำดับ ข้อแรก อุดช่องรั่วของห้องนอนและปิดประตูหน้าต่างทุกครั้งที่ AQI ถึงส้ม ข้อสอง เปิดเครื่องดูดควันตอนทำอาหารและต่อ 10 ถึง 20 นาที ข้อสาม ใช้เครื่องฟอกอากาศในห้องนอนที่ปิดสนิท เพราะสามข้อนี้ตัดทั้งทางเข้าของฝุ่นนอกบ้าน แหล่งฝุ่นในบ้านที่ใหญ่ที่สุด และฝุ่นที่หลงเหลือในห้องที่คุณอยู่นานที่สุด