สรุปสั้นๆ
- ขนมชั้นทำจากแป้งหลายชนิดผสมกะทิและน้ำตาล แบ่งแป้งเป็นสองสี แล้วนึ่งทีละชั้นสลับกันจนครบ
- สูตรของกรมการข้าวใช้แป้งข้าวเจ้า 30 กรัม แป้งท้าวยายม่อม 60 กรัม แป้งมัน 70 กรัม นึ่งแต่ละชั้น 5 ถึง 7 นาที ส่วนชั้นบนสุดนึ่งราว 10 นาที
- สูตรของมหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชรเติมแป้งถั่วเขียว ใช้น้ำเชื่อมแทนน้ำตาลทราย และนึ่งชั้นละราว 5 นาที
- ธรรมเนียมไทยให้ขนมชั้นมี 9 ชั้น ถือเป็นขนมมงคลเรื่องความก้าวหน้า มอบให้ผู้ได้เลื่อนตำแหน่ง
ขนมชั้นทำโดยผสมแป้งข้าวเจ้า แป้งท้าวยายม่อม และแป้งมันกับกะทิและน้ำตาลเป็นแป้งเหลว แบ่งครึ่งแล้วแต่งสีหนึ่งซีก จากนั้นนึ่งทีละชั้นสลับสีในถาดจนครบ เมื่อเย็นแล้วจึงหั่น ผมเทียบสองสูตรที่เปิดอ่านจริง คือฐานความรู้ข้าวไทยของกรมการข้าว กับสูตรจากมหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร ส่วนเรื่อง 9 ชั้น ดูจากข้อมูลของกรมศิลปากร

สองสูตร ต่างกันตรงไหน
สูตรของกรมการข้าวระบุปริมาณเป็นกรัม ส่วนสูตรของกำแพงเพชรใช้ถ้วย ผมจึงเทียบตามตัวเลขที่เขียนไว้โดยไม่แปลงหน่วยให้เสียความหมาย
| หัวข้อ | กรมการข้าว | ราชภัฏกำแพงเพชร (เผยแพร่ 27 ก.พ. 2560) |
|---|---|---|
| แป้งข้าวเจ้า | 30 กรัม | 2 ช้อนโต๊ะ |
| แป้งท้าวยายม่อม | 60 กรัม | 1 ถ้วย |
| แป้งมัน | 70 กรัม | 2 ถ้วย |
| แป้งถั่วเขียว | ไม่ใส่ | 2 ช้อนโต๊ะ |
| กะทิ | หัวกะทิ 210 กรัม หางกะทิ 250 กรัม (ผสมน้ำใบเตย) | หัวกะทิ 4 ถ้วย |
| น้ำตาล | น้ำตาลทราย 200 กรัม เกลือ 2 กรัม | น้ำตาลทราย 3 ถ้วย เชื่อมกับน้ำ 1 ถ้วย |
| กลิ่นและสี | น้ำลอยดอกมะลิ น้ำใบเตย | น้ำลอยดอกมะลิ 1 ถ้วย ใบเตย 10 ใบคั้นน้ำข้น |
| เวลานึ่งต่อชั้น | 5 ถึง 7 นาที ชั้นบนสุดราว 10 นาที | ราว 5 นาที |
สูตรแรกส่วนของหางกะทิ 250 กรัมประกอบด้วยหางกะทิ 150 กรัมกับน้ำใบเตย 100 กรัม ตามที่หน้าสูตรระบุ ส่วนสูตรที่สองไม่ได้ให้ปริมาณเกลือและไม่ระบุปริมาตรแป้งรวม ตัวเลขทั้งสองสูตรเทียบกันตรงๆ ไม่ได้ เพราะหน่วยต่างกันและขนาดชุดต่างกัน ถ้าจะลองครั้งแรก ผมแนะนำให้ยึดสูตรเดียวทั้งชุดตั้งแต่ต้นจนจบ ไม่ผสมตัวเลขข้ามสูตร
เตรียมแป้งก่อนนึ่ง
สูตรของกรมการข้าวเริ่มจากคั้นหัวกะทิกับน้ำลอยดอกมะลิ ต้มหางกะทิกับน้ำตาลทรายและเกลือจนน้ำตาลละลาย แล้วกรอง จากนั้นผสมแป้งทั้งสามชนิด นวดกับหางกะทิทีละน้อย ราว 20 นาทีถ้าใช้เครื่อง จนแป้งเนียน แล้วใส่หัวกะทิที่เหลือ ถ้าต้องคั้นกะทิเอง อ่านวิธีที่กะทิ ทำเองได้ไหม ส่วนข้อแตกต่างของแป้งแต่ละชนิด ผมเขียนแยกไว้ที่แป้งมันกับแป้งข้าวโพดต่างกันยังไง
สูตรของกำแพงเพชรให้เชื่อมน้ำเชื่อมจากน้ำ 1 ถ้วยกับน้ำตาลทราย 3 ถ้วย ผสมแป้งทั้งสี่ชนิดแล้วนวดกับกะทิ ใส่ทีละน้อย เติมน้ำเชื่อมแล้วคนจนแป้งเกาะหลังมือบางๆ กรอง แล้วแบ่งครึ่งเป็นสีขาวกับสีเขียวใบเตย

นึ่งอย่างไรให้ชั้นไม่เละ
สูตรของกรมการข้าวละเอียดเรื่องซึ้งที่สุด ตั้งน้ำในซึ้งราวสามส่วนสี่ของความจุ วางถาดบนไม้แบนให้ไอน้ำขึ้นได้รอบถาด และตั้งถาดให้ร้อนก่อนเทแป้งชั้นแรก
- แบ่งแป้งเป็นสองส่วน แต่งสีส่วนหนึ่งให้เข้มกว่า
- เทแป้งสีอ่อนในถาดร้อน เป็นชั้นบาง นึ่งราว 5 ถึง 7 นาที จนแป้งเปลี่ยนเป็นสีใส
- เทแป้งอีกสีทับลงไป นึ่งเวลาเท่ากัน สลับสีเรื่อยๆ จนครบ
- ชั้นบนสุดเทหนากว่าชั้นอื่น นึ่งราว 10 นาที
สูตรของกำแพงเพชรทาน้ำมันที่ถาดก่อนนึ่ง ใส่แป้งสีขาวราว ½ ถ้วย นึ่งราว 5 นาที แล้วใส่แป้งสีเขียวอีก ½ ถ้วย นึ่งราว 5 นาที ทำสลับกันจนหมดแป้ง ชั้นสุดท้ายแต่งสีเข้มกว่า ปล่อยให้เย็นแล้วค่อยตัดเป็นชิ้น
ข้อที่ทั้งสองสูตรตรงกันคือเทแป้งทีละชั้นบาง และรอให้ชั้นล่างสุกก่อนเทชั้นถัดไป กรมการข้าวบอกว่ารู้ว่าสุกเมื่อแป้งเปลี่ยนเป็นสีใส เป็นสัญญาณที่ดูได้จริงโดยไม่ต้องจับเวลาเป๊ะ
ทำไมต้อง 9 ชั้น
กรมศิลปากร (ห้องสมุดนครพนม อ้างจากวารสารข่าวรามคำแหง ฉบับมีนาคม 2547) ระบุว่าขนมชั้นต้องมี 9 ชั้น เพราะเลข 9 เชื่อกันว่าหมายถึงความก้าวหน้า ใช้มอบแสดงความยินดีกับคนที่ได้เลื่อนตำแหน่ง ขนมชนิดอื่นในกลุ่มขนมมงคลและวิธีเลือกซื้อ ดูต่อที่ขนมไทยมีอะไรบ้าง สูตรของกำแพงเพชรเองก็ระบุเรื่อง 9 ชั้นไว้ว่าเป็นความเชื่อเรื่องโชคดี
ถ้าทำเป็นของฝาก ลองนับก่อนว่าแป้งแต่ละสีพอสำหรับกี่ชั้น ถ้าสูตรไม่ได้ระบุปริมาตรต่อชั้น ให้ตวงแป้งทั้งชุดแล้วหารด้วย 9 ผมคำนวณแบบนี้เองจากตำรับ ซึ่งสองสูตรไม่ได้ระบุไว้
ถ้าพลาดตรงนี้แก้ยังไง
- ชั้นเละหรือติดกัน ชั้นล่างยังไม่สุก ให้รอจนแป้งใสก่อนเทชั้นถัดไป
- ชั้นไม่เรียบ ถาดไม่ร้อนหรือไอน้ำไม่ทั่ว สูตรของกรมการข้าวจึงให้ตั้งถาดให้ร้อนและวางถาดบนไม้แบน
- แป้งจับก้อน นวดแป้งกับกะทิทีละน้อยตามสูตร และกรองแป้งก่อนนึ่ง
- แกะยาก สูตรของกำแพงเพชรทาน้ำมันที่ถาดก่อนใส่แป้ง
สองหน้าสูตรไม่ได้เปรียบเทียบเนื้อสัมผัสของขนม ผมจึงไม่ตัดสินว่าสูตรไหนนุ่มหรือเหนียวกว่า
ถ้าทำครั้งแรก
- เลือกสูตรเดียว วัดแป้งเป็นกรัมจะแม่นกว่าถ้วย สูตรของกรมการข้าวให้ปริมาณเป็นกรัม จึงเหมาะกับมือใหม่
- ทำถาดเล็กก่อน ชั้นบางเท่ากันดูง่ายกว่าถาดใหญ่
- ชั้นบนสุด สูตรของกรมการข้าวเทหนากว่าชั้นอื่น ส่วนสูตรของกำแพงเพชรแต่งสีให้เข้มกว่า
- ถ้าชอบขนมนึ่งกะทิอีกแบบ ลองขนมถ้วย หรือขนมครก ที่ใช้กะทิเป็นแกนเหมือนกัน
ทั้งสองหน้าไม่ได้ให้ข้อมูลเรื่องการเก็บ ผมจึงไม่ระบุจำนวนวัน ขนมกะทิบูดง่ายในอากาศร้อน ควรทำแล้วกินในวันเดียว ถ้าเหลือเก็บในตู้เย็นและกินให้หมดเร็ว
คำถามที่พบบ่อย
ทำไมขนมชั้นต้องมี 9 ชั้น
กรมศิลปากรระบุว่าขนมชั้นต้องมี 9 ชั้น เพราะเลข 9 เชื่อกันว่าหมายถึงความก้าวหน้า มักให้เป็นของขวัญแสดงความยินดีเมื่อได้เลื่อนตำแหน่ง
รู้ได้อย่างไรว่าชั้นสุกแล้ว
สูตรของกรมการข้าวบอกว่าแป้งที่สุกจะเปลี่ยนเป็นสีใส จึงค่อยเทชั้นต่อไป
ทำไมต้องอุ่นถาดก่อนเทแป้ง
สูตรของกรมการข้าวให้ตั้งถาดในซึ้งให้ร้อนก่อนเทแป้งชั้นแรก และวางถาดบนไม้แบนเพื่อให้ไอน้ำขึ้นรอบถาดได้
แป้งท้าวยายม่อมจำเป็นไหม
ทั้งสองสูตรที่เปิดอ่านใช้แป้งท้าวยายม่อมเป็นแป้งหลัก ในสูตรแรกใช้มากสุดรองจากแป้งมัน ส่วนการใช้แป้งอื่นแทนไม่มีระบุในสองสูตรนี้
แหล่งอ้างอิง
- ขนมชั้น (ฐานความรู้ข้าวไทย Rice Knowledge Bank) | กรมการข้าว กระทรวงเกษตรและสหกรณ์
- ขนมชั้น (เผยแพร่ 27 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2560) | สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร
- ขนมไทย : ขนมมงคล | กรมศิลปากร ห้องสมุดนครพนม





