สรุปประเด็นสำคัญ
- แกงจืดหนึ่งหม้อประกอบจากน้ำซุปใส ผักหนึ่งอย่างเป็นพระเอก และโปรตีนที่สุกเร็ว เปลี่ยนผักได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนสัดส่วนน้ำและเครื่องปรุง
- สัดส่วนตั้งต้นสำหรับ 3 ชาม ใช้น้ำ 1 ลิตร หมูสับ 150 กรัม ผักราว 300 กรัม น้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะ
- ผักลงหม้อไม่พร้อมกัน ผักก้านหนาและหัวไชเท้าลงก่อน ตำลึงและเห็ดลงท้ายสุด
- กรมอนามัยเทียบโซเดียม 2,000 มิลลิกรัมเท่ากับน้ำปลา 4 ช้อนชา จึงคำนวณความเค็มต่อชามของหม้อตัวเองได้
- WHO แนะนำให้ต้มซุปให้เดือดเพื่อให้ถึง 70 องศาเซลเซียส และไม่วางอาหารสุกที่อุณหภูมิห้องเกิน 2 ชั่วโมง
แกงจืดหนึ่งหม้อมีแค่สามส่วน คือน้ำซุปใส ผักหนึ่งอย่างที่เป็นตัวหลัก และโปรตีนที่สุกเร็วอย่างหมูสับหรือเต้าหู้ จำโครงนี้ได้แล้วจะเปลี่ยนผักเป็นตำลึง ผักกาดขาว ฟักเขียว หรือวุ้นเส้นก็ได้โดยไม่ต้องหาสูตรใหม่ สิ่งที่เปลี่ยนจริง ๆ มีสองเรื่อง คือลำดับที่ผักลงหม้อกับเวลาที่ต้ม
ถ้าอยากได้สูตรเต้าหู้หมูสับแบบละเอียดตั้งแต่การนวดหมู ดูต้มจืดเต้าหู้หมูสับ ส่วนหน้านี้เป็นโครงกลางที่ใช้กับทุกหม้อ
ส่วนผสมสำหรับ 3 ชาม
หม้อขนาดสองลิตรทำได้พอดี ชามละประมาณ 300 มิลลิลิตรรวมเนื้อและผัก
| ส่วนผสม | ปริมาณ | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| น้ำเปล่าหรือน้ำซุป | 1 ลิตร | น้ำซุปกระดูกหมูให้รสกลมกว่า |
| หมูสับ | 150 กรัม | หรือเต้าหู้ขาวอ่อน 1 หลอด |
| ผักตัวหลัก | ราว 300 กรัม | หลังล้างและหั่นแล้ว |
| รากผักชีทุบ | 2 ราก | ใส่ตั้งแต่น้ำยังเย็น |
| กระเทียมโขลก | 3 กลีบ | ข้ามได้ถ้าทำให้คนกินเจ |
| พริกไทยป่น | 1/4 ช้อนชา | แยกไว้โรยหน้าอีกนิด |
| น้ำปลา | 1 ช้อนโต๊ะ | ปรุงทีหลัง ชิมก่อนเติม |
| ซีอิ๊วขาว | 1 ช้อนชา | ช่วยเรื่องสี ไม่ต้องใส่ก็ได้ |
| ต้นหอมและผักชีซอย | 1 กำมือ | ใส่ตอนปิดไฟ |
ตัวเลขนี้เป็นจุดตั้งต้น ผักที่มีน้ำมาก เช่นฟักเขียวกับผักกาดขาว จะปล่อยน้ำออกมาเพิ่มจนซุปจืดลง ส่วนวุ้นเส้นดูดน้ำเข้าไป ควรเผื่อน้ำเพิ่มสักถ้วยตวง
น้ำซุป 3 ระดับตามเวลาที่มี
วันที่มีเวลา ต้มกระดูกหมูลวกน้ำแรกทิ้งแล้วเคี่ยวไฟอ่อนจนน้ำหวานในตัว วิธีลวก ลดฟอง และไม่ให้ขุ่นเขียนไว้ในวิธีทำน้ำซุปใส หม้อที่ได้ใช้ได้หลายวัน แช่แข็งเป็นก้อนไว้ละลายทีละหม้อ
วันธรรมดา ใช้น้ำเปล่า รากผักชีทุบ กระเทียมโขลก และพริกไทยเม็ดทุบ ตั้งไฟจนเดือดเบา 5 ถึง 10 นาทีก่อนใส่อะไรอื่น กลิ่นรากผักชีออกมาแล้วน้ำจะหอมกว่าต้มน้ำเปล่าล้วนอย่างเห็นได้ชัด
วันที่หิวเร็ว ใช้น้ำซุปที่แช่แข็งไว้หรือน้ำต้มไก่จากมื้อก่อนหน้า ปรุงให้จืดกว่ารสสุดท้ายนิดหน่อย เพราะผักกับเนื้อจะเติมรสเข้ามาอีก

ผักลงหม้อตามลำดับความหนา
ข้อผิดพลาดที่เห็นบ่อยที่สุดคือโยนผักทุกอย่างพร้อมกัน ผักก้านหนาจะยังแข็งตอนที่ผักใบกลายเป็นเส้นเละไปแล้ว ตารางนี้เป็นเวลาโดยประมาณหลังน้ำเดือดเบา ปรับตามความหนาของที่หั่นและความชอบเนื้อสัมผัสของบ้านเอง
| ผัก | ลงเมื่อไร | ต้มอีกประมาณ |
|---|---|---|
| หัวไชเท้าหั่นแผ่นบาง | ลงก่อนหมู | 10 ถึง 15 นาที |
| ฟักเขียวหรือแฟงหั่นชิ้น | ลงก่อนหมู | 8 ถึง 10 นาที |
| ผักกาดขาวส่วนก้าน | ลงพร้อมหรือหลังหมู | 5 ถึง 8 นาที |
| เห็ดฟางหรือเห็ดนางฟ้า | ลงท้าย ๆ | 2 ถึง 3 นาที |
| วุ้นเส้นแช่น้ำจนนุ่ม | ลงท้าย ๆ | 1 ถึง 2 นาที |
| ตำลึง ผักกาดขาวส่วนใบ ผักบุ้ง | ลงสุดท้าย | ไม่เกิน 1 นาทีหรือปิดไฟแล้วจุ่ม |
ผักก้านหนากับผักใบอยู่ในต้นเดียวกันได้ เช่นผักกาดขาว ให้แยกหั่นก้านกับใบ แล้วลงคนละจังหวะ
ล้างผักให้สะอาดก่อนหั่นเสมอ ตามวิธีที่แยกตามชนิดผักไว้ในวิธีล้างผักให้สะอาด เพราะผักในแกงจืดไม่ได้ผ่านการผัดไฟแรง ถ้ามีเศษดินติดมาจะลอยอยู่ในน้ำซุปใสให้เห็นทันที
หมูสับ ปั้นแล้วลงตอนน้ำเดือดเบา
หมูสับ 150 กรัมผสมรากผักชีโขลกหรือพริกไทยและซีอิ๊วขาวอย่างละนิด นวดจนเหนียวติดมือ ปั้นเป็นก้อนขนาดลูกกอล์ฟเล็ก ๆ ลงตอนน้ำเดือดเบา ไม่ใช่เดือดพล่าน ก้อนที่ลงตอนน้ำเดือดแรงจะแตกเป็นเศษและทำให้ซุปขุ่น หมูสับที่ปั้นเสร็จแล้วอย่าคนทันที รอให้ก้อนลอยแล้วจึงเริ่มคนเบา ๆ
เรื่องความสุก หมูสับต้องดูให้แน่ WHO ในโปสเตอร์ Five keys to safer food แนะนำให้ต้มอาหารประเภทซุปให้เดือดเพื่อให้ถึง 70 องศาเซลเซียส วิธีเช็กในครัวบ้านคือตักก้อนที่ใหญ่สุดมาผ่า ถ้าด้านในไม่มีสีชมพูและน้ำที่ไหลออกมาใส ถือว่าสุก ถ้ามีเทอร์โมมิเตอร์อาหาร วัดตรงกลางก้อนที่หนาที่สุด

ปรุงรสทีละนิด และคำนวณความเค็มของหม้อตัวเอง
ปรุงตอนท้ายหลังผักและเนื้อสุกแล้ว เพราะผักปล่อยรสหวานกับน้ำออกมาจนรสสุดท้ายเปลี่ยน เติมน้ำปลาครึ่งช้อนโต๊ะ คน ชิม แล้วค่อยเติมต่อ ซุปที่เค็มเกินแก้ยาก ต้องเติมน้ำเปล่าและผักเพิ่มจนหม้อล้น
กรมอนามัยเทียบว่าโซเดียม 2,000 มิลลิกรัมต่อวันเท่ากับเกลือ 1 ช้อนชา หรือน้ำปลา 4 ช้อนชา หรือซีอิ๊วขาวและซอสปรุงรส 6 ช้อนชา ถ้าคิดแบบง่าย น้ำปลา 1 ช้อนชาจะอยู่ราว 500 มิลลิกรัมโซเดียม
ตัวอย่างการคำนวณ (เป็นตัวอย่าง ค่าจริงขึ้นกับยี่ห้อ ต้องอ่านฉลากขวดที่ใช้) หม้อนี้ใส่น้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะ หรือ 3 ช้อนชา คิดเป็นราว 1,500 มิลลิกรัมโซเดียมทั้งหม้อ หารสามชามได้ราว 500 มิลลิกรัมต่อชามจากน้ำปลาอย่างเดียว ตัวเลขนี้ยังไม่รวมซีอิ๊วขาว ผงปรุงรส และกับข้าวจานอื่นในมื้อเดียวกัน ถ้าโต๊ะมีของเค็มอยู่แล้ว ชามแกงจืดควรจืดกว่าที่คิด ดูต่อที่โซเดียมกินวันละเท่าไหร่
เคล็ดที่ช่วยให้รสไม่จืดแม้เกลือน้อย คือพริกไทยป่นสดตอนเสิร์ฟ กระเทียมเจียวนิดเดียว และผักที่หวานในตัวอย่างฟักเขียวหรือผักกาดขาว
โครงเดียวกัน เปลี่ยนผักได้สี่แบบ
| แบบ | ผักตัวหลัก | โปรตีน | จุดที่ต้องระวัง |
|---|---|---|---|
| ตำลึงหมูสับ | ตำลึง 2 กำมือ | หมูสับปั้นก้อน | ลงตำลึงตอนปิดไฟ ไม่ให้สีหม่น |
| ผักกาดขาวซี่โครงหมู | ผักกาดขาว 300 กรัม | ซี่โครงหมูต้มนานก่อน | ซี่โครงต้องนุ่มก่อนค่อยลงผัก |
| วุ้นเส้นเห็ด | วุ้นเส้น 1 ก้อนเล็ก เห็ด | หมูสับหรือกุ้ง | เพิ่มน้ำอีกถ้วยเพราะวุ้นเส้นดูดน้ำ |
| ฟักเขียวหมูสับ | ฟักเขียว 300 กรัม | หมูสับ | ฟักปล่อยน้ำ ปรุงรสทีหลังสุด |
แบบวุ้นเส้นควรตัดวุ้นเส้นให้สั้นหลังแช่น้ำ เพราะวุ้นเส้นยาวพันกันเป็นก้อนเมื่อตักเสิร์ฟ
ซุปขุ่น จืด ผักเละ แก้ตรงไหน
ซุปขุ่น มักมาจากไฟแรงตอนหมูสับลงหม้อหรือการคนตอนที่ก้อนยังไม่เซ็ตตัว รอบหน้าลดไฟและรอให้ก้อนลอย ถ้าขุ่นแล้วกรองผ้าขาวบางได้ แต่รสจะเปลี่ยนเล็กน้อย
ซุปจืดแต่ไม่อยากเติมน้ำปลาเพิ่ม ลองพริกไทยป่นสดหนึ่งหยิกและต้นหอมซอยก่อน ถ้ายังไม่พอค่อยเติมน้ำปลาครั้งละครึ่งช้อนชา
ผักเละ เพราะลงผักใบก่อนเวลาหรือวางหม้อทิ้งไว้บนเตาที่ยังร้อน วิธีกันคือลงท้ายสุดและยกหม้อออกจากเตาทันที
หมูสับกระด้าง มักเพราะไม่ได้นวดหรือใช้หมูสับแบบแห้งไม่มีมัน รอบหน้าผสมมันหมูบดหรือหมูสามชั้นสับเล็กน้อย

เหลือแล้วเก็บและอุ่นอย่างไร
โปสเตอร์ของ WHO ระบุว่าไม่ควรวางอาหารสุกไว้ที่อุณหภูมิห้องเกิน 2 ชั่วโมง ควรเข้าตู้เย็นโดยเร็ว และแนะนำให้เก็บอาหารร้อนไว้ที่อุณหภูมิสูงกว่า 60 องศา หรือเย็นไว้ต่ำกว่า 5 องศา ที่บ้านจึงควรตักแบ่งใส่กล่องแบนให้เย็นเร็ว มากกว่าปล่อยทั้งหม้อใหญ่ให้เย็นเองบนเตา อุ่นด้วยการต้มให้เดือดอีกครั้ง
ผักที่ลงหม้อนานจะเปื่อยเมื่อเก็บค้างคืน ถ้าทำแต่แรกให้เผื่อเก็บ ให้แยกผักใบไว้ต่างหาก ลงตอนอุ่นรอบสอง
ถ้าทำครั้งแรก
เริ่มจากฟักเขียวหรือผักกาดขาว เพราะผักสองอย่างนี้ให้เวลาเหลือเฟือและให้รสหวานช่วยปรุง ตวงน้ำปลาด้วยช้อนจริงก่อนลงหม้อ แล้วจดว่าหม้อนี้ใช้กี่ช้อน ครั้งหน้าจะปรับได้ตรงขึ้น
คนที่ต้องคุมโซเดียม เช่นคนเป็นโรคไตหรือความดันสูง ควรถามแพทย์หรือนักกำหนดอาหารเรื่องตัวเลขที่เหมาะกับตัวเอง เพราะเกณฑ์ 2,000 มิลลิกรัมต่อวันที่กรมอนามัยใช้เป็นเกณฑ์ทั่วไปสำหรับประชาชน
คำถามที่พบบ่อย
แกงจืดกับต้มจืดต่างกันไหม
ในครัวไทยใช้แทนกันได้ ทั้งสองคือซุปรสอ่อนใสที่ปรุงด้วยน้ำปลาหรือซีอิ๊วขาวกับพริกไทย บางบ้านเรียกต้มจืดเมื่อมีเต้าหู้หมูสับ และเรียกแกงจืดเมื่อเป็นผักล้วนหรือวุ้นเส้น แต่ไม่มีกฎตายตัว
ไม่มีกระดูกหมู ใช้อะไรทำน้ำซุปแทนได้
น้ำเปล่ากับรากผักชีและพริกไทยเม็ดทุบก็พอสำหรับวันที่ผักมีรสหวานในตัวเอง เช่นผักกาดขาวหรือฟักเขียว ถ้าอยากได้ความมันให้ผัดกระเทียมเจียวนิดเดียวใส่ท้ายหม้อ ส่วนน้ำต้มกระดูกแช่แข็งที่ทำไว้ก็หยิบมาใช้ได้เลย
ผักเปื่อยเร็วเพราะอะไร และทำให้ไม่เละได้ไหม
ผักใบอ่อนสุกในไม่กี่สิบวินาทีถึงหนึ่งนาที ถ้าลงพร้อมผักก้านหนาแล้วต้มต่อจนจบก็เปื่อย ให้ลงเป็นลำดับสุดท้ายแล้วปิดไฟทันที ความร้อนในหม้อพอให้สุก
แหล่งอ้างอิง
- Five keys to safer food - Poster | World Health Organization (WHO)
- กรมอนามัย แนะวิธี “เช็กโซเดียม” ใน 1 วัน ไม่เกิน 2,000 มิลลิกรัม | กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข (อนามัยมีเดีย)





