โรคพยาธิหนอนหัวใจในสุนัข คืออะไร ตรวจเลือดและป้องกันทุกเดือน

ยุงหนึ่งตัวที่กัดหมาตัวหนึ่งแล้วบินไปกัดหมาอีกตัว คือทั้งหมดที่พยาธิหนอนหัวใจต้องใช้ในการย้ายบ้าน โรคพยาธิหนอนหัวใจในสุนัขเกิดจากพยาธิตัวกลมชื่อ Dirofilaria immitis ที่โตเต็มวัยในหัวใจห้องขวาและหลอดเลือดแดงของปอด ทำให้หลอดเลือดอักเสบ หัวใจทำงานหนัก และปอดเสียหายต่อเนื่องเป็นปี ข่าวดีคือป้องกันได้ด้วยยาเดือนละครั้งหรือยาฉีด ข่าวที่ต้องรู้ไว้คือก่อนเริ่มยาป้องกันในหมาโต ต้องตรวจเลือดก่อนเสมอ

จากยุงหนึ่งตัวถึงพยาธิเต็มหัวใจ

สมาคมพยาธิหนอนหัวใจอเมริกัน (AHS) และสำนักงานอาหารและยาสหรัฐ (FDA) อธิบายวงจรไว้ตรงกัน ตารางนี้เรียงให้เห็นว่าทำไมการป้องกันต้องต่อเนื่องและการตรวจต้องรอเวลา

ขั้น	เกิดอะไรขึ้น	ระยะเวลาตามแหล่งอ้างอิง
1	ยุงดูดเลือดหมาที่มีตัวอ่อนขนาดเล็ก (ไมโครฟิลาเรีย)	ทุกครั้งที่ยุงกัดหมาติดเชื้อ
2	ตัวอ่อนเจริญในตัวยุงจนพร้อมติดต่อ	ราว 10 ถึง 14 วัน
3	ยุงกัดหมาอีกตัว ตัวอ่อนเข้าทางแผลกัด	ทันทีที่กัด
4	ตัวอ่อนเดินทางในเนื้อเยื่อไปถึงหัวใจและปอด	หลายเดือน
5	โตเป็นตัวเต็มวัย ผสมพันธุ์ ปล่อยไมโครฟิลาเรียเข้ากระแสเลือด	ราว 6 ถึง 7 เดือนหลังติด
6	ตัวเต็มวัยอยู่ต่อในหมา	5 ถึง 7 ปี

FDA บรรยายตัวเต็มวัยว่าหน้าตาเหมือนเส้นสปาเก็ตตี้ต้ม ตัวผู้ยาว 4 ถึง 6 นิ้ว ตัวเมียยาว 10 ถึง 12 นิ้ว หมาที่ติดเชื้อมีพยาธิเฉลี่ยราว 15 ตัว แต่มีได้ตั้งแต่ 1 ตัวจนถึง 250 ตัว และ AHS ระบุว่าบางรายมีได้หลายร้อยตัว เพราะพยาธิสะสมขึ้นทุกฤดูยุงที่หมาไม่ได้รับการป้องกัน

หมาเป็นโฮสต์ตามธรรมชาติของพยาธิชนิดนี้ พยาธิจึงโตเป็นตัวเต็มวัย ผสมพันธุ์ และออกลูกในตัวหมาได้ หมาที่ติดเชื้อกลายเป็นแหล่งเชื้อให้ยุงไปแพร่ต่อ ในเมืองไทยที่มียุงตลอดปี ไม่มีเดือนไหนที่บอกได้ว่าปลอดยุง

อาการค่อยเป็นค่อยไป จนบางทีสายเกินไป

ตำราเมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์ระบุว่าหมาที่ติดเชื้อส่วนใหญ่ไม่มีอาการเลยในช่วงแรก และหมาตัวเล็กทนการติดเชื้อได้น้อยกว่าหมาตัวใหญ่ อาการจะชัดขึ้นตามจำนวนพยาธิ ระยะเวลาที่ติด และการออกแรงของหมา

ระยะ	สิ่งที่เจ้าของเห็น
ระยะแรก	มักไม่มีอาการ ตรวจพบจากการตรวจเลือดประจำปี
เริ่มมีอาการ	ไอแห้งเล็กน้อยแต่ไม่หาย ไม่อยากออกกำลัง เหนื่อยหลังกิจกรรมปานกลาง
อาการชัด	เบื่ออาหาร น้ำหนักลด หายใจลำบาก
ระยะท้าย	ท้องบวมจากน้ำในช่องท้อง เพราะหัวใจซีกขวาล้มเหลว
ภาวะวิกฤต (caval syndrome)	หายใจลำบากเฉียบพลัน เหงือกซีด ปัสสาวะสีเข้มเหมือนกาแฟ ทรุดลง

ภาวะ caval syndrome ตามที่ AHS อธิบาย คือการที่พยาธิจำนวนมากอุดขวางการไหลของเลือดกลับเข้าหัวใจ ต้องผ่าตัดเอาพยาธิออกอย่างเร่งด่วน และหมาจำนวนมากไม่รอดแม้ได้ผ่าตัด อาการฉี่สีกาแฟร่วมกับเหงือกซีดในหมาที่ไม่เคยกินยาป้องกัน เป็นเหตุให้ไปโรงพยาบาลทันที

อาการไอและเหนื่อยง่ายของพยาธิหนอนหัวใจคล้ายกับโรคหัวใจลิ้นรั่วมาก ความต่างอ่านได้ที่ โรคหัวใจในสุนัข และหมาที่ไอเรื้อรังด้วยสาเหตุอื่นเทียบได้กับ หมาไอ

ตรวจเลือดก่อนให้ยา เหตุผลเบื้องหลังขั้นตอนนี้

ยาป้องกันพยาธิหนอนหัวใจทำงานโดยฆ่าตัวอ่อนที่เพิ่งเข้าสู่ร่างกายในช่วงหนึ่งถึงสองเดือนที่ผ่านมา FDA ระบุชัดว่ายาป้องกันไม่ฆ่าตัวเต็มวัย และถ้าให้ยาป้องกันกับหมาที่มีพยาธิในเลือดอยู่แล้ว ไมโครฟิลาเรียจำนวนมากที่ตายพร้อมกันกระตุ้นปฏิกิริยาคล้ายภาวะช็อกได้ นี่คือเหตุผลที่ AHS ระบุว่ายาป้องกันต้องสั่งโดยสัตวแพทย์

หลักการตรวจตาม AHS และ FDA

• ลูกหมาอายุต่ำกว่า 7 เดือน เริ่มยาป้องกันได้โดยไม่ต้องตรวจก่อน เพราะถ้าติดก็ยังตรวจไม่เจอ จากนั้นตรวจเมื่อครบ 6 เดือนหลังเริ่มยา ตรวจอีกครั้ง 6 เดือนต่อมา แล้วตรวจปีละครั้ง
• หมาอายุ 7 เดือนขึ้นไปที่ยังไม่เคยกินยาป้องกัน ต้องตรวจเลือดก่อนเริ่มยา แล้วตรวจซ้ำตามรอบที่หมอกำหนด
• ชุดตรวจแอนติเจนเริ่มตรวจเจอได้ราว 5 เดือนหลังติด และไมโครฟิลาเรียเริ่มพบในเลือดราว 6 เดือน การตรวจที่ผลเป็นลบในหมาที่เพิ่งเสี่ยงไม่นานจึงต้องตรวจซ้ำ
• หลักที่ AHS เรียกว่า Think 12 คือตรวจเลือดทุก 12 เดือน และให้ยาป้องกันครบ 12 เดือนต่อปี

หมาที่เพิ่งรับมาจากที่อื่นและไม่รู้ประวัติยา ให้นับว่าเป็นหมาที่ยังไม่เคยป้องกัน ตรวจเลือดก่อนเริ่มยาทุกครั้ง

ยาป้องกันแบบไหน และลืมให้ยาต้องทำอะไร

FDA ระบุว่ายาป้องกันส่วนใหญ่ให้เดือนละครั้ง มีทั้งแบบเม็ดเคี้ยวและแบบหยดหลังคอ และมีแบบฉีดที่ออกฤทธิ์ 6 หรือ 12 เดือน ยาบางยี่ห้อรวมการป้องกันพยาธิลำไส้หรือหมัดเห็บไว้ด้วย การเลือกขึ้นกับน้ำหนักหมา ไลฟ์สไตล์ และยาตัวอื่นที่ใช้อยู่ ให้หมอเป็นคนเลือก

แบบยา	ความถี่	จุดที่เจ้าของต้องระวัง
เม็ดเคี้ยว	ทุกเดือน	ดูว่าหมากลืนจริง ไม่คายหรืออาเจียนออก
หยดหลังคอ	ทุกเดือน	งดอาบน้ำตามเวลาที่ฉลากระบุ หยดให้ถึงผิวหนัง
ฉีดโดยสัตวแพทย์	ทุก 6 หรือ 12 เดือน	จดวันครบกำหนดไว้ ไม่ปล่อยให้เลยรอบ

ถ้าลืมให้ยา AHS แนะนำให้เริ่มยาต่อทันทีและตรวจเลือดซ้ำในอีก 6 เดือน เพราะช่วงที่ขาดยา ตัวอ่อนที่เข้ามาอาจผ่านพ้นช่วงที่ยาฆ่าได้ โทรบอกหมอว่าลืมไปกี่สัปดาห์ หมอจะบอกว่าต้องทำอะไรเพิ่ม

ให้ตั้งวันที่ตายตัว คือเลือกวันเดียวของทุกเดือน เช่น วันที่ 1 แล้วตั้งการแจ้งเตือนซ้ำในโทรศัพท์ ติดสติกเกอร์ไว้บนกล่องยาว่าให้ครั้งล่าสุดวันไหน ถ้าบ้านมีหลายคนช่วยกันเลี้ยง ให้คนเดียวรับหน้าที่นี้เพื่อไม่ให้ซ้ำหรือข้าม

ยาป้องกันพยาธิภายนอกและภายในตัวอื่นที่หมาอาจใช้อยู่ ดูประกอบได้ใน ยาหยดหมัดเห็บ และ ถ่ายพยาธิหมา เพื่อไม่ให้ให้ยาซ้ำซ้อนกัน

หมาเลี้ยงในบ้านก็ต้องป้องกัน

เจ้าของหมาคอนโดหลายคนคิดว่าหมาไม่ค่อยออกนอกห้อง จึงไม่จำเป็นต้องกินยา ตำราเมอร์คระบุว่าหมาที่อยู่นอกบ้านเสี่ยงที่สุดก็จริง แต่หมาทุกตัวติดได้ ไม่ว่าเลี้ยงในบ้านหรือนอกบ้าน เพราะใช้แค่ยุงที่มีตัวอ่อนกัดครั้งเดียว และยุงก็เข้ามาในห้องได้ทุกคืน เมอร์คระบุด้วยว่าการวินิจฉัยส่วนใหญ่พบในหมาขนาดกลางถึงใหญ่อายุราว 3 ถึง 8 ปี ซึ่งเป็นช่วงที่หมาดูแข็งแรงที่สุดในสายตาเจ้าของ

อีกความเข้าใจผิดคือกินยาครบทุกเดือนแล้วไม่ต้องตรวจเลือดอีก AHS ระบุว่ายังต้องตรวจปีละครั้งแม้หมากินยาป้องกันตลอดปี เพื่อยืนยันว่าแผนป้องกันได้ผล ยาป้องกันได้ผลสูงมาก แต่หมาก็ยังติดได้ การลืมยาเพียงเดือนเดียวหรือให้ช้ากว่ากำหนดก็ทิ้งช่องว่างให้ตัวอ่อนรอดได้ ยังไม่นับหมาที่คายยาทิ้งหลังเจ้าของหันหลัง หรืออาเจียนออกมาโดยไม่มีใครเห็น

ความเชื่อ	สิ่งที่ตำราและ AHS ระบุ
หมาอยู่แต่ในบ้าน ไม่ต้องกินยา	หมาทุกตัวติดได้จากยุงที่เข้ามาในบ้าน
กินยาครบแล้ว ไม่ต้องตรวจเลือด	ตรวจทุกปีเพื่อยืนยันว่ายาได้ผล
ลืมเดือนเดียวไม่เป็นไร	ลืมหรือให้ช้าเพียงครั้งเดียวก็ทำให้ไม่มีการป้องกันได้

เมื่อผลเลือดเป็นบวก ขั้นตอนรักษาเป็นอย่างไร

AHS ระบุลำดับขั้นที่หมอใช้กับหมาที่ผลเป็นบวก

1. ยืนยันผลด้วยการตรวจอีกแบบที่ต่างจากครั้งแรก ก่อนเริ่มรักษา
2. เริ่มจำกัดการออกแรงทันที ตั้งแต่วันที่ยืนยันผล
3. ประเมินความรุนแรงด้วยการตรวจเพิ่ม เช่น เอกซเรย์ เพื่อวางแผน
4. รักษาเพื่อให้หมาอาการคงที่ก่อน ในรายที่มีอาการ
5. ฆ่าตัวเต็มวัยด้วยยาฉีด FDA ระบุว่ายาเมลาร์โซมีนฉีดลึกเข้ากล้ามเนื้อหลัง และมักแบ่งเป็นหลายครั้ง
6. ตรวจเลือดซ้ำราว 9 เดือนหลังจบการรักษา ตามที่ AHS แนะนำ เพื่อยืนยันว่าพยาธิหมด

ทั้งการรักษา ชนิดยา และระยะเวลาเป็นเรื่องที่หมอวางเป็นรายตัว FDA ระบุว่าการรักษามีค่าใช้จ่ายสูง และพยาธิที่ตายแล้วถูกพัดไปติดในหลอดเลือดปอดจนเกิดลิ่มอุดตันได้ นี่คือเหตุผลของการจำกัดการออกแรง

จำกัดการออกแรง ทำจริงที่บ้านอย่างไร

การพักที่หมอหมายถึงคือพักจริง ไม่ใช่ลดการวิ่งลงครึ่งหนึ่ง เจ้าของที่เคยทำมาแล้วมักใช้วิธีเหล่านี้

• ใช้กรงหรือคอกเล็กในห้องที่คนอยู่ เพื่อให้หมาไม่เหงาแต่ไม่วิ่ง
• พาออกไปขับถ่ายด้วยสายจูงสั้น ไม่ปล่อยเดินเล่นอิสระ
• งดขึ้นลงบันได อุ้มแทนถ้าเป็นหมาเล็ก
• ให้ของเล่นที่ต้องใช้จมูกหรือการเลียแทนการวิ่ง เช่น ของเล่นใส่อาหาร
• ถามหมอเรื่องยาช่วยให้หมาสงบ ถ้าหมาตื่นเต้นง่าย

หมาที่ไอหนักขึ้น มีไข้ หายใจเร็ว หรือไอมีเลือดในช่วงรักษา ต้องโทรหาหมอทันที

แมวก็ติดได้ แต่เป็นอีกเรื่อง

AHS และ FDA อธิบายว่าแมวไม่ใช่โฮสต์ที่เหมาะกับพยาธินี้ แมวที่ติดมักมีพยาธิตัวเต็มวัยเพียง 1 ถึง 3 ตัว และพยาธิมีอายุสั้นกว่าในหมา คือราว 2 ถึง 4 ปี แต่แม้แต่ตัวอ่อนที่ตายก่อนโตก็ทำให้ปอดอักเสบ เรียกว่า HARD (heartworm associated respiratory disease) อาการคล้ายหอบหืดหรือภูมิแพ้ และยังไม่มียาที่รับรองให้ใช้รักษาในแมว บ้านที่เลี้ยงทั้งหมาและแมวจึงควรถามหมอเรื่องยาป้องกันสำหรับแมวแยกต่างหาก ไม่ใช้ยาของหมากับแมวเด็ดขาด

เริ่มเดือนนี้ เช็กลิสต์สำหรับบ้านที่มีหมา

สถานการณ์	ต้องทำอะไร
ลูกหมาเพิ่งรับมา อายุต่ำกว่า 7 เดือน	ถามหมอเรื่องเริ่มยาป้องกันพร้อมวัคซีนชุดแรก
หมาโตที่ไม่เคยกินยาป้องกัน	ตรวจเลือดก่อน แล้วค่อยเริ่มยา
กินยาประจำแต่เคยลืม	เริ่มยาต่อทันที แจ้งหมอ ตรวจซ้ำใน 6 เดือน
กินยาครบทุกเดือน	ตรวจเลือดปีละครั้ง
ผลเลือดเป็นบวก	ยืนยันผลด้วยการตรวจแบบที่สอง จำกัดการออกแรงตั้งแต่วันนั้น

การตรวจเลือดหาพยาธิหนอนหัวใจมักทำพร้อมกับวัคซีนประจำปีได้ในวันเดียวกัน ตารางวัคซีนที่ควรใช้คู่กันอยู่ที่ ตารางวัคซีนหมา