ใจความสำคัญ
- ลูกสุนัขเริ่มถ่ายพยาธิที่อายุประมาณ 2 สัปดาห์ แล้วซ้ำทุก 2 ถึง 3 สัปดาห์จนอายุ 2 เดือน จากนั้นรายเดือนจนอายุ 6 เดือน
- สุนัขโตควรได้รับยาป้องกันพยาธิตลอดปี หรือถ้าไม่ได้ให้ต่อเนื่อง ควรตรวจอุจจาระและถ่ายพยาธิอย่างน้อยปีละ 4 ครั้ง
- พยาธิไส้เดือน ปากขอ แส้ม้า และตัวตืด ต้องใช้ยาต่างกัน จึงไม่ควรเลือกยาเองโดยไม่รู้ชนิดและน้ำหนักตัว
- พยาธิไส้เดือนติดคนได้ เด็กเสี่ยงที่สุด การเก็บอุจจาระทันทีและล้างมือเป็นส่วนหนึ่งของการถ่ายพยาธิ
- ตัวตืดแบบที่พบบ่อยมาจากหมัด ถ้าไม่คุมหมัด ถ่ายพยาธิแล้วก็กลับมาเป็นอีก
ลูกสุนัขควรเริ่มถ่ายพยาธิตั้งแต่อายุประมาณ 2 สัปดาห์ แล้วซ้ำทุก 2 ถึง 3 สัปดาห์จนอายุ 2 เดือน จากนั้นเป็นรายเดือนจนอายุ 6 เดือน ตามตำราเมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์ ส่วนสุนัขโตให้ใช้ยาป้องกันพยาธิรายเดือนที่คลุมพยาธิในลำไส้ หรือตรวจอุจจาระและถ่ายพยาธิตามรอบที่หมอกำหนด คำว่า "วิธี" ในที่นี้คือตารางเวลา การเลือกชนิดยาให้ตรงพยาธิ และสิ่งที่ต้องทำที่บ้านควบคู่กัน ส่วนชนิดและขนาดยา สัตวแพทย์ต้องเป็นคนกำหนด เพราะขึ้นกับอายุ น้ำหนัก และสุขภาพของน้องหมา
ทำไมต้องเริ่มตั้งแต่ 2 สัปดาห์ ทั้งที่ลูกหมายังไม่ได้ออกนอกบ้าน
เมอร์คอธิบายว่าพยาธิไส้เดือนของสุนัขส่วนหนึ่งผ่านจากแม่สู่ลูกตั้งแต่ก่อนคลอด และผ่านทางน้ำนม ลูกสุนัขจึงติดมาก่อนเจ้าของจะรับเลี้ยงด้วยซ้ำ การรอจนเห็นพยาธิในอุจจาระหรืออาเจียนหมายความว่าพยาธิโตและมีจำนวนมากแล้ว
CAPC ซึ่งเป็นองค์กรกำหนดแนวปฏิบัติด้านปรสิตสัตว์เลี้ยง แนะนำให้เริ่มรักษาตั้งแต่ 2 สัปดาห์และทำซ้ำทุก 2 สัปดาห์ ตัวอย่างในหน้า Ascarid คือที่ 2, 4, 6 และ 8 สัปดาห์ ตามด้วยยาป้องกันรายเดือนที่ออกฤทธิ์ต่อ Toxocara เทียบกับตารางของเมอร์คที่ซ้ำทุก 2 ถึง 3 สัปดาห์ จะเห็นว่าทั้งสองแหล่งอยู่ในกรอบเดียวกัน ต่างกันเพียงความถี่ที่หมอคุณเลือกใช้
เหตุผลที่ต้องซ้ำ คือยาฆ่าตัวที่อยู่ในลำไส้ แต่ตัวอ่อนที่พักตามเนื้อเยื่อจะเคลื่อนมาใหม่ได้ ลูกสุนัขจึงต้องได้รับยาหลายรอบ ไม่ใช่รอบเดียวแล้วจบ
ตารางถ่ายพยาธิตามช่วงวัย
ตารางนี้สรุปแนวปฏิบัติทั่วไปจากเมอร์คและ CAPC ไม่ได้ใช้แทนแผนของสัตวแพทย์ที่ดูแลน้องหมาของคุณ
| ช่วงวัย | แนวปฏิบัติทั่วไป | สิ่งที่ควรทำคู่กัน |
|---|---|---|
| แม่สุนัขตั้งท้อง | หมออาจให้ยาเพื่อลดการส่งต่อพยาธิ | ใช้ยาตามที่หมอสั่งเท่านั้น |
| ลูกสุนัข 2 ถึง 8 สัปดาห์ | เริ่มราว 2 สัปดาห์ ซ้ำทุก 2 ถึง 3 สัปดาห์ | ถ่ายพร้อมแม่ที่ให้นม เก็บอุจจาระทุกวัน |
| อายุ 2 ถึง 6 เดือน | รายเดือนจนครบ 6 เดือน | ตรวจอุจจาระอย่างน้อยหนึ่งครั้งก่อนเปลี่ยนเป็นรอบผู้ใหญ่ |
| สุนัขโต ได้ยาป้องกันรายเดือน | ตามรอบของผลิตภัณฑ์ที่หมอสั่ง | ตรวจอุจจาระตามที่หมอกำหนดปีละอย่างน้อย 2 ครั้ง |
| สุนัขโต ไม่ได้ยาป้องกันต่อเนื่อง | อย่างน้อยปีละ 4 ครั้ง ร่วมกับตรวจอุจจาระ | คุมหมัดเพราะเป็นตัวพาตัวตืด |
| สุนัขสูงวัยหรือโรคประจำตัว | ตามหมอเลือกยาให้ปลอดภัย | แจ้งยาทุกตัวที่กินอยู่ |
ตัวเลขปีละ 4 ครั้งมาจาก CAPC ที่ระบุว่าสุนัขโตควรได้รับการควบคุมปรสิตแบบกว้างตลอดปี และถ้าไม่ให้ยาป้องกันรายเดือนอย่างสม่ำเสมอ ควรรักษาด้วยยาถ่ายพยาธิแบบกว้างอย่างน้อย 4 ครั้งต่อปีร่วมกับการตรวจอุจจาระ CAPC ยังแนะนำให้ตรวจอุจจาระลูกสุนัขอย่างน้อย 4 ครั้งในปีแรก และสุนัขโตอย่างน้อยปีละ 2 ครั้ง
พยาธิแต่ละชนิดต่างกันอย่างไร และทำไมยาตัวเดียวไม่ครอบคลุมทุกอย่าง
เมอร์คแยกพยาธิลำไส้หลักๆ ออกเป็นกลุ่ม แต่ละกลุ่มมีเส้นทางติดต่อและวิธีตรวจต่างกัน
| ชนิด | อาการที่อาจเห็น | ติดต่อทางไหน | ข้อสังเกต |
|---|---|---|---|
| พยาธิไส้เดือน (Toxocara, Toxascaris) | มักไม่มีอาการ ท้องกางเหมือนหม้อ ขนหยาบ ท้องเสีย เห็นตัวในอาเจียนหรืออุจจาระ | แม่สู่ลูก น้ำนม กินไข่จากพื้น | ตัวอ่อนที่ย้ายไปปอดทำให้ไอในลูกหมาเล็กได้ |
| พยาธิปากขอ (Ancylostoma) | มักไม่มีอาการ อุจจาระดำคล้ายน้ำมันดิน ซีด ลูกหมาโตช้า | น้ำนม ชอนไชผิวหนัง กินไข่ | โลหิตจางในลูกหมาอาจถึงตายได้ |
| พยาธิแส้ม้า (Trichuris) | เบาไม่มีอาการ หนักเลือดสดปนอุจจาระ น้ำหนักลด | กินไข่จากพื้นดิน ไข่ใช้เวลา 4 ถึง 8 สัปดาห์จึงติดต่อได้ | ไข่ตายเร็วเมื่อแห้ง |
| พยาธิตัวตืด (Dipylidium, Taenia ฯลฯ) | เห็นข้อปล้องคล้ายเมล็ดข้าวติดขนรอบทวาร | กลืนหมัดที่มีตัวอ่อน หรือกินเหยื่อ | ต้องคุมหมัดเสมอ |
เมอร์คระบุว่ามียาถ่ายพยาธิหลายชนิด และแนะนำให้ปรึกษาสัตวแพทย์เพื่อเลือกยาและแผนป้องกันที่เหมาะสม เหตุผลที่ไม่ควรซื้อยาตามที่เพื่อนใช้ คือยาที่ฆ่าพยาธิไส้เดือนอาจไม่ครอบคลุมตัวตืด และความเข้มข้นของยาเปลี่ยนตามน้ำหนักตัวและอายุ
ตรวจอุจจาระก่อนหรือถ่ายเลย
เมอร์คระบุว่าตรวจพยาธิไส้เดือน ปากขอ และแส้ม้าด้วยการหาไข่ในอุจจาระสดภายใต้กล้องจุลทรรศน์ CAPC แนะนำการตรวจแบบลอยตัวด้วยเครื่องปั่น (fecal flotation with centrifugation) และบอกว่าการตรวจแอนติเจนหรือพีซีอาร์ช่วยจับกรณีที่มีไข่น้อยมากหรือมีแต่ตัวอ่อน
ข้อควรระวังที่เจ้าของไม่ค่อยรู้ คือเมอร์คระบุว่าลูกสุนัขอายุราว 16 วันหรือน้อยกว่ามักยังไม่เห็นไข่ในอุจจาระแม้ติดเชื้อหนัก สำหรับลูกหมาเล็กจึงถ่ายตามอายุก่อน แล้วค่อยตรวจอุจจาระเป็นระยะเมื่อโตขึ้น
เมื่อไรควรเอาอุจจาระไปตรวจแทนการเดา
- ถ่ายพยาธิตามรอบแล้ว แต่ยังท้องเสียหรือน้ำหนักไม่ขึ้น
- สุนัขโตที่ไม่ได้กินยาป้องกันรายเดือนต่อเนื่อง
- หมาที่ชอบกินอุจจาระ ดินหรือหญ้า
- บ้านที่มีเด็กเล็กหรือผู้ตั้งครรภ์
- น้องหมาเพิ่งรับมาจากศูนย์พักพิงหรือฟาร์ม
วิธีเก็บตัวอย่างที่ทำได้เอง ใช้ถุงสะอาดเก็บอุจจาระที่ถ่ายใหม่ๆ ในวันนั้น ใส่ถุงปิดและเก็บเย็นในตู้เย็นช่องธรรมดา ไม่แช่แข็ง แล้วนำไปคลินิกภายในวันเดียวกันหรือตามที่คลินิกบอก
ติดคนได้ไหม และบ้านต้องทำอะไร
CDC อธิบายว่าโรคท็อกโซคารีเอซิส (toxocariasis) ติดต่อสู่คนจากอุจจาระสุนัขและแมวที่มีพยาธิไส้เดือน ไข่ในมูลสัตว์เข้าปากผ่านดินที่ปนเปื้อนหรือมือที่ไม่ได้ล้าง และไม่ติดจากคนสู่คน เด็กเสี่ยงมากกว่าผู้ใหญ่ เพราะมักเล่นดินหรือเอามือเข้าปาก คนส่วนใหญ่ที่ติดไม่มีอาการ ในรายที่มี อาจมีไข้ ไอ หอบ ปวดท้อง ตับโต หรือตัวอ่อนเข้าตาทำให้การมองเห็นเสีย
CAPC เสริมว่าไข่พยาธิไส้เดือนใช้เวลาราว 2 ถึง 4 สัปดาห์ในสิ่งแวดล้อมเพื่อพัฒนาจนติดต่อได้ เมื่อพร้อมแล้วอยู่ได้ทนหลายปีและน้ำยาฆ่าเชื้อทั่วไปทำลายไม่แน่นอน ดังนั้นการเก็บอุจจาระทุกวันก่อนไข่ถึงระยะติดต่อ จึงมีผลมากกว่าการล้างพื้นด้วยน้ำยาแรงๆ ทีหลัง
สิ่งที่ทำได้ที่บ้าน
- เก็บอุจจาระทันที ทุกวัน ใส่ถุงปิดแล้วทิ้งถังขยะ
- ล้างมือด้วยสบู่หลังจับสุนัข หลังเก็บอุจจาระ และก่อนกินอาหาร
- ไม่ให้เด็กเล็กเล่นดินบริเวณที่สุนัขถ่าย และสอนเด็กไม่เอามือเข้าปาก
- ซักเบาะนอนและผ้าเช็ดตัวน้องหมาด้วยน้ำร้อนตามฉลากผ้า และตากแดด
- ถ้าบ้านมีลูกหมาเกิดใหม่ ใช้พื้นที่ที่ทำความสะอาดง่าย เช่น กระเบื้อง หลีกเลี่ยงพื้นดินที่เปียกชื้น
เมอร์คระบุเพิ่มสำหรับพยาธิปากขอว่าชนิด A. braziliense ชอนไชผิวหนังคนได้ ทำให้เกิดโรคผื่นเดินทางตามผิวหนัง ดังนั้นไม่ควรเดินเท้าเปล่าบนพื้นทรายหรือดินที่หมาถ่าย
ตัวตืดมาจากหมัด ถ่ายอย่างเดียวไม่พอ
เมอร์คเตือนว่าการควบคุมหมัดสำคัญมาก แม้สุนัขอยู่แต่ในบ้าน เพราะหมัดพาตัวอ่อนของ Dipylidium มาให้สุนัขกลืนเข้าไปเวลาเลียตัวหรือกัดคัน ถ้าเห็นข้อปล้องสีขาวเล็กๆ ติดขนใกล้ทวารหรือบนที่นอน สงสัยตัวตืดไว้ก่อน แล้วจัดการสองฝั่งพร้อมกัน
- ถ่ายพยาธิตามที่หมอสั่ง
- ใช้ผลิตภัณฑ์กำจัดหมัดตามที่หมอเลือก ดูข้อมูลได้ใน หมาเป็นเห็บหมัด กำจัดอย่างไร และ ยาหยดเห็บหมัด เลือกอย่างไร
- ซักหรือเปลี่ยนที่นอน ดูดฝุ่นพรมและมุมห้อง
ถ้าไม่คุมหมัด สุนัขจะกลับมามีตัวตืดภายในไม่กี่สัปดาห์หลังถ่าย และเจ้าของมักคิดว่ายาไม่ได้ผล
ตัวอย่างสามบ้าน ใช้ตารางเดียวกันแต่ได้แผนไม่เหมือนกัน
บ้านแรกรับลูกสุนัขอายุ 8 สัปดาห์จากคนรู้จัก ไม่ทราบว่าเคยถ่ายพยาธิหรือไม่ แผนที่เหมาะคือไปคลินิกในสัปดาห์แรก เอาอุจจาระไปตรวจ แล้วให้หมอตั้งรอบถ่ายตามอายุ ซึ่งตามตำราคือรายเดือนจนครบ 6 เดือน และถามเรื่องยาป้องกันรายเดือนเมื่ออายุถึงเกณฑ์
บ้านที่สองมีสุนัขโตวัย 5 ปี เลี้ยงในบ้านติดสวนและกินยากันหมัดเป็นบางเดือน หมาตัวนี้ไม่ได้ยาป้องกันพยาธิต่อเนื่อง จึงเข้าเกณฑ์ที่ CAPC แนะนำให้ถ่ายพยาธิและตรวจอุจจาระอย่างน้อยปีละ 4 ครั้ง ทางเลือกที่ง่ายกว่าคือคุยกับหมอเรื่องผลิตภัณฑ์รายเดือนที่คลุมทั้งพยาธิลำไส้และหมัดตามรอบ
บ้านที่สามมีเด็กเล็กและสุนัขโตสองตัวที่ชอบคุ้ยดินในสวน ข้อเสนอคือตรวจอุจจาระตามรอบที่หมอกำหนด ไม่ใช่รอให้เห็นพยาธิ เก็บอุจจาระทุกวัน ปิดบริเวณทรายหรือดินที่เด็กเล่นไม่ให้สุนัขเข้าไปถ่าย และสอนเด็กล้างมือก่อนกินอาหาร
ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อยตอนถ่ายพยาธิเอง
- ใช้ยาของคนหรือยาของสัตว์ชนิดอื่น ขนาดยาและชนิดยาไม่ตรง อันตรายกับลูกสุนัข
- คำนวณน้ำหนักแบบเดา แล้วให้ยาน้อยหรือมากเกิน
- เว้นช่วงนานเกินไปในลูกสุนัข เพราะเห็นว่า "ถ่ายไปแล้ว"
- ไม่ถ่ายพร้อมกันทั้งบ้าน ทั้งที่หมาตัวอื่นเลียกันและใช้ที่ถ่ายร่วม
- ลืมรอบของสุนัขโต เพราะไม่มีอาการ
- ไม่เก็บอุจจาระ ทำให้ถ่ายพยาธิแล้วก็ติดซ้ำจากพื้นเดิม
หมาที่ถ่ายพยาธิแล้วควรสังเกตอุจจาระ 24 ถึง 48 ชั่วโมง อาจเห็นพยาธิตายออกมา ถ้าอาเจียนต่อเนื่อง ซึมมาก หรือถ่ายเป็นเลือด ให้โทรหาคลินิก สัญญาณทั่วไปที่ควรสังเกตเพิ่มเติม ดูใน หมาป่วยมีอาการอย่างไร
เมื่อลูกหมาอายุถึงเวลาวัคซีน ต้องเว้นถ่ายพยาธิไหม
ไม่ต้องเว้น ตารางทั้งสองแยกกัน หมอมักจัดให้ทำในนัดเดียวกันได้ ลูกสุนัขที่เพิ่งรับมาจากเจ้าของเดิมให้เอาประวัติวัคซีนและวันถ่ายพยาธิครั้งสุดท้ายไปให้หมอดูด้วย หากต้องการเข้าใจโรคที่วัคซีนป้องกัน อ่านเพิ่มที่ โรคไข้หัดสุนัข และ โรคพิษสุนัขบ้า
เริ่มถ่ายพยาธิให้หมาอย่างไรให้ครบ
- ถ่ายรูปฉลากอาหาร ยา และวันที่ถ่ายพยาธิครั้งสุดท้าย
- ชั่งน้ำหนักน้องหมา ถ้าไม่มีเครื่อง ให้ชั่งตัวเองก่อนแล้วชั่งตอนอุ้มน้อง
- เก็บอุจจาระสดใส่ถุง นำไปตรวจที่คลินิก
- ถามหมอ 3 อย่าง: ตอนนี้อยู่รอบไหนของตาราง ใช้ยาตัวไหนที่คลุมตัวตืดด้วยไหม และรอบถัดไปคือเมื่อไร
- จดรอบถัดไปในปฏิทินมือถือ และตั้งเตือนล่วงหน้า 3 วัน
ตารางข้างบนเป็นกรอบทั่วไปที่ใช้คุยกับสัตวแพทย์ได้ ไม่ใช่สูตรสำหรับซื้อยามาให้เอง
คำถามที่พบบ่อย
ถ่ายพยาธิแล้วต้องงดอาหารไหม
ยาแต่ละชนิดมีข้อแนะนำต่างกัน บางชนิดให้พร้อมอาหาร บางชนิดให้ตอนท้องว่าง ให้ถามสัตวแพทย์หรือเภสัชกรที่จ่ายยา และอ่านฉลากของผลิตภัณฑ์นั้นโดยตรง อย่าใช้วิธีของยาตัวอื่นแทน
ถ่ายพยาธิแล้วหมาซึมหรืออาเจียนปกติไหม
บางตัวอาจมีอาการท้องไส้ปั่นป่วนเล็กน้อยหลังกินยา แต่ถ้าอาเจียนต่อเนื่อง ซึมมาก ถ่ายเป็นเลือด หรือลูกสุนัขกินนมไม่ได้ ให้โทรหาคลินิกทันที ลูกสุนัขที่ติดพยาธิหนักอาจซึมได้จากตัวโรคเองด้วย
ไม่เห็นตัวพยาธิในอุจจาระ แปลว่าไม่มีพยาธิใช่ไหม
ไม่แน่เสมอไป เมอร์คระบุว่าพยาธิไส้เดือนมักไม่มีอาการ และลูกสุนัขที่อายุราว 16 วันหรือน้อยกว่ามักยังไม่เห็นไข่ในอุจจาระแม้ติดหนัก จึงมีเหตุผลที่ต้องถ่ายตามอายุแม้ไม่เห็นตัวพยาธิ
ถ่ายพยาธิหมาแม่ท้องได้ไหม
เมอร์คระบุว่าสุนัขที่ตั้งท้องอาจได้ยาเพื่อลดการส่งต่อพยาธิไปยังลูก แต่ต้องเป็นยาที่สัตวแพทย์เลือกและกำหนดเวลาให้ ห้ามซื้อยามาให้เอง
แหล่งอ้างอิง
- Gastrointestinal Parasites of Dogs | Merck Veterinary Manual (Dog Owners)
- Ascarid | Companion Animal Parasite Council (CAPC)
- About Toxocariasis | Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
