ตารางวัคซีนสุนัข ตั้งแต่ลูกหมา 6 สัปดาห์ถึงสุนัขสูงวัย

ลูกหมาไม่ได้ฉีดวัคซีนครั้งเดียวแล้วจบ ชุดแรกต้องเป็นหลายเข็มที่ห่างกัน 2 ถึง 4 สัปดาห์ และเข็มสุดท้ายต้องตกที่อายุ 16 สัปดาห์ขึ้นไป ตามแนวทางของสมาคมสัตวแพทย์สัตว์เล็กโลก (WSAVA) ถ้าไล่ตามอายุจริง ลูกหมาที่เริ่มเข็มแรกตอน 8 สัปดาห์มักได้ 3 เข็มก่อนอายุ 4 เดือน แล้วมีเข็มกระตุ้นตอน 6 เดือน ตามด้วยนัดประจำปี ที่เหลือเป็นรายละเอียดว่าเข็มไหนคืออะไร ทำไมต้องห่างขนาดนั้น และตัวไหนที่ข้ามไม่ได้

ตารางเข็มต่อเข็ม ตั้งแต่ลูกหมา 6 สัปดาห์ถึง 1 ปี

ตารางนี้รวมตัวเลขจากแนวทางสากลและคำแนะนำของกรมควบคุมโรค ซึ่งมีบางจุดที่ไม่ตรงกันเป๊ะ ให้ยึดตารางที่สัตวแพทย์เขียนให้ในสมุดวัคซีนเป็นหลัก

อายุ	วัคซีน	หมายเหตุ
6 ถึง 8 สัปดาห์	วัคซีนรวมหลัก (ไข้หัด พาร์โว ตับอักเสบจากอะดีโนไวรัส) เข็มที่ 1	เมอร์คระบุให้เริ่มช่วงนี้ แล้วทำซ้ำทุก 2 ถึง 4 สัปดาห์
2 เดือนขึ้นไป	พิษสุนัขบ้าเข็มแรก	กรมควบคุมโรคแนะนำให้เริ่มตั้งแต่ 2 เดือน หลายคลินิกเลือกวันที่ 3 เดือน
10 ถึง 12 สัปดาห์	วัคซีนรวมเข็มที่ 2	ห่างจากเข็มแรก 2 ถึง 4 สัปดาห์
14 ถึง 16 สัปดาห์ขึ้นไป	วัคซีนรวมเข็มสุดท้ายของชุดแรก	WSAVA ระบุว่าต้องเป็น 16 สัปดาห์ขึ้นไป
3 ถึง 6 เดือน	พิษสุนัขบ้ากระตุ้น	ตามข้อมูลของกรมควบคุมโรค
26 สัปดาห์ (6 เดือน) ขึ้นไป	วัคซีนรวมเข็มกระตุ้น	WSAVA แนะนำให้กระตุ้นช่วงนี้ แทนการรอ 12 ถึง 16 เดือน
1 ปี	กระตุ้นประจำปี	เมอร์คระบุว่าเข็มกระตุ้นแรกไม่ควรเลยจาก 1 ปีหลังเข็มสุดท้ายของชุดแรก

ถ้าเริ่มที่ 8 สัปดาห์ตามตัวอย่างจะได้ 8, 12, 16 สัปดาห์ แต่ถ้าเริ่มช้าเป็น 10 สัปดาห์ เข็มที่ 3 ก็เลื่อนเป็น 16 หรือ 17 สัปดาห์ จุดสำคัญคือเข็มสุดท้ายไม่ควรก่อน 16 สัปดาห์ ไม่ใช่จำนวนเข็มที่ตายตัว

ทำไมต้องฉีดหลายเข็ม ไม่ใช่เข็มเดียวแล้วจบ

ลูกหมาได้ภูมิต้านทานแม่ผ่านน้ำนมเหลืองในช่วงแรก ภูมิชุดนี้เรียกว่า MDA ซึ่ง WSAVA อธิบายว่ารบกวนการทำงานของวัคซีนหลักที่ฉีดตอนเด็ก ระดับ MDA ต่างกันมากทั้งระหว่างครอกและในครอกเดียวกัน ทำให้ไม่มีใครบอกได้ว่าลูกหมาตัวนี้เหลือภูมิแม่จนถึงสัปดาห์ที่เท่าไร

สถานการณ์จึงเป็นอย่างนี้

• ฉีดเร็วเกินไป วัคซีนถูกภูมิแม่ทำลายก่อนสร้างภูมิของลูกหมาเอง
• ฉีดช้าเกินไป ลูกหมามีช่วงที่ภูมิแม่หมดแล้วแต่ยังไม่มีภูมิของตัวเอง
• ฉีดหลายเข็มห่างกันเป็นช่วงๆ ทำให้ครอบคลุมจังหวะที่ภูมิแม่ลดลงของลูกหมาแต่ละตัว
• เข็มที่ 16 สัปดาห์ขึ้นไป เป็นตัวสร้างภูมิให้ลูกหมาส่วนใหญ่ที่ภูมิแม่หมดแล้ว
• เข็มกระตุ้นที่ 26 สัปดาห์ จับกลุ่มน้อยที่ยังมีภูมิแม่ค้างตอน 16 สัปดาห์

WSAVA ยังระบุว่า ถ้าสุนัขจะได้ฉีดได้เพียงเข็มเดียวเพราะติดเรื่องค่าใช้จ่าย ให้เป็นวัคซีนหลักที่ 16 สัปดาห์ขึ้นไป ซึ่งเป็นทางเลือกสุดท้ายและไม่ได้ดีเท่าชุดเต็ม เจ้าของที่งบจำกัดควรคุยกับหมอเรื่องการจัดลำดับ ดูตัวอย่างงบที่ ค่าฉีดวัคซีนสุนัขปีแรกและปีต่อไป

วัคซีนหลักกับวัคซีนเสริม ต่างกันตรงที่ใครควรได้

WSAVA และเมอร์คแบ่งเป็น 2 กลุ่มชัดเจน

กลุ่ม	โรคที่ป้องกัน	ใครควรได้
หลัก (core)	ไข้หัดสุนัข พาร์โวไวรัส ตับอักเสบติดต่อ (อะดีโนไวรัส)	สุนัขทุกตัวที่สุขภาพพร้อม
หลัก ตามพื้นที่	พิษสุนัขบ้า	ทุกตัวในพื้นที่ที่โรคยังอยู่ ซึ่งรวมถึงไทย
หลัก ตามพื้นที่	เลปโตสไปโรซิส	WSAVA ถือว่าเป็นวัคซีนหลักในภูมิภาคที่โรคพบมากและมีวัคซีนที่ตรงสายพันธุ์
เสริม (non-core)	ไอกรนสุนัข (Bordetella) ไลม์ ไข้หวัดสุนัข	ตามไลฟ์สไตล์ เช่น ฝากเลี้ยงบ่อย พาไปที่ที่มีหมาหลายตัว

วัคซีนรวมหลายโรคที่คลินิกไทยเรียก 5 โรค ปกติครอบคลุมไข้หัด ตับอักเสบ พาร์โว ไอ-หวัด และเลปโตสไปโรซิส ซึ่งตรงกับโรคในรายการหลักเกือบทั้งหมด เจ้าของควรถามหมอทุกครั้งว่ากี่โรคและมีเลปโตสไปโรซิสรวมอยู่ด้วยไหม ชื่อวัคซีนในแต่ละยี่ห้อต่างกัน แต่สิ่งที่ต้องดูคือรายการโรคที่ใบรับรองระบุ

พิษสุนัขบ้า ตัวที่ไทยถือเป็นเรื่องจริงจัง

กรมควบคุมโรคแนะนำให้สุนัขได้เข็มแรกตั้งแต่ 2 เดือนขึ้นไป ฉีดกระตุ้นที่ 3 ถึง 6 เดือน แล้วซ้ำทุกปี และให้จดทะเบียนสุนัขร่วมด้วย นี่เป็นเกณฑ์ของไทย ต่างจากเกณฑ์ WSAVA ที่ระบุว่าตัวหลักอื่นห่างได้นานกว่า จึงควรทำตามแนวทางไทยสำหรับพิษสุนัขบ้าเสมอ เรื่องโรคและการจัดการเมื่อถูกกัดอ่านที่ โรคพิษสุนัขบ้า คืออะไร

สุนัขโตต้องฉีดทุกปีหรือทุก 3 ปี

คำตอบแตกต่างกันตามชนิดวัคซีน และตรงนี้เป็นจุดที่เจ้าของงงมากที่สุด

• วัคซีนหลักแบบเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ (MLV) ของสุนัขโต WSAVA ระบุว่าไม่ควรให้ถี่กว่าที่จำเป็น เพราะระยะภูมิคุ้มกันของวัคซีนสมัยใหม่ยาวนานหลายปี เมอร์คแนะนำเข็มกระตุ้นแรกภายใน 1 ปีหลังชุดแรก แล้วห่าง 3 ปีหรือมากกว่า
• พิษสุนัขบ้า ในไทยเป็นรายปีตามคำแนะนำของกรมควบคุมโรค และข้อกำหนดของแต่ละพื้นที่
• วัคซีนเสริม WSAVA ระบุว่าระยะภูมิของส่วนมากอยู่ราว 1 ปี จึงต้องกระตุ้นรายปีถ้าสุนัขยังเสี่ยง

หลายคลินิกในไทยยังนัดวัคซีนรวมทุกปี ซึ่งมักรวมกับการตรวจสุขภาพ WSAVA เองสนับสนุนให้มองนัดประจำปีเป็นการตรวจสุขภาพ มากกว่าเป็นนัดฉีดอย่างเดียว คุยกับหมอได้ว่าจะใช้ห่าง 3 ปีสำหรับวัคซีนหลักหรือไม่ และบางครั้งหมอจะเสนอตรวจระดับภูมิจากเลือด (titer) ตั้งแต่ราว 20 สัปดาห์ขึ้นไปเพื่อยืนยันว่าสร้างภูมิแล้ว

กรณีที่ตารางไม่เป็นไปตามปกติ

รับสุนัขโตมาเลี้ยงและไม่รู้ประวัติ

ให้ถือว่ายังไม่เคยได้รับ สัตวแพทย์มักเริ่มวัคซีนหลักและพิษสุนัขบ้า แล้วบันทึกวันที่ลงสมุดใหม่ ถ้าสุนัขเคยได้ชุดครบมาก่อน การเริ่มซ้ำไม่เป็นอันตราย แต่อาจไม่จำเป็นทั้งชุด ให้หมอตัดสิน

ลืมนัดจนเลยกำหนดนาน

ถ้าลูกหมาพลาดเข็มในชุดแรกจนห่างเกิน 4 สัปดาห์ หมอมักให้นับต่อ ไม่ต้องกลับไปเริ่มศูนย์ แต่ต้องดูว่าเข็มที่ผ่านมาเกิน 16 สัปดาห์หรือยัง ส่วนสุนัขโตที่เลยกำหนดประจำปีไปหลายเดือน หมอมักให้กระตุ้นเข็มเดียว หากเคยได้ชุดครบ

ป่วย ผอม หรือกินยาอยู่

วัคซีนควรให้ตอนสุนัขแข็งแรง ถ้าไข้ ท้องเสีย อาเจียน หรือซึม หมอมักเลื่อนนัดออกไป ลูกหมาที่ท้องเสียจากพยาธิควรจัดการให้ดีก่อน ข้อมูลช่วงอาการป่วยดูได้ที่ ลูกหมาป่วย สังเกตอาการอย่างไร

ก่อนครบชุด พาออกไปข้างนอกได้ไหม

ยังไม่ควรให้ลูกหมาลงพื้นที่สาธารณะหรือเจอหมาที่ไม่รู้ประวัติจนกว่าชุดแรกจะครบ เพราะระยะ 8 ถึง 16 สัปดาห์คือช่วงที่เสี่ยงที่สุด การเข้าสังคมทำได้ในที่ปลอดภัย เช่น เล่นกับหมาที่ฉีดครบ ในบ้านหรือสนามส่วนตัว อุ้มออกไปดูโลกโดยไม่วางพื้น พาไปอบรมที่ผู้จัดบังคับให้ทุกตัวฉีดแล้ว เรื่องไข้หัดสุนัขที่ป้องกันด้วยวัคซีนกลุ่มนี้อ่านได้ที่ โรคไข้หัดสุนัข อาการเป็นอย่างไร

ตัวอย่างปฏิทินลูกหมาที่รับมาวันที่ 1 มีนาคม ตอนอายุ 8 สัปดาห์

ลองแปลงตารางข้างบนเป็นวันที่จริง สมมติลูกหมาเกิดต้นมกราคมและรับเข้าบ้านต้นมีนาคม สัตวแพทย์ตรวจแล้วแข็งแรงดี

วัน	อายุ	ทำอะไร
1 มีนาคม	8 สัปดาห์	วัคซีนรวมเข็มที่ 1 ตรวจสุขภาพ ปรึกษาเรื่องถ่ายพยาธิ
29 มีนาคม	12 สัปดาห์	วัคซีนรวมเข็มที่ 2 และอาจฉีดพิษสุนัขบ้าเข็มแรก (อายุเกิน 2 เดือนแล้ว)
26 เมษายน	16 สัปดาห์	วัคซีนรวมเข็มที่ 3 เป็นเข็มสุดท้ายของชุดแรก
ต้นกรกฎาคม ถึงต้นสิงหาคม	ประมาณ 6 เดือน	กระตุ้นวัคซีนรวมที่ 26 สัปดาห์ขึ้นไป และพิษสุนัขบ้ากระตุ้นตามที่หมอนัด (กรมควบคุมโรคระบุช่วงอายุ 3 ถึง 6 เดือน)
มีนาคมปีถัดไป	1 ปี	ตรวจสุขภาพ กระตุ้นประจำปีตามที่หมอเลือก

ตัวอย่างนี้ใช้ห่าง 4 สัปดาห์ทุกเข็ม เพื่อให้เข็มสุดท้ายตกที่ 16 สัปดาห์พอดี ถ้าเลือกห่าง 3 สัปดาห์ จะได้ 8, 11, 14 และต้องเพิ่มอีกเข็มที่ 17 หรือ 18 สัปดาห์ จึงเห็นว่า ยิ่งห่างถี่ จำนวนเข็มยิ่งเพิ่ม คลินิกส่วนมากเลือกจังหวะให้ลงตัวกับวันนัดที่สะดวกของเจ้าของ

ลูกหมาพันธุ์เล็กมาก น้ำหนักน้อย หรือเป็นพันธุ์ที่หมอมองว่าไวต่อวัคซีน หมออาจแยกวันฉีดวัคซีนรวมกับพิษสุนัขบ้า ไม่ให้ในวันเดียวกัน เพื่อดูปฏิกิริยาทีละตัว ซึ่งเป็นเรื่องที่ถามหมอได้เสมอ

ก่อนและหลังวันฉีด

ก่อนไป ชั่งน้ำหนัก นำสมุดวัคซีนเดิม บอกหมอเรื่องอาการป่วยที่ผ่านมา ยาที่กิน และเคยแพ้วัคซีนหรือยาหรือไม่ ถ้าเลือกได้ให้นัดช่วงเช้า เพื่อมีเวลาสังเกตอาการทั้งวัน

หลังฉีด สุนัขมักซึม กินน้อยลง หรือเจ็บตรงรอยฉีดเล็กน้อยภายใน 1 วัน ให้พัก เตรียมน้ำและที่นอนเงียบๆ งดอาบน้ำ 1 ถึง 2 วัน และงดกิจกรรมหนัก

ก้อนเล็กๆ ตรงรอยฉีดที่ค่อยๆ ยุบใน 1 ถึง 2 สัปดาห์พบได้ ก้อนที่โตขึ้นหรืออยู่นานกว่านั้นให้หมอตรวจ

สมุดวัคซีนที่เอาไปใช้ต่อได้

สิ่งที่ควรมีในสมุดและควรถ่ายรูปไว้ในโทรศัพท์ เพราะต้องใช้กับโรงแรมสัตว์ รับเลี้ยงรายวัน การเดินทาง และการทำหมัน (อ่านที่ ทำหมันหมา อายุเท่าไรและขั้นตอนเป็นอย่างไร)

• ชื่อวัคซีน ชนิดและโรคที่ครอบคลุม
• วันที่ฉีด ล็อตและฉลากที่ติดสมุด
• ชื่อคลินิกและสัตวแพทย์ผู้ฉีด
• วันนัดครั้งถัดไป
• บันทึกอาการหลังฉีดถ้ามี

ลูกหมายังไม่ครบ 16 สัปดาห์ ให้นัดเข็มต่อไปไม่ให้ห่างเกิน 4 สัปดาห์ สุนัขโตที่ไม่แน่ใจประวัติ พาไปหาหมอเพื่อตรวจสุขภาพและให้หมอเขียนตารางใหม่ ส่วนพิษสุนัขบ้าอย่าให้ขาดไม่ว่าสุนัขจะเลี้ยงในบ้านหรือไม่ แล้วขึ้นทะเบียนที่ท้องถิ่นให้เรียบร้อย