โรคหัวใจในสุนัข อาการเป็นยังไง นับลมหายใจตอนหลับช่วยได้

หมาแก่ที่บ้านเริ่มไอแห้งๆ ตอนกลางคืน เดินเล่นรอบหมู่บ้านได้ครึ่งทางแล้วนั่งลง หรือตอนนอนหลับท้องขยับขึ้นลงเร็วกว่าที่เคย สามอย่างนี้ดูเป็นเรื่องเล็กและเจ้าของมักโทษว่าเพราะอายุ แต่เป็นอาการที่พบบ่อยของโรคหัวใจในสุนัข โดยเฉพาะเมื่อเกิดพร้อมกัน คำตอบสั้นๆ คืออาการหลักมาจากของเหลวคั่งที่ปอดหรือช่องท้อง เพราะหัวใจสูบเลือดได้ไม่พอ และเครื่องมือที่ดีที่สุดของเจ้าของคือการนับลมหายใจขณะหลับทุกวัน

หัวใจหมาที่เริ่มทำงานไม่ไหว ร่างกายชดเชยอย่างไร

ตำราเมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์อธิบายว่าเมื่อหัวใจสูบเลือดได้น้อยลง ร่างกายจะพยายามชดเชย ไตเก็บเกลือและน้ำไว้มากขึ้น ปริมาณเลือดในร่างกายเพิ่มได้ถึงราว 30 เปอร์เซ็นต์ หัวใจเต้นเร็วขึ้น และกล้ามเนื้อหัวใจหนาหรือขยายตัว ช่วงแรกกลไกนี้ช่วยให้สุนัขดูปกติ แต่นานไปของเหลวส่วนเกินจะรั่วออกจากหลอดเลือดไปคั่งในที่ที่ไม่ควรอยู่ ภาวะนี้คือหัวใจล้มเหลวแบบมีเลือดคั่ง

ตำแหน่งที่ของเหลวไปคั่งบอกได้ว่าหัวใจซีกไหนมีปัญหา

ซีกที่ล้มเหลว	ของเหลวไปคั่งที่	อาการที่เจ้าของเห็น
ซีกซ้าย	ปอด	ไอ หายใจลำบาก หายใจเร็ว เหนื่อยง่าย เป็นลม
ซีกขวา	ช่องท้อง บางครั้งช่องอกหรือขา	ท้องป่องบวม ขาบวม หายใจลำบากถ้ามีน้ำในช่องอก
ทั้งสองซีก	ทั้งปอดและช่องท้อง	อาการรวมกัน น้ำหนักลด กล้ามเนื้อลีบ

ในสุนัข ซีกซ้ายล้มเหลวพบบ่อยกว่าซีกขวา เพราะโรคที่พบมากที่สุดเกิดกับลิ้นหัวใจฝั่งซ้าย

ลิ้นหัวใจไมทรัลเสื่อม โรคของหมาพันธุ์เล็กที่อายุมากขึ้น

UFAW ซึ่งเป็นองค์กรด้านสวัสดิภาพสัตว์ในอังกฤษ ระบุว่าลิ้นหัวใจไมทรัลเสื่อมเป็นโรคหัวใจที่พบบ่อยที่สุดในสุนัขโต ลิ้นหัวใจที่กั้นระหว่างห้องบนกับห้องล่างซ้ายค่อยๆ หนาและปิดไม่สนิท เลือดจึงไหลย้อนกลับทุกครั้งที่หัวใจบีบตัว เสียงเลือดไหลย้อนนี้คือเสียงฟู่ (murmur) ที่หมอได้ยินจากหูฟัง และมักเป็นสัญญาณแรกสุดของโรค ก่อนสุนัขจะมีอาการหลายปี

ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคือคาวาเลียร์คิงชาร์ลส์สแปเนียล UFAW ระบุว่าพบโรคนี้ในพันธุ์นี้มากกว่าสุนัขทั่วไปราว 20 เท่า ราวครึ่งหนึ่งมีเสียงฟู่เมื่ออายุ 5 ปี และเกือบทุกตัวมีเมื่ออายุ 10 ปี ลูกจากพ่อแม่ที่เป็นโรคมีโอกาสได้รับยีนราว 70 เปอร์เซ็นต์ พันธุ์เล็กที่คนไทยนิยมเลี้ยงก็เจอโรคลิ้นหัวใจได้เช่นกัน เจ้าของ ชิวาวา ปอมเมอเรเนียน หรือชิห์สุ ที่เริ่มเข้าวัยกลางคนจึงควรให้หมอฟังหัวใจทุกครั้งที่ไปฉีดวัคซีนประจำปี

เมื่อเข้าสู่ระยะหัวใจล้มเหลวแล้ว UFAW ระบุว่าสุนัขส่วนใหญ่เสียชีวิตภายใน 2 ปี ตัวเลขนี้ไม่ได้มีไว้ให้ท้อ แต่บอกว่าช่วงเวลาก่อนเข้าระยะล้มเหลวมีค่ามาก ยิ่งรู้เร็ว หมอยิ่งวางแผนตรวจติดตามได้ดี

หมาพันธุ์ใหญ่มีโรคอีกแบบ

ตำราเมอร์คกล่าวถึงโรคกล้ามเนื้อหัวใจขยาย (dilated cardiomyopathy) ซึ่งกล้ามเนื้อหัวใจบางและบีบตัวอ่อน พบมากในสุนัขพันธุ์ใหญ่ อาการช่วงท้ายคล้ายกันคือเหนื่อยง่าย ไอ หายใจเร็ว แต่บางตัวมีหัวใจเต้นผิดจังหวะและเป็นลมก่อนอาการอื่น เจ้าของสุนัขพันธุ์ใหญ่ที่เห็นหมาล้มลงสั้นๆ แล้วลุกขึ้นมาเหมือนไม่มีอะไร ไม่ควรมองข้าม

อาการที่บอกว่าหัวใจเริ่มไม่ไหว เรียงจากเบาไปหนัก

ตำราเมอร์คแบ่งความรุนแรงของหัวใจล้มเหลวเป็น 4 ระดับตามอาการ ตารางนี้สรุปให้เจ้าของเทียบกับสิ่งที่เห็นที่บ้าน

ระดับ	สิ่งที่เกิดขึ้น	ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน
1	มีโรคหัวใจแต่ไม่มีอาการ	หมอได้ยินเสียงฟู่ หมาเดินเล่นได้ปกติ
2	อาการเบา เหนื่อยเมื่อออกแรงมาก	วิ่งไล่ลูกบอลได้น้อยลง หอบนานกว่าเดิมหลังเล่น
3	อาการชัดเมื่อทำกิจกรรมปกติ	เดินรอบหมู่บ้านไม่ครบรอบ ไอตอนกลางคืน
4	อาการรุนแรงแม้ตอนพัก	นอนนิ่งก็หายใจเร็ว นอนไม่ลง หายใจทางปาก

อาการที่ควรจดไว้บอกหมอ

ไอ โดยเฉพาะตอนกลางคืนหรือหลังตื่นนอน
หายใจเร็วหรือหายใจแรงขณะพัก
ออกกำลังได้น้อยลง ขอนั่งพักระหว่างเดิน
เป็นลม หรือขาอ่อนล้มลงชั่วครู่
ท้องป่องขึ้นทั้งที่น้ำหนักตัวส่วนอื่นลด
นอนไม่ลง ยืนหรือนั่งค้างไว้ตอนกลางคืน

UFAW ระบุว่าสุนัขที่หัวใจเริ่มล้มเหลวบางตัวไม่ยอมนอนราบ เพราะหายใจลำบากเมื่อนอนตะแคง เจ้าของมักเล่าว่าหมาเดินไปมาทั้งคืนหรือนั่งพิงผนังหลับ อาการนี้ควรบอกหมอเสมอ

อาการไอในสุนัขมีหลายสาเหตุ ทั้งหลอดลมยุบในพันธุ์เล็ก โรคติดเชื้อทางเดินหายใจ และพยาธิหนอนหัวใจ ถ้ายังไม่แน่ใจว่าไอแบบไหน ลองอ่าน หมาไอ ประกอบ และสุนัขที่หายใจหอบผิดปกติเทียบได้กับ หมาหายใจแรง

นับลมหายใจตอนหลับ วิธีที่ศูนย์โรคหัวใจสัตว์แนะนำ

โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยมิสซูรีมีคำแนะนำให้เจ้าของสัตว์ที่เป็นโรคหัวใจนับอัตราการหายใจขณะหลับที่บ้าน เพราะเป็นสัญญาณที่ขึ้นก่อนอาการอื่นเมื่อมีน้ำเริ่มคั่งในปอด และทำได้ฟรีทุกวัน

ขั้นตอน

รอให้หมาหลับสนิท ไม่ใช่นอนพักหลังวิ่งเล่นหรือกำลังฝัน
ดูหน้าอกหรือท้อง นับการขยับขึ้นลงหนึ่งรอบเป็นหนึ่งครั้ง
นับ 15 วินาที แล้วคูณ 4 ได้เป็นครั้งต่อนาที
จดตัวเลขพร้อมวันที่และเวลาในสมุดหรือโทรศัพท์
นับวันละครั้งในช่วงเวลาเดียวกัน เพื่อให้เทียบกันได้

ตัวเลขตามคำแนะนำของมิสซูรี

ค่าที่นับได้	ความหมาย	สิ่งที่ทำ
ต่ำกว่า 30 ถึง 35 ครั้งต่อนาที	ช่วงปกติขณะหลับ	จดต่อทุกวัน
สูงขึ้น 20 ถึง 30 เปอร์เซ็นต์จากค่าปกติของตัวเอง ติดกัน 3 วัน	สัญญาณว่าอาจเริ่มมีน้ำคั่ง	โทรหาสัตวแพทย์
เกิน 35 ครั้งต่อนาทีอย่างต่อเนื่อง	ผิดปกติ	โทรหาสัตวแพทย์
หายใจเร็วร่วมกับอ้าปากหายใจ คอยืด	หายใจลำบาก	ไปโรงพยาบาลทันที

ยกตัวอย่าง หมาที่ปกตินับได้ 20 ครั้งต่อนาที แล้วสามคืนติดเป็น 26 27 และ 26 ครั้ง ตัวเลขยังไม่ถึง 35 แต่สูงขึ้นเกิน 30 เปอร์เซ็นต์จากค่าเดิมของตัวเอง ตรงนี้ควรโทรหาหมอ การเทียบกับค่าของตัวเองจึงสำคัญกว่าเทียบกับตัวเลขกลาง

มิสซูรียังระบุสัญญาณที่บอกว่าหายใจต้องออกแรง ได้แก่ หายใจทางปาก ยืดคอ กางขาหน้าออก และนอนหมอบอกแทนนอนตะแคง ถ้าเห็นร่วมกับการหายใจเร็ว ไม่ควรรอนับวันถัดไป

หมอตรวจอะไรบ้างเมื่อสงสัยโรคหัวใจ

ตำราเมอร์คระบุการตรวจหลักที่หมอใช้ เจ้าของรู้ไว้จะเข้าใจว่าแต่ละการตรวจตอบคำถามอะไร

การตรวจ	ตอบคำถามอะไร
ฟังเสียงหัวใจและปอด	มีเสียงฟู่ไหม จังหวะเต้นปกติไหม ปอดมีเสียงน้ำไหม
เอกซเรย์ทรวงอก	หัวใจโตแค่ไหน มีน้ำคั่งในปอดหรือไม่
อัลตราซาวด์หัวใจ	ลิ้นหัวใจผิดปกติแบบไหน ห้องหัวใจขยายเท่าไร บีบตัวแรงไหม
คลื่นไฟฟ้าหัวใจ	หัวใจเต้นผิดจังหวะหรือไม่
ตรวจเลือดหาโปรตีนจากหัวใจ	หัวใจถูกยืดหรือเสียหายมากแค่ไหน
ตรวจเลือดและปัสสาวะทั่วไป	ไตและเกลือแร่เป็นอย่างไร ก่อนเริ่มหรือปรับยา

อัลตราซาวด์หัวใจมักทำโดยหมอที่ดูแลด้านหัวใจโดยเฉพาะ ถ้าหมอประจำบ้านแนะนำให้ไปตรวจต่อที่โรงพยาบาลใหญ่ ไม่ได้แปลว่าอาการหนัก แต่เป็นการตรวจที่ต้องใช้เครื่องและประสบการณ์เฉพาะ

ยารักษาเป็นเรื่องของหมอ เจ้าของทำส่วนไหนได้

ตำราเมอร์คกล่าวถึงยากลุ่มหลักที่ใช้ในหัวใจล้มเหลว ได้แก่ ยาขับน้ำ ยาที่ช่วยให้หัวใจบีบตัวแรงขึ้นและขยายหลอดเลือดอย่างพิโมเบนดาน และยากลุ่มยับยั้งเอนไซม์ ACE หมอเลือกชนิดและขนาดจากผลตรวจของแต่ละตัว และปรับตามค่าไตกับอาการ ตัวเลขขนาดยาจึงไม่ควรเอามาจากอินเทอร์เน็ตหรือจากหมาของเพื่อนบ้าน

ส่วนที่เจ้าของรับผิดชอบได้เต็มที่

ให้ยาตรงเวลาทุกมื้อ ถ้าลืมหนึ่งมื้อให้โทรถามหมอ ไม่เพิ่มขนาดเองในมื้อถัดไป
นับลมหายใจตอนหลับต่อทุกวัน แม้อาการดีขึ้นแล้ว
ชั่งน้ำหนักทุกสัปดาห์ น้ำหนักลดและกล้ามเนื้อลีบเป็นเรื่องที่หมอต้องรู้
ไม่ให้ยาแก้ไอเอง ตำราเมอร์คระบุว่าโดยทั่วไปไม่แนะนำยากดอาการไอในหมาหัวใจล้มเหลว เพราะการไอที่มาจากน้ำในปอดต้องแก้ที่ต้นเหตุ
จดผลข้างเคียงที่สงสัย เช่น ซึม เบื่ออาหาร ฉี่มากผิดปกติ

ยาขับน้ำทำให้ฉี่บ่อยขึ้น หมาที่เคยกลั้นได้ทั้งคืนอาจต้องออกไปฉี่ตอนดึก ควรเตรียมแผ่นรองหรือพาออกไปก่อนนอน และวางน้ำสะอาดให้กินได้ตลอด

อาหารเค็มและขนมคน ต้องตัดแค่ไหน

ตำราเมอร์คแนะนำให้หลีกเลี่ยงอาหารคนที่เค็ม ทั้งไส้กรอก แฮม ขนมกรุบกรอบ และอาหารปรุงรส เพราะเกลือทำให้ร่างกายเก็บน้ำเพิ่ม แต่ยังมีข้อที่น่าสนใจคือ ตำราไม่แนะนำให้จำกัดเกลือเข้มงวดตั้งแต่ระยะที่ยังไม่มีหัวใจล้มเหลว การจำกัดเกลือแรงเกินไปเร็วเกินไปกระตุ้นระบบฮอร์โมนที่ทำให้ร่างกายเก็บเกลือและน้ำเพิ่มขึ้น

แนวทางที่ใช้ได้จริงในบ้าน

ระยะ	เรื่องอาหาร
มีเสียงฟู่ ยังไม่มีอาการ	อาหารสุนัขคุณภาพดีตามวัย งดขนมคนเค็ม
เริ่มหัวใจล้มเหลว	ใช้อาหารที่หมอแนะนำ อาจเป็นสูตรโซเดียมต่ำปานกลาง คุมขนมทุกชนิด
กินน้อยลง น้ำหนักลด	คุยกับหมอเรื่องเพิ่มพลังงาน การให้หมากินได้สำคัญกว่าสูตรอาหาร

เมอร์คระบุว่ากรดไขมันโอเมก้า 3 อาจช่วยเรื่องความอยากอาหารและภาวะกล้ามเนื้อลีบในหมาบางตัว ถ้าสนใจให้ถามหมอเรื่องชนิดและปริมาณ หมาสูงวัยที่กำลังเปลี่ยนอาหาร ดูเพิ่มได้ใน อาหารหมาแก่

ออกกำลังและอากาศร้อนสำหรับหมาหัวใจ

หมาที่เป็นโรคหัวใจยังควรได้เดินเล่น แต่เจ้าของต้องปล่อยให้หมาเป็นคนกำหนดจังหวะ เดินช้า หยุดเมื่อหมาหยุด และเลี่ยงการวิ่งไล่ หรือเกมที่ตื่นเต้นจนหอบหนัก อากาศร้อนชื้นของไทยเพิ่มภาระหัวใจ เพราะสุนัขระบายความร้อนด้วยการหอบ ควรพาเดินเช้ามืดหรือหลังพระอาทิตย์ตก และมีน้ำติดตัวทุกครั้ง

สัญญาณที่บอกว่าวันนั้นพอแล้ว

นั่งหรือนอนลงกลางทางและไม่ยอมเดินต่อ
หอบนานกว่า 10 ถึง 15 นาทีหลังกลับถึงบ้าน
ลิ้นหรือเหงือกสีคล้ำลง
ไอหลังเดินทุกครั้ง

ตารางนัดตรวจที่คุยกับหมอได้ตั้งแต่วันแรก

ความถี่ในการตรวจขึ้นกับระยะโรค ตารางนี้ใช้เป็นจุดตั้งต้นสำหรับคุยกับหมอ ไม่ใช่ตารางตายตัว

สถานะของหมา	สิ่งที่เจ้าของทำทุกวัน	สิ่งที่คุยเรื่องนัดตรวจ
ยังไม่มีอาการ ไม่เคยตรวจหัวใจ	สังเกตการเดินและการไอ	ให้หมอฟังหัวใจทุกครั้งที่ตรวจประจำปี
มีเสียงฟู่ ไม่มีอาการ	นับลมหายใจตอนหลับสัปดาห์ละหลายครั้ง	ถามว่าควรเอกซเรย์หรืออัลตราซาวด์ตั้งต้นเมื่อไร
เริ่มยาแล้ว	นับลมหายใจทุกวัน ชั่งน้ำหนักทุกสัปดาห์	นัดตรวจเลือดดูไตหลังเริ่มยาตามที่หมอกำหนด
อาการคงที่ระยะยาว	จดบันทึกต่อ	นัดตามรอบที่หมอวาง และโทรทันทีเมื่อตัวเลขเปลี่ยน

สมุดบันทึกหนึ่งเล่มที่มีวันที่ ค่าลมหายใจ น้ำหนัก อาการไอ และยาที่ให้ คือสิ่งที่ทำให้การนัดแต่ละครั้งได้ประโยชน์เต็มที่ หมอหัวใจหลายคนตัดสินใจปรับยาจากตัวเลขที่เจ้าของจดมา มากกว่าจากการตรวจในห้องไม่กี่นาที