หมาชัก ทำอย่างไรเบื้องต้น ระหว่างชักและหลังหยุดชัก

ตอนหมาชัก สิ่งที่เจ้าของทำได้และได้ผลจริงมีแค่ไม่กี่อย่าง คือดูนาฬิกา จับเวลาตั้งแต่วินาทีแรก ย้ายของแข็งหรือขอบที่น้องอาจกระแทกออก ห้ามเอามือหรือสิ่งของเข้าปาก แล้วถ่ายวิดีโอถ้าทำได้อย่างปลอดภัย ส่วนการตัดสินใจว่าต้องไปฉุกเฉินเลยไหม ใช้ตัวเลขสองตัว ชักนานเกิน 5 นาที หรือชัก 3 ครั้งขึ้นไปใน 24 ชั่วโมง เข้าเกณฑ์ข้อใดข้อหนึ่งให้ออกจากบ้านทันที

ภาพสุนัขที่ล้มลง ขาตะกุย น้ำลายฟูมปาก อาจปัสสาวะหรืออุจจาระราด เป็นภาพที่ทำให้เจ้าของแทบทุกคนตกใจ ความจริงที่ช่วยให้ใจเย็นลงคือการชักส่วนใหญ่หยุดเองภายใน 1 ถึง 2 นาที และน้องไม่รับรู้ความเจ็บปวดในขณะนั้น หน้าที่ของเจ้าของคือกันไม่ให้บาดเจ็บ และเก็บข้อมูลให้หมอ

ระหว่างชัก: ทำตามลำดับนี้

MSPCA-Angell ซึ่งเป็นโรงพยาบาลสัตว์ในสหรัฐฯ ให้แนวทางสำหรับเจ้าของไว้ตรงไปตรงมา เรียงเป็นขั้นตอนได้แบบนี้

1. ดูเวลาทันที ใช้นาฬิกาในโทรศัพท์หรือนาฬิกาบนผนัง เวลาที่กะเอาจะยาวหรือสั้นกว่าจริงเสมอ เพราะความตกใจทำให้ 1 นาทีรู้สึกเหมือน 5 นาที
2. ทำให้ตัวเองและน้องปลอดภัย ย้ายเก้าอี้ ขาโต๊ะ ของมีคมออก ถ้าน้องอยู่ใกล้บันได ขอบสระ หรือขอบโซฟาสูง ให้กั้นด้วยหมอนหรือผ้าห่ม
3. อย่าแตะปากหรือลิ้น MSPCA-Angell ระบุข้อนี้ชัด สุนัขที่ชักกลืนลิ้นตัวเองไม่ได้ แต่ขากรรไกรที่เกร็งกัดนิ้วคนได้แรงมากโดยไม่ตั้งใจ ช้อนหรือไม้ที่ยัดเข้าไปก็ทำให้ฟันหักหรือสำลักได้
4. ลดสิ่งกระตุ้น ปิดทีวี เพลง หรี่ไฟ พูดเบาๆ ให้คนในบ้านและสัตว์ตัวอื่นออกไปจากห้อง
5. ถ่ายวิดีโอถ้าทำได้ วิดีโอช่วยให้หมอแยกการชักออกจากอาการอื่นที่ดูคล้ายกัน
6. ถ้าการชักเลย 5 นาที ให้เตรียมออกเดินทาง โทรบอกโรงพยาบาลสัตว์ระหว่างทาง

ชักนานแค่ไหนถึงอันตราย

ตัวเลข 5 นาทีไม่ได้ตั้งขึ้นลอยๆ การชักที่ยาวต่อเนื่องทำให้กล้ามเนื้อทำงานหนักจนตัวร้อนขึ้น ร่างกายใช้ออกซิเจนและน้ำตาลมาก และยิ่งชักนานก็ยิ่งหยุดเองได้ยาก การชักแบบนี้หยุดได้ด้วยยาที่ฉีดเข้าเส้นเลือดหรือให้ทางอื่นโดยสัตวแพทย์ เจ้าของหยุดเองที่บ้านไม่ได้

ระยะเวลาหรือรูปแบบ	ความเร่งด่วน
ชักครั้งเดียว ไม่ถึง 2 นาที ฟื้นกลับมาภายในหนึ่งชั่วโมง	นัดตรวจภายในไม่กี่วัน
ชักครั้งเดียว 2 ถึง 5 นาที ฟื้นช้า	โทรปรึกษาคลินิกวันนั้น
ชักเกิน 5 นาที	ฉุกเฉิน ออกเดินทางทันที
2 ครั้งในวันเดียว ฟื้นดีระหว่างครั้ง	โทรปรึกษาทันที เตรียมพร้อมออกเดินทาง
3 ครั้งขึ้นไปใน 24 ชั่วโมง	ฉุกเฉิน
ชักซ้ำโดยไม่ฟื้นระหว่างครั้ง	ฉุกเฉิน
ลูกสุนัขชัก หรือชักหลังกินของแปลก	ฉุกเฉิน

ลูกสุนัขถูกจัดอยู่ในกลุ่มเร่งด่วนเพราะ MSPCA-Angell ระบุว่าน้ำตาลในเลือดต่ำเป็นสาเหตุที่พบได้โดยเฉพาะในลูกสุนัข ภาวะนี้แก้ได้เร็วถ้าไปทัน ลูกสุนัขพันธุ์เล็กที่ไม่ได้กินอาหารหลายชั่วโมง ท้องเสีย หรืออาเจียน เสี่ยงที่สุด ดูการให้อาหารลูกสุนัขแรกเกิดใน ดูแลลูกสุนัขแรกเกิด

หลังหยุดชัก ช่วง 1 ชั่วโมงแรก

MSPCA-Angell แบ่งการชักเป็นสามช่วง ก่อนชัก (บางตัวกระสับกระส่าย เดินวน มาเกาะเจ้าของ หรือซ่อนตัว) ช่วงชัก และช่วงฟื้นหลังชัก ช่วงฟื้นนี้เองที่เจ้าของบาดเจ็บบ่อย เพราะคิดว่าจบแล้ว

หลังหยุดชัก สุนัขหลายตัวงง เดินชน มองไม่เห็นชั่วคราว หอบ น้ำลายไหล กระหายน้ำหรือหิวผิดปกติ บางตัวงับเมื่อโดนแตะ เพราะยังไม่รู้ว่าใครอยู่ตรงหน้า ช่วงนี้อาจกินเวลาตั้งแต่ไม่กี่นาทีไปจนถึงหลายชั่วโมง

• อยู่ใกล้แต่อย่าเอาหน้าเข้าไปชิด พูดเรียกชื่อเบาๆ
• ปิดทางไปบันไดและสระน้ำจนกว่าน้องจะเดินตรง
• รอให้น้องรู้ตัวเต็มที่ก่อนให้น้ำ และให้ทีละน้อย ถ้าให้อาหาร ให้มื้อเล็กหลังน้องเดินได้ปกติแล้ว
• เช็ดน้ำลายและปัสสาวะออก น้องที่นอนแช่ปัสสาวะนานจะผิวหนังอักเสบ
• เปิดพัดลมให้อากาศถ่ายเท ไม่ต้องราดน้ำ
• จดเวลาที่น้องฟื้นกลับมาเป็นปกติ ข้อมูลนี้หมอใช้ประเมินด้วย

ถ้าผ่านไปเกินหนึ่งชั่วโมงแล้วน้องยังเดินไม่ได้ ยังจำเจ้าของไม่ได้ หรือหายใจลำบาก ให้พาไปฉุกเฉิน แม้จะไม่ได้ชักซ้ำก็ตาม

บันทึกอะไรไว้ให้หมอ

MSPCA-Angell แนะนำให้จดว่าชักเมื่อไร บ่อยแค่ไหน และเกิดอะไรขึ้นก่อนหน้า พร้อมวิดีโอถ้ามี ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้หมอวินิจฉัยได้แม่นขึ้น และแยกออกจากภาวะที่ดูคล้ายการชัก เช่น เป็นลมหมดสติจากหัวใจ หรือเสียการทรงตัวจากหูชั้นใน

หัวข้อ	ตัวอย่างการจด
วันที่และเวลาที่เริ่ม	14 ต.ค. 05.40 น.
ระยะเวลาที่ชักจริง	1 นาที 20 วินาที (จับเวลา)
ลักษณะ	ล้มตะแคง ขาตะกุยทั้งสี่ขา น้ำลายฟูม ฉี่ราด
เป็นทั้งตัวหรือบางส่วน	เริ่มที่หน้ากระตุกซ้าย แล้วลามทั้งตัว
ก่อนชักทำอะไร	เพิ่งตื่นนอน เดินวนมาเกาะขา
ใช้เวลาฟื้นเท่าไร	40 นาที เดินชนประตู 2 ครั้ง
ปัจจัยที่สงสัย	ไม่มีของแปลก อากาศร้อน ไม่ได้ออกนอกบ้าน
ยาหรือของที่กินใน 24 ชั่วโมง	อาหารเม็ดปกติ ยาหยอดเห็บเมื่อวาน

การชักที่เริ่มจากส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก่อน เช่น หน้ากระตุกข้างเดียว เป็นข้อมูลที่หมอให้ความสำคัญ เพราะบอกได้ว่าอาจมีจุดผิดปกติในสมอง จดไว้แม้จะดูเป็นรายละเอียดเล็กน้อย

ทำไมหมาถึงชัก แยกตามกลุ่มสาเหตุ

MSPCA-Angell จัดสาเหตุของการชักเป็นสามกลุ่ม ซึ่งช่วยให้เข้าใจว่าทำไมหมอถึงเริ่มจากตรวจเลือดก่อนเสมอ

กลุ่มที่อยู่นอกสมอง

สมองปกติดี แต่สิ่งที่อยู่ในเลือดทำให้ชัก ได้แก่ สารพิษ ตับหรือไตทำงานผิดปกติ น้ำตาลในเลือดต่ำ และเกลือแร่ไม่สมดุล กลุ่มนี้ตรวจเจอได้จากการตรวจเลือด และรักษาที่ต้นเหตุได้

สารพิษที่เจอในบ้านมีหลายตัว ASPCA ระบุว่าไซลิทอล สารให้ความหวานในหมากฝรั่ง ลูกอม ขนมอบ และยาสีฟันคน ทำให้น้ำตาลในเลือดต่ำ และอาจทำลายตับตามปริมาณที่กิน ช็อกโกแลต กาแฟ และคาเฟอีนทำให้สั่นและชักได้ ส่วนแมคาเดเมียทำให้สั่นและตัวร้อน รายละเอียดเรื่องช็อกโกแลตแยกตามชนิดและน้ำหนักตัวอยู่ใน หมากินช็อกโกแลต และรายการอาหารอันตรายทั้งหมดอยู่ใน อาหารต้องห้ามของหมา

ความร้อนก็อยู่ในกลุ่มนี้ สุนัขที่เป็นลมแดดอาจชักได้ ถ้าการชักเกิดหลังเดินกลางแดดหรืออยู่ในรถ ให้ใช้ขั้นตอนใน หมาเป็นลมแดด ควบคู่ไปด้วย

กลุ่มที่อยู่ในสมอง

ความผิดปกติของสมองเอง เช่น ความผิดปกติแต่กำเนิด เยื่อหุ้มสมองอักเสบ เนื้องอกในสมอง อุบัติเหตุที่ศีรษะ หรือหลอดเลือดสมอง ตรวจด้วย MRI หรือการเจาะน้ำไขสันหลัง ในไทย โรคติดเชื้อที่ทำให้ชักได้คือไข้หัดสุนัข โดยเฉพาะในสุนัขที่ไม่ได้ฉีดวัคซีนครบ อาการเริ่มต้นและการป้องกันดูได้ใน ไข้หัดสุนัข

โรคลมชัก

MSPCA-Angell ระบุว่าโรคลมชักเป็นหนึ่งในโรคทางระบบประสาทที่พบบ่อยที่สุดในสุนัข มักเกี่ยวกับพันธุกรรม และสุนัขที่เป็นมักมีผลเลือดและการตรวจระบบประสาทปกติ การวินิจฉัยจึงใช้วิธีตัดสาเหตุอื่นออกไปก่อน

อายุช่วยบอกทิศทางได้คร่าวๆ สุนัขหนุ่มสาวที่ชักครั้งแรกและตรวจทุกอย่างปกติมักเข้าข่ายลมชัก ส่วนสุนัขที่ชักครั้งแรกตอนอายุมากควรได้ตรวจหาสาเหตุในสมองหรืออวัยวะภายในอย่างจริงจัง

ที่โรงพยาบาลจะทำอะไร

ถ้ายังชักอยู่ตอนถึงโรงพยาบาล หมอจะหยุดการชักด้วยยาก่อน แล้วจึงตรวจหาสาเหตุ ถ้าน้องหยุดชักแล้ว ขั้นตอนมักเป็นแบบนี้

1. ซักประวัติ ดูวิดีโอ และตรวจร่างกายกับตรวจระบบประสาท
2. ตรวจเลือด MSPCA-Angell ระบุว่าการตรวจเลือดดูน้ำตาล การทำงานของตับและไต และค่าอื่นๆ เป็นขั้นแรก
3. ถ้าผลเลือดปกติและสงสัยปัญหาในสมอง หมออาจแนะนำ MRI หรือการตรวจน้ำไขสันหลัง
4. ตัดสินใจเรื่องยากันชักร่วมกับเจ้าของ

เรื่องยา MSPCA-Angell อธิบายว่ายากันชักมักเริ่มเมื่อชักซ้ำหรือชักนาน สุนัขที่ชักนานๆ ครั้ง เช่น ปีละครั้งสองครั้ง อาจยังไม่ต้องเริ่ม แนวทางทั่วไปคือแนะนำยาเมื่อชักถี่กว่าทุก 2 เดือน หรือเคยชักนานแม้แค่ครั้งเดียว ส่วนน้ำมันซีบีดี น้ำมัน MCT อาหารสูตรเฉพาะ และอาหารเสริม เป็นตัวเสริมเท่านั้น ใช้แทนยาไม่ได้ ชนิดและขนาดยาเป็นเรื่องที่สัตวแพทย์กำหนดตามน้ำหนักและผลเลือด เจ้าของไม่ควรปรับหรือหยุดเอง เพราะการหยุดยากะทันหันทำให้ชักรุนแรงขึ้นได้

อยู่กับสุนัขที่เป็นลมชักในชีวิตประจำวัน

สุนัขที่เป็นลมชักและคุมอาการได้ส่วนใหญ่ใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติ สิ่งที่เจ้าของปรับได้มีไม่กี่เรื่องแต่ช่วยมาก

• ให้ยาตรงเวลาทุกวัน ตั้งปลุกในโทรศัพท์ ถ้าลืมให้หนึ่งมื้อ ถามหมอว่าต้องทำอย่างไร อย่าให้ซ้ำสองเท่าเอง
• ไม่ปล่อยให้ว่ายน้ำหรืออยู่ใกล้สระโดยไม่มีคนดู
• ปิดทางขึ้นบันไดตอนไม่มีใครอยู่บ้าน
• จดบันทึกการชักต่อเนื่อง เพื่อดูว่าถี่ขึ้นหรือห่างลงหลังเริ่มยา
• ตรวจเลือดตามนัด ยากันชักบางตัวต้องติดตามระดับยาและการทำงานของตับ
• ถ้าสังเกตว่าการชักมักตามหลังเหตุการณ์บางอย่าง เช่น การนอนไม่พอ หรือความตื่นเต้นมาก ให้บอกหมอ

ถ้าวันนี้น้องเพิ่งชักครั้งแรก

ถ้าน้องหยุดชักแล้วและฟื้นกลับมาปกติภายในหนึ่งชั่วโมง ให้จดข้อมูลตามตารางด้านบนทันทีในขณะที่ยังจำได้ เก็บวิดีโอไว้ ตรวจรอบบ้านว่ามีของที่น้องอาจกินเข้าไป เช่น หมากฝรั่ง ขนม ยาของคน หรือสารเคมี แล้วนัดตรวจกับสัตวแพทย์ภายในไม่กี่วัน ถ้าระหว่างรอนัดน้องชักซ้ำ ให้เปลี่ยนแผนเป็นไปโรงพยาบาลทันที และถ้าน้องซึม ไม่กิน หรือเดินเซต่อเนื่องหลังวันนั้น ให้บอกหมอตอนโทรนัดด้วย เพราะอาการเหล่านี้ทำให้หมอเลื่อนนัดให้เร็วขึ้น