โรคไข้หัดสุนัข อาการเป็นอย่างไร ข้อมูลที่ควรรู้และแนวทางดูแลเบื้องต้น

ลูกสุนัขที่เพิ่งรับมาเลี้ยงมีน้ำมูกใส ขี้ตาเหนียว ซึมนิดหน่อย หลายบ้านนึกว่าเป็นหวัด รอดูอาการสองสามวัน แล้วค่อยพบว่าไข้ขึ้นสูง ท้องเสีย และเริ่มไม่กินอะไรเลย ไข้หัดสุนัข (canine distemper) ให้ภาพแบบนี้บ่อย เพราะระยะต้นหน้าตาคล้ายโรคทางเดินหายใจทั่วไป จุดที่ต้องจำคือลูกสุนัขที่ยังไม่ได้วัคซีนครบชุดและมีอาการแบบนี้ควรไปตรวจเร็ว ไม่ใช่รอให้ดีขึ้นเอง

ไข้หัดสุนัขคืออะไร ติดมาทางไหน

เป็นโรคที่เกิดจากไวรัส ตำราเมอร์คอธิบายว่าสุนัขส่วนใหญ่ติดจากการหายใจเอาละอองไวรัสจากสุนัขป่วย ส่วน Cornell เพิ่มเติมว่าละอองมักมาจากการไอ จาม หรือเห่า และยังติดจากการสัมผัสน้ำลาย ปัสสาวะ หรืออุจจาระของสุนัขที่ติดเชื้อได้

ข้อที่ทำให้ควบคุมยาก

• สุนัขแพร่เชื้อได้หลายวันก่อนที่จะแสดงอาการ
• โดยทั่วไปแพร่เชื้ออยู่ประมาณหนึ่งเดือน อยู่ในช่วง 2 สัปดาห์ถึง 3 เดือน
• บางตัว โดยเฉพาะที่มีอาการทางประสาท อาจปล่อยเชื้อนาน 6-8 เดือน
• เมอร์คระบุว่าบางตัวยังปล่อยเชื้อในน้ำลายและอุจจาระได้เป็นเดือน แม้ดูเหมือนหายแล้ว

ใครเสี่ยงที่สุด

Cornell ระบุว่าลูกสุนัขและสุนัขที่ยังไม่ได้รับวัคซีนเสี่ยงติดมากที่สุด และลูกสุนัขหรือสุนัขที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแอมักแสดงอาการรุนแรงกว่า ในบ้านเมืองไทย ภาพที่เจอบ่อยจึงเป็นลูกสุนัขที่เพิ่งซื้อจากตลาดนัด รับต่อจากคนรู้จัก หรือเก็บมาจากข้างทาง ซึ่งไม่มีประวัติวัคซีนชัดเจน และอยู่รวมกับลูกสุนัขตัวอื่นหลายตัวก่อนมาถึงบ้าน

กลุ่ม	ทำไมเสี่ยง	สิ่งที่ควรทำ
ลูกสุนัขที่ยังฉีดวัคซีนไม่ครบชุด	ภูมิยังไม่พอป้องกัน	งดพาไปที่ที่สุนัขแปลกหน้ามารวมกัน
ลูกสุนัขที่ไม่รู้ประวัติวัคซีน	ไม่รู้ว่าได้รับวัคซีนจริงหรือไม่	พาตรวจและวางแผนวัคซีนกับหมอตั้งแต่สัปดาห์แรก
สุนัขโตที่ไม่เคยฉีดวัคซีน	ไม่มีภูมิเลย	ปรึกษาหมอเรื่องฉีดชุดแรก
สุนัขในศูนย์พักพิงหรือบ้านที่เลี้ยงหลายตัว	ใกล้ชิดกันมาก เชื้อแพร่เร็ว	Cornell ระบุว่าตารางวัคซีนมักปรับสำหรับกลุ่มเสี่ยงสูง ให้หมอกำหนด
สุนัขที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแอจากโรคอื่น	อาการมักรุนแรงกว่า	ดูแลโรคประจำตัวและวัคซีนตามนัด

ไม่ได้มีแค่สุนัขที่ติด

ตำราเมอร์คระบุว่าโรคนี้พบทั่วโลก และติดได้ทั้งสุนัข เฟอร์เรท และสัตว์ป่าหลายชนิด Cornell ยกตัวอย่างสัตว์กินเนื้อ เช่น เฟอร์เรท แรคคูน สกังก์ และสุนัขจิ้งจอก สำหรับเจ้าของในไทย ข้อนี้สำคัญกับบ้านที่เลี้ยงเฟอร์เรทร่วมกับสุนัข ถ้าสุนัขในบ้านป่วยด้วยอาการที่น่าสงสัย ให้แยกเฟอร์เรทออกด้วย และบอกสัตวแพทย์ว่าบ้านมีสัตว์ชนิดใดบ้าง

ส่วนคน ทั้งสองแหล่งไม่ได้ระบุว่าไข้หัดสุนัขติดคน แต่มือ เสื้อผ้า และรองเท้าของคนที่เพิ่งจับสุนัขป่วยพาเชื้อไปสู่สุนัขตัวอื่นได้ ถ้าไปช่วยดูแลสุนัขป่วยที่บ้านอื่นหรือที่ศูนย์พักพิงมา ให้ล้างมือและเปลี่ยนเสื้อก่อนเล่นกับสุนัขที่บ้าน

อาการแต่ละระยะ

ตำราเมอร์คแบ่งภาพคร่าวๆ เป็นระยะต่อเนื่องกัน ไม่ใช่ทุกตัวผ่านครบทุกระยะ

ระยะ	สิ่งที่เจ้าของเห็น
ระยะแรก	ไข้สั้นๆ ราว 3-6 วันหลังติดเชื้อ กินน้อยลงเล็กน้อย อาจดูเหมือนไม่มีอะไร
หลังดีขึ้นช่วงสั้น	ไข้ขึ้นอีกรอบ ขี้ตาและน้ำมูก ซึม เบื่ออาหาร
ระยะลุกลาม	ไอ หายใจลำบาก อาเจียน ท้องเสีย จมูกและฝ่าเท้าหนาแข็ง (hardpad)
ระยะประสาท	กล้ามเนื้อกระตุก เดินเซ อัมพาตเริ่มจากขาหลัง ชักแบบเคี้ยวปาก เดินวน หัวเอียง ตากระตุก

Cornell ระบุอาการที่พบบ่อยไว้คล้ายกัน คือไข้ ขี้ตา น้ำมูก ไอ ซึม อาเจียน ท้องเสีย กินน้อย และผิวจมูกหรือฝ่าเท้าหนาเป็นสะเก็ด อาการทางประสาทอาจมาพร้อมกัน มาทีหลัง หรือมาเดี่ยวๆ ก็ได้ เมอร์คเล่าว่าบางตัวเกิดภาวะสมองอักเสบเรื้อรังในวัยโตแม้ไม่เคยมีอาการก่อนหน้า

สัญญาณที่ควรสังเกตที่บ้าน

• ขี้ตาเขียวหรือเหนียวร่วมกับน้ำมูกและไอ
• ซึม กินน้อยลง ไม่ยอมเล่น
• ท้องเสียหรืออาเจียนซ้ำ
• ฝ่าเท้าและจมูกแห้งหนา
• กระตุกเป็นจังหวะที่กล้ามเนื้อ หรือเดินเซ

เปรียบเทียบอาการอื่นของน้องหมาได้ที่ น้องหมาป่วย สังเกตอย่างไร ซึ่งช่วยจัดลำดับความเร่งด่วนเมื่อยังไม่รู้สาเหตุ

ตรวจวินิจฉัยอย่างไร

อาการช่วงต้นคล้ายโรคอื่นมาก เมอร์คจึงระบุว่าอาจต้องใช้การตรวจในห้องปฏิบัติการยืนยัน Cornell เสริมว่าวิธีที่ใช้บ่อยคือ PCR เชิงปริมาณ ซึ่งยืนยันการติดเชื้อและบอกได้ว่าสุนัขที่หายแล้วยังแพร่เชื้ออยู่หรือไม่ ส่วนการตรวจภูมิคุ้มกัน (serology) ช่วยบอกว่ามีภูมิหรือยัง เมื่อผล PCR เป็นลบ

สัตวแพทย์อาจตรวจเลือดและเอกซเรย์ปอดเพิ่มเมื่อสงสัยปอดอักเสบแทรก การตรวจเหล่านี้มีไว้เพื่อแยกจากไข้หวัดสุนัข พาร์โวไวรัส และโรคอื่นที่ทำให้ท้องเสียและซึมคล้ายกัน เจ้าของจึงไม่ควรเดาจากอาการอย่างเดียวหรือซื้อยามาให้เอง

การรักษา ไม่มียาตัวเดียวที่หายขาด

ทั้งเมอร์คและ Cornell ตรงกันว่าการรักษาเป็นแบบประคับประคอง และ Cornell ระบุชัดว่าไม่มียาต้านไวรัสจำเพาะที่แนะนำให้ใช้

ปัญหา	แนวทางที่ตำราอธิบาย
ติดเชื้อแบคทีเรียแทรก	ให้ยาปฏิชีวนะตามที่หมอเห็นสมควร
ขาดน้ำ ท้องเสีย อาเจียน	ให้น้ำเกลือทางหลอดเลือด ยาแก้คลื่นไส้ อาหารย่อยง่าย
ไข้และปวด	ยาควบคุมไข้และอาการปวดตามที่หมอสั่ง
ชัก	ยากันชักตามความรุนแรง
ระบบประสาทเสียหายหนัก	เมอร์คและ Cornell ระบุว่าบางรายมีผลตกค้างถาวร และอาจพิจารณาการุณยฆาตเมื่อรักษาไม่ได้ผล

ห้ามให้ยาของคนหรือยาปฏิชีวนะเหลือใช้เอง การให้ยาผิดชนิดทำให้อาการสับสนและยากต่อการวินิจฉัย ผลกระทบทางประสาทที่อยู่นานหลายสัปดาห์หรือเป็นปีก็เป็นเรื่องที่ควรคุยกับหมอตั้งแต่ต้นเกี่ยวกับความคาดหวัง

สุนัขที่หายแล้วต้องระวังอะไร

Cornell ระบุว่าสุนัขที่หายมักได้ภูมิคุ้มกันยาวนาน อาจตลอดชีวิต แต่บางตัวยังมีกล้ามเนื้อกระตุกหรือชักเหลืออยู่ และบางตัวมีอาการทางประสาทตามมาหลายสัปดาห์ถึงหลายปีที่เรียกว่า old dog distemper สุนัขที่แพร่เชื้ออยู่ควรอยู่ห่างที่สาธารณะจนกว่าสัตวแพทย์อนุญาต

ป้องกันด้วยวัคซีน

วัคซีนไข้หัดเป็นวัคซีนหลักสำหรับสุนัขทุกตัวตามที่ Cornell ระบุ และเมอร์คชี้ว่าเป็นการป้องกันที่ดีที่สุด

• ลูกสุนัขเริ่มประมาณ 6-8 สัปดาห์ ฉีดกระตุ้นทุก 3-4 สัปดาห์จนถึงราว 16-20 สัปดาห์
• กระตุ้นอีกครั้งที่อายุ 1 ปี แล้วประมาณทุก 3 ปีตามที่ Cornell อธิบาย
• ตารางอาจต่างในศูนย์พักพิงหรือพื้นที่เสี่ยงสูง ให้ใช้ตารางที่สัตวแพทย์ใกล้บ้านกำหนด
• ลูกสุนัขที่ฉีดไม่ครบควรเลี่ยงสวนสุนัข ตลาดนัดสัตว์ และที่ที่สุนัขไม่รู้จักมาเจอกัน
• แยกสุนัขที่มีอาการออกก่อนจะรอผลตรวจ

วัคซีนพิษสุนัขบ้าเป็นคนละโรคและมีตารางต่างกัน อ่านได้ที่ โรคพิษสุนัขบ้า คืออะไร

ดูแลที่บ้านระหว่างรอเข้ารักษา

1. แยกสุนัขที่สงสัยจากตัวอื่นในห้องที่เช็ดทำความสะอาดง่าย
2. คนดูแลล้างมือ เปลี่ยนเสื้อผ้า หรือใช้เสื้อคลุมสวมแล้วทิ้งตามที่ Cornell แนะนำสำหรับผู้ดูแล
3. ทำความสะอาดชามน้ำ ชามอาหาร ที่นอน ด้วยน้ำยาทำความสะอาดทั่วไป ตาม Cornell ว่าน้ำยาฆ่าเชื้อทั่วไปใช้ได้ผลกับไวรัสนี้
4. ให้น้ำสะอาดวางใกล้ แต่อย่าฝืนป้อนถ้าซึมมากหรือชัก
5. จดอุณหภูมิ เวลาที่เริ่มมีอาการ และอุจจาระ แล้วนำข้อมูลไปให้หมอ
6. ติดต่อคลินิกก่อนเดินทาง เพื่อให้เตรียมการแยกสัตว์ป่วยจากตัวอื่นในคลินิก

รับลูกสุนัขตัวใหม่ ถามอะไรก่อน

การป้องกันที่ได้ผลที่สุดเริ่มก่อนลูกสุนัขเข้าบ้าน คำถามเหล่านี้ช่วยกรองความเสี่ยงได้มาก

• ขอดูสมุดวัคซีน มีสติกเกอร์วัคซีน วันที่ฉีด และลายเซ็นหรือตราคลินิกหรือไม่
• ลูกสุนัขอายุเท่าไร ได้วัคซีนกี่เข็มแล้ว เข็มถัดไปครบกำหนดเมื่อไร
• พ่อแม่และลูกครอกเดียวกันมีใครป่วยด้วยอาการไอ ขี้ตา หรือท้องเสียช่วงนี้หรือไม่
• เลี้ยงรวมกับลูกสุนัขจากแหล่งอื่นหรือเปล่า
• ถ้าป่วยภายในไม่กี่วันหลังรับมา ผู้ขายจะรับผิดชอบอย่างไร

ถ้าคำตอบไม่ชัด ไม่ได้แปลว่าต้องไม่รับ แต่ต้องถือว่าลูกสุนัขตัวนั้นยังไม่มีภูมิ แยกจากสุนัขเดิมในบ้านสักระยะ และพาไปตรวจภายในไม่กี่วันแรก เจ้าของที่รับลูกสุนัขจรมาเลี้ยงก็ใช้หลักเดียวกัน

ตารางดูแลลูกสุนัขกันโรค

ช่วง	สิ่งที่ทำ
ตั้งแต่รับเข้าบ้าน	ตรวจสุขภาพ จดประวัติวัคซีน
6-8 สัปดาห์	ปรึกษาหมอเรื่องวัคซีนเข็มแรก
ทุก 3-4 สัปดาห์จนถึง 16-20 สัปดาห์	ฉีดกระตุ้นตามหมอกำหนด งดไปที่เสี่ยง
อายุ 1 ปี	ฉีดกระตุ้น
ประมาณทุก 3 ปี	ตามคำแนะนำของสัตวแพทย์และความเสี่ยงของพื้นที่

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• ลูกสุนัขยังไม่ครบวัคซีนและมีไข้ ขี้ตา น้ำมูก ไอ หรือท้องเสีย
• กินน้อยลงชัดเจนหรือซึมมาก
• หายใจลำบาก ไอแรง
• กล้ามเนื้อกระตุก เดินเซ ชัก เดินวน หัวเอียง
• สัมผัสสุนัขที่ป่วยหรือเพิ่งไปที่ที่เสี่ยงโดยไม่ได้ฉีดวัคซีนครบ
• ฝ่าเท้าหรือจมูกหนาและแตก ร่วมกับอาการอื่น