หมาเป็นลมแดด ปฐมพยาบาลอย่างไร ใน 10 นาทีแรก

หมาเป็นลมแดดคือภาวะที่ความร้อนในร่างกายสูงจนอวัยวะเริ่มเสียหาย ปฐมพยาบาลที่ถูกต้องมีสองอย่างที่ต้องทำพร้อมกัน คือทำให้เย็นลงด้วยน้ำเย็นธรรมดาทันทีที่พบ และพาไปโรงพยาบาลสัตว์ให้เร็วที่สุด ศูนย์สุขภาพสุนัขไรนีย์ของมหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ระบุว่าหมาปกติมีอุณหภูมิราว 38.1 ถึง 39.2 องศาเซลเซียส และถือเป็นลมแดดเมื่อสูงถึงราว 40.6 องศาขึ้นไป ทุกนาทีที่ร่างกายอยู่ในระดับนี้คือความเสียหายที่สะสมเพิ่มขึ้น

เรื่องที่เจ้าของมักพลาดคือ ใช้น้ำแข็ง คลุมผ้าเปียก หรือหยุดพาไปหาหมอเพราะเห็นน้องฟื้นแล้ว ทั้งสามอย่างทำให้ผลลัพธ์แย่ลง ส่วนการเตรียมบ้านและตารางเวลาเดินเล่นช่วงร้อน อ่านได้ใน ดูแลสัตว์เลี้ยงหน้าร้อน หน้านี้เน้นสิ่งที่ต้องทำเมื่อเกิดเหตุแล้ว

แยกลมแดดออกจากอาการร้อนธรรมดา

หมาระบายความร้อนด้วยการหอบเป็นหลัก คอร์เนลล์ระบุว่าหมามีต่อมเหงื่อเฉพาะที่อุ้งเท้า การหอบหลังเล่นกลางแจ้งจึงเป็นเรื่องปกติ ความต่างอยู่ที่ว่าหอบแล้วหายเมื่อพักในที่เย็นหรือไม่ วิธีแยกหอบปกติจากหอบผิดปกติดูเพิ่มได้ใน หมาหอบแลบลิ้น

ระดับ	สิ่งที่เห็น	ทำอะไร
ร้อนมาก	หอบแรง แลบลิ้นยาว หาที่ร่ม ยังตอบสนองดี	พาเข้าที่เย็น ให้น้ำ เฝ้าดู 10 นาที
เริ่มเป็นลมแดด	หอบไม่หยุด น้ำลายเหนียว ลิ้นแดงจัด เดินเซ อาเจียน	เริ่มทำให้เย็นทันที เตรียมไปโรงพยาบาล
ลมแดดรุนแรง	ซึม สับสน ล้มลง ท้องเสียเป็นเลือด ชัก เหงือกซีดหรือคล้ำ	ทำให้เย็นระหว่างทาง ไปโรงพยาบาลทันที

คอร์เนลล์ระบุสัญญาณของลมแดดไว้ ได้แก่ หอบหนัก น้ำลายไหล ท้องเสียเป็นเลือด อาเจียน อ่อนแรง สับสน ชัก และล้มลง VCA เสริมว่าอุณหภูมิที่สูงกว่าราว 39.4 องศาถือว่าผิดปกติ และเมื่อขึ้นไปถึงราว 41.7 ถึง 42.8 องศา อวัยวะเริ่มล้มเหลว

10 นาทีแรก ทำทีละขั้น

นาที	สิ่งที่ทำ
0 ถึง 1	พาออกจากแดดหรือรถทันที ไปที่ร่มหรือห้องแอร์ที่ใกล้ที่สุด ตะโกนเรียกคนช่วย
1 ถึง 2	ให้คนหนึ่งโทรหาโรงพยาบาลสัตว์ บอกว่าหมาเป็นลมแดดกำลังจะไป
1 ถึง 5	ราดน้ำเย็นธรรมดาที่หัว ท้อง รักแร้ และอุ้งเท้า เปิดพัดลมหรือแอร์ให้ลมผ่าน
3 ถึง 5	ถ้ายังรู้สึกตัวดี ให้น้ำสะอาดจิบเล็กน้อย ไม่บังคับ
5 ถึง 10	อุ้มขึ้นรถที่เปิดแอร์ไว้แล้ว วางหน้าช่องแอร์ ราดน้ำต่อเป็นระยะระหว่างทาง

VCA แนะนำให้ราดน้ำเย็นธรรมดาลงบนหัว ท้อง รักแร้ และเท้า ห้ามใช้น้ำเย็นจัด และให้ลมช่วยระเหยความร้อนด้วยพัดลมหรือแอร์ คอร์เนลล์แนะนำแนวทางเดียวกัน คือทำตัวน้องให้เปียกด้วยน้ำเย็น และให้นั่งหน้าช่องแอร์รถระหว่างทางไปหาหมอ น้ำจากสายยาง ขวดน้ำดื่ม หรือฝักบัวในบ้านใช้ได้ทั้งหมด แต่ระวังน้ำในสายยางที่ตากแดดอยู่ ซึ่งร้อนจัดในช่วงแรก ให้ปล่อยทิ้งก่อนจนเย็น

ถ้ามีปรอทวัดไข้ ใช้อย่างไรระหว่างรอ

ปรอทดิจิทัลช่วยให้รู้ว่าการทำให้เย็นได้ผลแค่ไหน แต่ไม่ควรเสียเวลาหาปรอทจนเลื่อนการราดน้ำออกไป ถ้ามีอยู่ใกล้มือ ให้วัดทางทวารหนัก ทาวาสลีนที่ปลาย สอดเข้าตื้นๆ แล้วจดค่าพร้อมเวลา วัดซ้ำทุก 5 นาทีระหว่างทำให้เย็น

ค่าที่วัดได้	ความหมาย
ราว 38.1 ถึง 39.2 องศา	ช่วงปกติตามคอร์เนลล์
สูงกว่าราว 39.4 องศา	ผิดปกติตาม VCA และเป็นจุดที่โรงพยาบาลหยุดทำให้เย็น
ราว 40.6 องศาขึ้นไป	ลมแดดตามเกณฑ์ของคอร์เนลล์
ราว 41.7 ถึง 42.8 องศา	ช่วงที่ VCA ระบุว่าอวัยวะเริ่มล้มเหลว

เมื่ออุณหภูมิลงมาถึงราว 39.4 องศา ให้หยุดราดน้ำ เช็ดตัวพอหมาด แล้วเดินทางต่อในรถที่เปิดแอร์ระดับปกติ การทำให้เย็นต่อจนต่ำกว่านั้นเสี่ยงตัวเย็นเกิน ส่งค่าทั้งหมดที่จดไว้ให้หมอดูเมื่อถึงโรงพยาบาล ข้อมูลนี้บอกหมอได้ว่าน้องร้อนนานแค่ไหนและตอบสนองต่อการทำให้เย็นอย่างไร

ถ้าไม่มีปรอท ให้ดูจากอาการแทน หอบลดลง เริ่มตอบสนองเมื่อเรียกชื่อ และลิ้นกลับมาสีชมพูปกติ คือสัญญาณว่าเริ่มดีขึ้น แต่ยังต้องไปโรงพยาบาลเหมือนเดิม

ชุดเตรียมพร้อมช่วงหน้าร้อน

ลมแดดเกิดเร็ว และมักเกิดในที่ที่เจ้าของไม่ได้เตรียมตัว การมีของไม่กี่อย่างติดรถหรือกระเป๋าเดินเล่นช่วยให้ทำ 10 นาทีแรกได้ทันที

• น้ำดื่มขวดใหญ่ 1 ถึง 2 ขวด ใช้ทั้งให้ดื่มและราดตัว
• ชามพับได้ สำหรับให้น้ำระหว่างทาง
• ผ้าขนหนูผืนเล็ก ใช้ชุบน้ำเช็ดอุ้งเท้าและรักแร้ ไม่ใช้คลุมตัว
• พัดลมพกพาแบบใช้แบตเตอรี่
• เบอร์โทรโรงพยาบาลสัตว์ที่เปิด 24 ชั่วโมงใกล้บ้านและใกล้ที่ที่จะไป บันทึกไว้ในโทรศัพท์
• ปรอทดิจิทัลแบบปลายอ่อนที่ใช้เฉพาะกับน้อง

ก่อนออกเดินทางในวันร้อน ให้เปิดแอร์รถรอไว้ก่อนสักพัก แล้วค่อยพาน้องขึ้นรถ และวางแผนให้มีคนอยู่กับน้องตลอดเวลาที่รถจอด

ทำไมห้ามใช้น้ำแข็ง

ฟังดูขัดความรู้สึก เพราะน้ำแข็งน่าจะเย็นเร็วกว่า แต่ความเย็นจัดทำให้หลอดเลือดที่ผิวหนังหดตัว เลือดร้อนจากอวัยวะภายในจึงไหลมาระบายที่ผิวได้น้อยลง ผิวเย็นแต่ข้างในยังร้อน อีกข้อคือความเย็นจัดทำให้หมาสั่น ซึ่งสร้างความร้อนเพิ่ม

VCA อธิบายว่าในโรงพยาบาล ทีมจะหยุดการทำให้เย็นเมื่ออุณหภูมิลดลงถึงราว 39.4 องศา เพื่อไม่ให้ตัวเย็นเกิน เพราะร่างกายที่เพิ่งผ่านลมแดดคุมอุณหภูมิได้ไม่ดี การใช้น้ำเย็นธรรมดาร่วมกับลมเป็นวิธีที่ลดอุณหภูมิได้ต่อเนื่องและปลอดภัยกว่าสำหรับเจ้าของที่ไม่มีเครื่องวัดติดตัว

ทำไมต้องไปโรงพยาบาล แม้น้องดูฟื้นแล้ว

หลายบ้านเห็นน้องลุกขึ้นมาดื่มน้ำ กระดิกหาง แล้วคิดว่าจบแล้ว คอร์เนลล์ระบุว่าลมแดดทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนได้ ได้แก่ ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน เลือดแข็งตัวผิดปกติ และช็อก ภาวะเหล่านี้บางอย่างใช้เวลาหลายชั่วโมงถึงวันกว่าจะเห็นอาการ เช่น จุดเลือดออกที่เหงือกหรือผิวหนัง ปัสสาวะน้อยลง หรือท้องเสียเป็นเลือด

ที่โรงพยาบาล หมอจะวัดอุณหภูมิ ให้สารน้ำทางหลอดเลือด ให้ออกซิเจนถ้าจำเป็น และตรวจเลือดดูการทำงานของไต ตับ และการแข็งตัวของเลือด หมาที่ล้มลงหรือชักมักต้องนอนโรงพยาบาลเพื่อติดตามต่อ ถ้าน้องชักระหว่างทาง ให้ทำตามหลักใน หมาชัก คือกันน้องออกจากของแข็ง อย่าเอามือเข้าปาก แล้วขับต่อไปโรงพยาบาลอย่างปลอดภัย

ใครเสี่ยงที่สุด

คอร์เนลล์ระบุกลุ่มเสี่ยงไว้ดังนี้

กลุ่มเสี่ยง	เหตุผล
หมาหน้าสั้น เช่น ปั๊ก บูลด็อก ชิสุ	ทางเดินหายใจแคบ หอบระบายความร้อนได้น้อย
หมาสูงวัย	ร่างกายปรับตัวกับความร้อนได้ช้าลง
หมาอ้วน	ไขมันเก็บความร้อน หัวใจทำงานหนักขึ้น
ขนหนาหรือขนสีเข้ม	ดูดซับและเก็บความร้อนมาก
หมาที่มีโรคหัวใจหรือทางเดินหายใจ	ระบบระบายความร้อนทำงานได้ไม่เต็มที่

หมาขนสองชั้นอย่าง ไซบีเรียนฮัสกี้ เป็นกลุ่มที่เจ้าของในเมืองไทยต้องคุมเวลาออกนอกบ้านเข้มงวดเป็นพิเศษ อีกกลุ่มที่ไม่อยู่ในตารางแต่พบบ่อยคือหมาที่ตื่นเต้นจนไม่ยอมหยุดเล่น เช่น วิ่งไล่ลูกบอลกลางสนามตอนบ่าย หมาไม่รู้จักพักเอง เจ้าของต้องเป็นคนสั่งหยุด

สถานการณ์ที่เกิดบ่อยในเมืองไทย

• ทิ้งหมาไว้ในรถไม่กี่นาทีตอนแวะซื้อของ แม้จะแง้มกระจกไว้ รถที่จอดกลางแดดร้อนขึ้นเร็วมาก
• พาไปเดินเล่นหรือวิ่งตอนสิบโมงถึงบ่ายสาม บนพื้นปูนหรือถนนที่ร้อนจัด
• ขังไว้ในห้องปิดหรือระเบียงที่โดนแดดบ่ายโดยไม่มีลมถ่ายเท ไฟดับระหว่างวันทำให้แอร์ที่เปิดทิ้งไว้หยุดทำงาน
• พาไปเที่ยวทะเลหรือน้ำตก วิ่งบนหาดทรายโดยไม่มีร่มให้พัก
• ใส่เสื้อผ้าหรือตะกร้อครอบปากแบบที่หอบไม่ได้ในวันร้อน

ทุกสถานการณ์ข้างบนมีจุดร่วมเดียวกัน คือหมาไม่มีทางหนีความร้อนเอง ไม่มีร่ม ไม่มีลม หรือไม่มีน้ำ เมื่อพาน้องไปที่ไหนในวันร้อน ให้ถามตัวเองก่อนว่าถ้าน้องเริ่มหอบหนัก จะพาไปที่เย็นได้ภายในหนึ่งนาทีไหม ถ้าคำตอบคือไม่ได้ ควรเลื่อนไปช่วงเย็นหรือให้น้องอยู่บ้าน การทดสอบพื้นง่ายๆ คือวางหลังมือบนพื้นปูนหรือถนนเจ็ดวินาที ถ้ามือทนไม่ไหว อุ้งเท้าน้องก็ทนไม่ไหวเหมือนกัน

หลังกลับบ้าน ดูแลต่ออย่างไร

หมาที่ได้กลับบ้านแล้วยังต้องพักจริงจังอีกหลายวัน ให้อยู่ในห้องที่เย็นและอากาศถ่ายเท งดเดินเล่นนอกบ้านจนกว่าหมอจะอนุญาต พาออกไปขับถ่ายเฉพาะช่วงเช้ามืดหรือหลังพระอาทิตย์ตก ให้กินอาหารตามที่หมอแนะนำและดูว่ากินน้ำได้ตามปกติ

สังเกตทุกวันว่าปัสสาวะออกปกติไหม เหงือกมีจุดเลือดออกหรือไม่ อุจจาระเป็นเลือดหรือสีดำหรือไม่ และน้องซึมลงอีกหรือไม่ ถ้าเห็นอย่างใดอย่างหนึ่ง ให้กลับไปโรงพยาบาลทันที ไปตามนัดตรวจเลือดซ้ำให้ครบ เพราะค่าไตบางครั้งขึ้นสูงสุดหลังวันแรก

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• หอบแรงไม่หยุดแม้อยู่ในที่เย็นแล้ว 10 นาที
• เดินเซ สับสน เรียกไม่ค่อยตอบสนอง หรือล้มลง
• อาเจียนหรือท้องเสีย โดยเฉพาะถ้ามีเลือดปน
• เหงือกแดงจัด ซีด หรือคล้ำ หรือมีจุดเลือดออก
• ชัก
• เป็นหมาหน้าสั้นหรือหมาสูงวัยที่มีอาการหอบผิดปกติหลังโดนความร้อน แม้ดูไม่หนัก

คอร์เนลล์ระบุด้วยว่าหมาที่รอดจากลมแดดมีความเสี่ยงเป็นซ้ำสูงกว่าเดิม หลังผ่านเหตุการณ์ครั้งแรก ให้ปรับตารางชีวิตของน้องถาวร ออกนอกบ้านเฉพาะช่วงเย็น มีน้ำและร่มทุกครั้ง และไม่ทิ้งไว้ในรถแม้เพียงไม่กี่นาที