หมาเหงือกอักเสบ ดูแลอย่างไร ก่อนลามเป็นโรคปริทันต์

เหงือกอักเสบในสุนัขรักษาให้หายได้ถ้าจับได้ตอนที่การอักเสบยังอยู่แค่ที่เนื้อเหงือก วิธีคือเอาคราบพลัคและหินปูนออกให้หมด ทั้งเหนือและใต้ขอบเหงือก แล้วไม่ปล่อยให้คราบกลับมาสะสมอีก ส่วนที่บ้านทำได้คือแปรงฟันทุกวันและพาไปตรวจปากปีละครั้ง ถ้าปล่อยจนเอ็นและกระดูกที่ยึดฟันเริ่มละลาย ส่วนที่เสียไปจะไม่งอกกลับ สิ่งที่ทำได้หลังจากนั้นคือหยุดไม่ให้ลามต่อ

ความยากอยู่ที่น้องหมาไม่บอกว่าปวดฟัน เจ้าของส่วนมากรู้ตัวเพราะกลิ่นปาก ถ้ากลิ่นเป็นเรื่องที่ทำให้คุณเปิดหน้านี้ อ่านเรื่อง หมาปากเหม็น ประกอบได้ หน้านี้จะเน้นที่ตัวเหงือก ว่าดูอย่างไร อยู่ระยะไหน และดูแลอย่างไรให้เหงือกกลับมาแข็งแรง

สีเหงือกแบบไหนปกติ แบบไหนเริ่มอักเสบ

เปิดริมฝีปากด้านข้างขึ้นในที่สว่าง ไม่ต้องอ้าปากน้อง ดูเส้นที่เหงือกมาชนกับตัวฟัน เหงือกสุนัขที่ปกติเป็นสีชมพูอ่อนหรือชมพูแซมด่างดำตามสีผิวของพันธุ์ ขอบเหงือกแนบไปกับฟันเรียบๆ เหมือนปกเสื้อ

ตามข้อมูลของคู่มือสัตวแพทย์เมอร์ค เหงือกที่อักเสบจะเป็นสีแดงหรือออกม่วงเป็นแนวตามขอบฟัน ขอบเหงือกบวมหนาขึ้น และเลือดออกง่ายเมื่อโดนแปรงหรือเคี้ยวของแข็ง ร่วมกับกลิ่นปากที่แรงขึ้น จุดที่ควรดูก่อนคือฟันกรามด้านหลังและฟันแถวบน เพราะเมอร์คระบุว่าฟันหลังเป็นมากกว่าฟันหน้า และฟันบนเป็นมากกว่าฟันล่าง เจ้าของที่ดูแค่ฟันหน้าแล้วเห็นว่าขาวสะอาดจึงพลาดบ่อยมาก

สิ่งที่เห็น	ความหมายที่เป็นไปได้	ควรทำอะไร
เหงือกชมพู ขอบเรียบ มีคราบเหลืองบางๆ	คราบพลัคเริ่มเกาะ ยังไม่อักเสบ	เริ่มแปรงหรือเช็ดฟันเป็นกิจวัตร
เส้นแดงบางๆ ตามขอบเหงือก 1 ถึง 2 ซี่	เหงือกอักเสบระยะต้น	แปรงทุกวัน นัดตรวจในรอบตรวจสุขภาพถัดไป
ขอบเหงือกแดงบวมหลายซี่ เลือดออกเมื่อแตะ	เหงือกอักเสบชัดเจน	นัดตรวจช่องปากในไม่กี่สัปดาห์
หินปูนสีน้ำตาลหนา เหงือกร่นจนเห็นรากฟัน	โรคปริทันต์ อาจเสียกระดูกแล้ว	ตรวจและเอกซเรย์ฟันใต้ยาสลบ
ฟันโยก มีหนอง หน้าบวมใต้ตา	โรคปริทันต์ระยะลึกหรือฝีรากฟัน	พาไปหาหมอภายในวันสองวัน

อายุเท่าไรถึงเริ่มเห็น และใครเสี่ยงกว่า

เมอร์คระบุว่าเหงือกอักเสบมักเริ่มสังเกตเห็นได้ตั้งแต่ราวอายุ 2 ปี และถ้าไม่ได้รักษา โรคปริทันต์มักเริ่มขึ้นช่วงอายุ 4 ถึง 6 ปี จนจบที่ฟันหลุด ตัวเลขนี้บอกเจ้าของได้ว่าการตรวจปากควรเริ่มตั้งแต่น้องยังเป็นหนุ่มสาว ไม่ต้องรอแก่

สุนัขพันธุ์เล็กเสี่ยงกว่าพันธุ์ใหญ่ชัดเจน ชิวาวา ปอมเมอเรเนียน ชิสุ พุดเดิ้ลทอย มีฟันจำนวนเท่าสุนัขตัวใหญ่แต่อัดอยู่ในขากรรไกรที่เล็กกว่ามาก ฟันจึงเบียดกัน ซอกฟันเก็บเศษอาหารและคราบได้ดี กระดูกรอบรากฟันก็บางกว่า เสียกระดูกไปนิดเดียวฟันก็โยก ถ้าเลี้ยงสายพันธุ์เหล่านี้อยู่ ลองดูเรื่องสุขภาพเฉพาะพันธุ์ใน ปอมเมอเรเนียน ประกอบ

ปัจจัยอื่นที่ทำให้เป็นเร็วขึ้นคือฟันน้ำนมที่ไม่หลุดตามเวลาจนซ้อนกับฟันแท้ การกินแต่อาหารนิ่มหรือของหวาน และการไม่เคยทำความสะอาดฟันเลย ถ้ารักษาจนเหงือกดีแล้วแต่ยังกลับมาแดงเร็วผิดปกติ เมอร์คระบุว่าหมออาจตรวจหาโรคอื่นที่ซ่อนอยู่ เช่น ความผิดปกติของภูมิคุ้มกันหรือเบาหวาน

เหงือกอักเสบกับโรคปริทันต์ เส้นแบ่งอยู่ที่กระดูก

สองคำนี้ถูกใช้ปนกันบ่อย แต่สำหรับการตัดสินใจรักษา เส้นแบ่งชัดมาก เหงือกอักเสบคือการอักเสบที่ยังอยู่เฉพาะเนื้อเหงือก เอ็นยึดฟันและกระดูกยังปกติ ทำความสะอาดดีๆ แล้วเหงือกกลับมาเป็นปกติได้ ส่วนโรคปริทันต์คือการอักเสบที่ลงไปถึงเอ็นยึดฟันและกระดูกเบ้าฟันแล้ว เมอร์คเรียกระยะนี้ว่าย้อนกลับไม่ได้ เพราะส่วนที่ยึดฟันหายไปถาวร

กลไกคือแบคทีเรียในคราบพลัคปล่อยของเสียที่ทำลายเนื้อเยื่อ เมื่อคราบลงไปอยู่ใต้ขอบเหงือก ร่องระหว่างเหงือกกับฟันจะลึกขึ้นเรื่อยๆ กลายเป็นกระเป๋าที่แปรงเข้าไม่ถึง คราบในกระเป๋านี้ยิ่งทำลายกระดูกต่อ วงจรนี้หยุดเองไม่ได้

ระดับการเสียกระดูกดูด้วยตาเปล่าไม่ได้ วิทยาลัยทันตแพทย์สัตว์แห่งอเมริกา (AVDC) แบ่งโรคปริทันต์เป็นระยะ 0 ถึง 4 ตามปริมาณกระดูกที่หายไป และระบุว่าต้องใช้ภาพเอกซเรย์ในช่องปากจึงจะรู้ระยะจริง ฟันที่ดูข้างนอกสวยอาจมีรากที่กระดูกละลายไปครึ่งหนึ่งแล้ว ในทางกลับกัน ฟันที่หินปูนเยอะอาจยังมีกระดูกครบ

ระยะ (ตาม AVDC)	สภาพโดยรวม	แนวทางที่ AVDC แนะนำ
0	ไม่มีโรคปริทันต์	ทำความสะอาดโดยสัตวแพทย์ใต้ยาสลบตามรอบ และแปรงทุกวัน
1	เหงือกอักเสบ ยังไม่เสียกระดูก	เหมือนระยะ 0
2	เริ่มเสียกระดูก	ทำความสะอาดใต้ยาสลบโดยเร็ว ยังป้องกันการเสียกระดูกเพิ่มได้
3	เสียกระดูกปานกลาง	ถอนฟัน หรือรักษาขั้นสูงกับทันตแพทย์สัตว์เฉพาะทาง ถ้าเจ้าของดูแลที่บ้านสม่ำเสมอได้
4	เสียกระดูกมาก	โดยมากต้องถอน

ตารางนี้ทำให้เห็นว่าระยะ 1 กับ 2 คือช่วงที่การลงมือได้ผลคุ้มที่สุด AVDC เตือนไว้ว่ากระดูกที่เสียไปมากแล้วไม่กลับมาง่ายๆ และการรักษาก็ไม่ถูก

ทำไมหมอต้องวางยาสลบเพื่อขูดหินปูน

คำถามนี้เจอทุกครั้ง โดยเฉพาะกับสุนัขอายุมาก เหตุผลมีสามข้อที่ตรงไปตรงมา ข้อแรก คราบที่ทำให้เหงือกอักเสบอยู่ใต้ขอบเหงือก การขูดตรงนั้นต้องสอดเครื่องมือลงไปในร่องเหงือก ซึ่งสุนัขที่ตื่นอยู่ไม่ยอมนิ่งและเจ็บ ข้อสอง การเอกซเรย์ฟันทีละซี่ต้องวางฟิล์มหรือเซนเซอร์ในปาก ทำตอนตื่นไม่ได้ ข้อสาม ระหว่างขูดจะมีน้ำ เศษหินปูน และแบคทีเรียกระจายในปาก ท่อช่วยหายใจกันไม่ให้สิ่งเหล่านี้ลงปอด

เมอร์คระบุว่าเหงือกอักเสบรักษาด้วยการทำความสะอาดฟันอย่างละเอียดใต้ยาสลบ รวมถึงใต้ขอบเหงือก และหมออาจเคลือบสารปิดผิวฟันหลังทำ สำหรับโรคปริทันต์ การรักษาเพิ่มการเอกซเรย์ขากรรไกร บางครั้งต้องผ่าตัดเหงือก และมักต้องถอนฟันที่เสียแล้ว เมอร์คให้ข้อสังเกตที่ช่วยให้เจ้าของสบายใจขึ้นว่าสุนัขโดยทั่วไปใช้ชีวิตได้ดีหลังเอาฟันที่เป็นโรคออก

สำหรับสุนัขสูงวัย ความเสี่ยงของยาสลบเป็นเรื่องจริง แต่วัดได้ หมอจะตรวจเลือด ตรวจหัวใจ และประเมินก่อนทุกครั้ง สิ่งที่เจ้าของควรถามคือ ผลเลือดก่อนวางยาเป็นอย่างไร จะเอกซเรย์ฟันทั้งปากไหม ถ้าเจอฟันที่ต้องถอนจะโทรถามก่อนหรือถอนเลย และหลังทำต้องกินยาหรืออาหารอะไร การรู้คำตอบล่วงหน้าทำให้วันทำฟันไม่มีเรื่องเซอร์ไพรส์

ดูแลที่บ้านหลังขูดหินปูน สัปดาห์แรกถึงเดือนแรก

หลังทำฟัน เหงือกจะยังบวมและเจ็บไปอีกหลายวัน โดยเฉพาะถ้ามีการถอน ช่วงนี้อย่าเพิ่งเริ่มแปรงแรงๆ ทำตามลำดับนี้

1. วันที่ 1 ถึง 3: ให้อาหารนิ่มหรือแช่เม็ดในน้ำอุ่นจนนุ่ม แบ่งมื้อเล็กลง ดูว่ากินได้ไหม ถ้าไม่ยอมกินเกิน 24 ชั่วโมง โทรถามคลินิก
2. วันที่ 1 ถึง 14: งดของเคี้ยวแข็ง กระดูก และของเล่นที่ต้องกัดแรง จุดที่ถอนฟันต้องการเวลาปิดแผล
3. ให้ยาตามที่หมอสั่งครบ และพาไปตรวจแผลตามวันที่หมอนัด อย่าเลื่อนนัดเพราะเห็นว่าน้องกินได้แล้ว แผลถอนฟันที่ปิดไม่สนิทมองจากข้างนอกไม่ออก
4. สัปดาห์ที่ 2 ถึง 3: เริ่มเช็ดผิวฟันด้านนอกเบาๆ ด้วยผ้าก๊อซพันนิ้ว หลีกเลี่ยงจุดที่ยังมีไหมเย็บ
5. สัปดาห์ที่ 3 เป็นต้นไป: เปลี่ยนเป็นแปรงสีฟันสุนัขวันละครั้ง ถ้ายังไม่เคยฝึก ใช้แผนฝึกใน วิธีแปรงฟันหมาสำหรับมือใหม่

เมอร์คระบุว่าเหงือกอักเสบจะกลับมาอีกถ้าไม่รักษาความสะอาดของฟัน คราบพลัคเริ่มเกาะใหม่ได้ภายในไม่กี่วันหลังขูด เพราะฉะนั้นช่วงเดือนแรกหลังทำฟันคือเวลาที่ดีที่สุดที่จะสร้างนิสัยแปรงฟัน ฟันสะอาดเรียบ น้องไม่เจ็บเวลาแปรง และเจ้าของยังมีแรงจูงใจจากใบเสร็จค่าทำฟัน

แปรงทุกวัน หรือเช็ดวันเว้นวัน ได้ผลต่างกันแค่ไหน

เมอร์คระบุว่าการแปรงฟันทุกวันดีที่สุด ถ้าน้องไม่ยอมให้แปรง การเช็ดฟันด้วยผ้าก๊อซอย่างน้อยทุก 2 ถึง 3 วันก็ช่วยเอาคราบพลัคออกได้ และทำเฉพาะผิวฟันด้านนอกที่ติดกับแก้มก็พอ ไม่ต้องง้างปากเพื่อแปรงด้านลิ้น เพราะลิ้นของสุนัขช่วยทำความสะอาดด้านในอยู่แล้ว ข้อนี้ทำให้งานง่ายลงมาก

เหตุผลที่ช่วงห่างสูงสุดคือ 2 ถึง 3 วัน เพราะคราบพลัคที่ทิ้งไว้นานกว่านั้นเริ่มจับแร่ธาตุในน้ำลายแข็งตัวเป็นหินปูน ซึ่งแปรงไม่ออกแล้ว ต้องใช้เครื่องมือขูด เจ้าของที่แปรงอาทิตย์ละครั้งจึงมักบ่นว่าแปรงแล้วไม่เห็นผล

วิธี	ความถี่ขั้นต่ำ	เหมาะกับใคร	ข้อจำกัด
แปรงสีฟันสุนัข + ยาสีฟันสัตว์	ทุกวัน	สุนัขที่ฝึกแล้ว	ต้องฝึกหลายสัปดาห์
แปรงสวมนิ้ว	ทุกวัน	สุนัขพันธุ์เล็ก ปากเล็ก	ขนแปรงสั้น เข้าซอกได้น้อยกว่า
ผ้าก๊อซพันนิ้ว	ทุก 2 ถึง 3 วัน	สุนัขที่ยังไม่ยอมแปรง ช่วงหลังถอนฟัน	ไม่เข้าซอกฟัน
ของขบเคี้ยวหรืออาหารที่ผ่านการรับรอง	ตามฉลาก	ใช้เสริม	ไม่แทนการแปรง

ห้ามใช้ยาสีฟันคน เมอร์คเตือนไว้ตรงๆ ยาสีฟันคนออกแบบมาให้บ้วนทิ้ง แต่สุนัขกลืนลงไปทั้งหมด และบางยี่ห้อมีไซลิทอล ซึ่งเป็นพิษกับสุนัข รายชื่อสารอันตรายอื่นในบ้านดูได้ใน อาหารต้องห้ามของหมา

ขนมขัดฟัน อาหารเม็ด และน้ำยาผสมน้ำ ช่วยได้จริงแค่ไหน

เมอร์คระบุว่าอาหารเม็ดแข็งช่วยลดปัญหาได้บ้าง เพราะการเคี้ยวขัดผิวฟันไปในตัว แต่ผลจะเกิดเฉพาะกับสุนัขที่เคี้ยวจริง สุนัขพันธุ์เล็กหลายตัวกลืนเม็ดทั้งเม็ด ได้ประโยชน์น้อยมาก

สำหรับขนมขัดฟัน เจลลดคราบ และน้ำยาผสมน้ำดื่ม เกณฑ์ที่ใช้ตัดสินได้ง่ายที่สุดคือดูว่าผลิตภัณฑ์นั้นได้ตราการยอมรับจากสภาสุขภาพช่องปากสัตว์ (VOHC) หรือเปล่า เมอร์คแนะนำให้ใช้รายชื่อของ VOHC เป็นแหล่งอ้างอิง ตรานี้แยกบอกด้วยว่าผลิตภัณฑ์ช่วยลดคราบพลัค ลดหินปูน หรือทั้งสองอย่าง ผลิตภัณฑ์ที่ช่วยแค่ลดหินปูนทำให้ฟันดูสะอาดขึ้น แต่คราบพลัคต่างหากที่ทำให้เหงือกอักเสบ ถ้าเป้าหมายคือเหงือก ให้เลือกตัวที่มีคำว่าพลัค (plaque) อยู่ในคำรับรอง

ข้อควรระวังเรื่องของเคี้ยวคือความแข็ง เมอร์คระบุว่าฟันหักในสุนัขมักเกิดจากการเคี้ยวของแข็ง เช่น กระดูก กีบ เขากวาง ของเล่นไนลอนแข็ง หรือก้อนหิน การทดสอบง่ายๆ คือเอาเล็บมือกดลงไป ถ้ากดไม่ลงเลย ของชิ้นนั้นแข็งเกินไปสำหรับฟันสุนัข ฟันกรามบนซี่ใหญ่ที่หักจนเห็นโพรงประสาทจะเจ็บมากและต้องรักษารากหรือถอน ซึ่งแพงกว่าการขูดหินปูนหลายเท่า

สัญญาณว่าน้องเจ็บปากอยู่ โดยที่ยังกินข้าวได้

สุนัขที่ปวดฟันส่วนใหญ่ยังกิน เพราะความหิวชนะความเจ็บ สิ่งที่เปลี่ยนคือวิธีกิน สังเกตอาการเหล่านี้ระหว่างมื้ออาหาร

• เคี้ยวข้างเดียว หรือเอียงหัวเวลาเคี้ยว
• ทำเม็ดอาหารหล่นจากปากบ่อยขึ้น
• กลืนเม็ดทั้งเม็ดทั้งที่เมื่อก่อนเคี้ยว
• เดินไปที่ชามแล้วลังเล ก่อนจะกินช้าๆ
• ไม่ยอมเล่นของเล่นที่ต้องคาบหรือดึง
• ใช้ขาหน้าเขี่ยปาก หรือถูหน้ากับพื้น
• น้ำลายมีเลือดปน หรือมีเลือดติดของเล่น
• หลบเวลาลูบหัวด้านข้าง หรือไม่ยอมให้จับปาก

ถ้าเห็นตั้งแต่ 2 ข้อขึ้นไปร่วมกับเหงือกแดง ให้ถือว่าน้องเจ็บแล้ว อาการเหล่านี้ยังใช้แยกปัญหาปากออกจากปัญหาอื่นที่ทำให้ไม่อยากกินได้ด้วย ถ้าไม่ได้เกี่ยวกับปาก ดูแนวทางใน หมาไม่กินข้าว แทน

ตารางดูแลช่องปากตลอดปี

แผนนี้ใช้กับสุนัขที่รักษาเหงือกอักเสบเสร็จแล้ว หรือสุนัขที่ยังไม่มีปัญหาแต่อยากป้องกัน

ความถี่	สิ่งที่ทำ	ใช้เวลา
ทุกวัน	แปรงผิวฟันด้านนอก เน้นฟันกรามบนและเขี้ยว	1 ถึง 2 นาที
ทุกสัปดาห์	เปิดริมฝีปากดูสีเหงือก นับซี่ที่มีเส้นแดง	1 นาที
ทุกเดือน	ดมกลิ่นปาก ดูฟันหัก ฟันโยก ตรวจของเคี้ยวว่าแข็งเกินไหม	5 นาที
ทุก 6 ถึง 12 เดือน	ตรวจช่องปากกับสัตวแพทย์ในรอบตรวจสุขภาพ	ตามนัด
เมื่อหมอแนะนำ	ทำความสะอาดและเอกซเรย์ฟันใต้ยาสลบ	ครึ่งวันถึงหนึ่งวัน

สุนัขพันธุ์เล็กที่เคยมีโรคปริทันต์ระยะ 2 ขึ้นไป หมอมักนัดถี่กว่าสุนัขทั่วไป บางตัวต้องทำความสะอาดใต้ยาสลบทุกปี การแปรงที่บ้านอย่างสม่ำเสมอช่วยยืดระยะห่างระหว่างการวางยาแต่ละครั้งได้

ถ้าตอนนี้น้องมีเหงือกแดงอยู่ ขั้นต่อไปคือนัดหมอตรวจช่องปาก และขอให้หมอบอกว่าเป็นระยะไหนตามระบบของ AVDC พร้อมถามว่าต้องเอกซเรย์ไหม คำตอบนั้นบอกได้ว่าคุณกำลังรักษาเหงือกที่ยังกลับมาได้ หรือกำลังหยุดโรคที่กินกระดูกไปแล้ว ซึ่งเป็นสองแผนที่ต่างกัน