อาหารสุนัขสูงวัย เลือกอย่างไร ให้กินง่าย ย่อยง่าย และรักษากล้ามเนื้อได้นาน

อาหารสุนัขสูงวัยที่ดีคือสูตรที่ให้พลังงานพอดีกับหมาที่ขยับน้อยลง แต่ยังมีโปรตีนคุณภาพพอจะรักษากล้ามเนื้อ เคี้ยวง่ายสำหรับฟันที่เหลือ และปรับได้ตามผลตรวจเลือด ไม่ใช่ถุงไหนก็ได้ที่มีคำว่า senior บนหน้าซอง เพราะยังไม่มีมาตรฐานกลางว่าอาหารสูงวัยต้องมีอะไรเท่าไร

หมาแก่ในบ้านเรามักไปได้สองทาง ทางแรกอ้วนขึ้นเรื่อยๆ เพราะกินเท่าเดิมแต่นอนทั้งวัน อีกทางผอมลงทีละนิดจนเจ้าของเห็นกระดูกสันหลังนูนตอนลูบหลัง ทั้งสองทางเริ่มจากเรื่องเดียวกัน คือไม่มีใครชั่งน้ำหนักและคลำกล้ามเนื้อเป็นประจำ

นับอย่างไรว่าน้องหมาเข้าวัยชราแล้ว

VCA Animal Hospitals ใช้หลักว่าหมาเข้าวัยสูงอายุเมื่อเข้าสู่ราว 25% สุดท้ายของอายุขัยที่คาดไว้ หมาพันธุ์ใหญ่อายุขัยสั้นกว่า จึงแก่เร็วกว่า

ขนาดตัว	อายุที่มักเริ่มนับเป็นวัยสูงอายุ	ตัวอย่างพันธุ์
พันธุ์ใหญ่และยักษ์	ราว 5 ถึง 8 ปี	โกลเด้น ลาบราดอร์ เกรทเดน
พันธุ์กลาง	อยู่ระหว่างสองกลุ่ม ราว 7 ถึง 9 ปี	บีเกิล บอร์เดอร์คอลลี่
พันธุ์เล็ก	ราว 10 ถึง 11 ปี	ชิวาวา ปอมเมอเรเนียน ชิสุ

ตัวเลขช่วยบอกว่าเมื่อไรควรเริ่มเฝ้าดู แต่ร่างกายจริงสำคัญกว่า สัญญาณที่บอกว่าถึงเวลาทบทวนอาหาร ได้แก่ ลุกจากที่นอนช้า เดินเล่นได้สั้นลง กินช้าหรือเคี้ยวข้างเดียว กินน้ำมากขึ้น หรือน้ำหนักเปลี่ยนเกิน 5% ภายในไม่กี่เดือน

อ้วนง่ายหรือผอมลง ร่างกายแก่เปลี่ยนตรงไหน

ตาม VCA พลังงานที่หมาต้องการต่อวันลดลงประมาณ 12 ถึง 13% เมื่ออายุมากขึ้น ถ้ายังตักอาหารถ้วยเดิม ส่วนเกินนั้นกลายเป็นไขมันสะสม ในทางกลับกัน หมาที่แก่มากจริงๆ บางตัวกลับต้องการพลังงานและโปรตีนเพิ่มเพื่อไม่ให้ตัวหด

Merck Veterinary Manual อธิบายอีกมุมว่าหมาแก่ใช้โปรตีนจากอาหารได้ไม่มีประสิทธิภาพเท่าหมาหนุ่ม จึงต้องการโปรตีนมากขึ้นเพื่อรักษาคลังโปรตีนของร่างกาย และโรคอวัยวะเสื่อมเรื้อรังพบมากขึ้นตามวัย การตรวจการทำงานของอวัยวะเป็นระยะช่วยให้ปรับอาหารได้ตั้งแต่ต้น

สิ่งที่เปลี่ยน	สิ่งที่เจ้าของเห็น	ผลต่อการเลือกอาหาร
พลังงานที่ใช้ลดลง	อ้วนขึ้นทั้งที่กินเท่าเดิม	ลดปริมาณ หรือใช้สูตรพลังงานต่ำลง
กล้ามเนื้อลด	กระดูกสันหลังและสะโพกนูน ลุกช้า	ไม่ลดโปรตีน เลือกโปรตีนจากเนื้อสัตว์ที่ระบุชนิด
ฟันสึก เหงือกอักเสบ	กินช้า เม็ดหล่นจากปาก	เม็ดเล็ก แช่น้ำอุ่น หรือผสมอาหารเปียก
จมูกรับกลิ่นแย่ลง	เลือกกิน ดมแล้วเดินหนี	อุ่นอาหารให้กลิ่นออก
ลืมกินน้ำ	ปัสสาวะสีเข้ม ผิวหนังคืนตัวช้า	เพิ่มอาหารเปียก วางชามน้ำหลายจุด
ไตเริ่มเสื่อม	กินน้ำและปัสสาวะมาก	ปรับโปรตีนและฟอสฟอรัสเมื่อสัตวแพทย์ยืนยัน

อ่านฉลากอาหารสูงวัยให้เป็น

เพราะไม่มีมาตรฐานสารอาหารเฉพาะสำหรับหมาสูงวัย ตัวเลขบนฉลากแต่ละยี่ห้อจึงต่างกันมาก บางสูตรพลังงานต่ำคล้ายอาหารลดน้ำหนัก บางสูตรโปรตีนสูงใกล้อาหารลูกหมา จุดที่เราเปิดดูทุกครั้ง มีห้าจุด

1. คำรับรองความครบถ้วน ต้องระบุว่าครบถ้วนสมดุลสำหรับสุนัขโต ถ้าเขียนว่าสำหรับทุกช่วงวัย VCA แนะนำให้เลี่ยงในหมาสูงวัยที่สุขภาพดี เพราะสูตรแบบนี้คำนวณให้พอสำหรับลูกหมาที่กำลังโต
2. พลังงานต่อถ้วยหรือต่อกิโลกรัม ใช้คำนวณว่าต้องตักเท่าไร สองยี่ห้อที่ถ้วยเท่ากันอาจต่างกันเป็นร้อยกิโลแคลอรี
3. โปรตีนในวิเคราะห์ส่วนประกอบ และชนิดเนื้อสัตว์ในวัตถุดิบลำดับแรกๆ
4. ฟอสฟอรัสและโซเดียม ถ้าฉลากไม่บอก ให้ถามบริษัท โดยเฉพาะหมาที่ค่าไตเริ่มขยับ
5. ขนาดและความแข็งของเม็ด ดูว่าเหมาะกับฟันที่ยังเหลือหรือไม่

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าควรใช้อาหารเม็ด อาหารเปียก หรือผสม ข้อดีข้อเสียของแต่ละแบบอยู่ที่ อาหารเม็ดกับอาหารเปียก

ตักเท่าไรดี ตัวอย่างคิดจากน้ำหนักจริง

สมมติหมาพันธุ์ผสมอายุ 10 ปี หนัก 14 กก. เดิมกินวันละ 1 ถ้วยครึ่ง ผ่านไปหนึ่งปีน้ำหนักขึ้นเป็น 15.5 กก. และคลำซี่โครงยากขึ้น ขั้นตอนที่ใช้ได้คือ

1. ลดปริมาณลงประมาณ 10% เหลือราว 1 ถ้วยกับ 1 ใน 3 ถ้วย และใช้ถ้วยตวงหรือตาชั่งครัวทุกครั้ง
2. นับขนมรวมเข้าไปด้วย VCA แนะนำขนมแคลอรีต่ำ ส่วนใหญ่ไม่เกิน 10 กิโลแคลอรีต่อชิ้น และไม่ให้เศษอาหารจากโต๊ะที่มีทั้งไขมันและเกลือสูง
3. ชั่งน้ำหนักทุก 2 ถึง 4 สัปดาห์ เป้าคือลดลงช้าๆ ไม่ใช่ลดฮวบ
4. ถ้าครบเดือนแล้วน้ำหนักไม่ขยับ ลดอีก 5 ถึง 10% หรือคุยกับสัตวแพทย์เรื่องสูตรพลังงานต่ำ

หมาที่ผอมลงเองโดยไม่ได้ลดอาหารคนละเรื่องกัน ห้ามแก้ด้วยการเติมอาหารเฉยๆ ต้องหาสาเหตุก่อน เพราะน้ำหนักลดเงียบๆ เป็นสัญญาณแรกของโรคไต เบาหวาน โรคฟัน และเนื้องอกได้หลายแบบ

แบ่งมื้อ

VCA แนะนำให้แบ่งปริมาณต่อวันเป็น 2 ถึง 4 มื้อเล็ก หมาแก่ที่กินมื้อใหญ่มื้อเดียวมักอืด และกินไม่หมดเพราะเหนื่อยก่อน บ้านที่ออกไปทำงานทั้งวันใช้วิธีเช้าและค่ำสองมื้อ แล้วเพิ่มมื้อเล็กก่อนนอนจากส่วนที่หักออกมาเอง ไม่ได้เพิ่มปริมาณรวม

ปัญหาฟันกับอาหารเม็ด

หมาสูงวัยจำนวนมากมีฟันหายหรือเหงือกอักเสบ จนเคี้ยวเม็ดแข็งไม่ไหว อาการที่บอกได้คือกินช้าลง คาบเม็ดไปวางนอกชาม เคี้ยวข้างเดียว หรือหยุดกินกลางคันแล้วเลียปาก

ทางเลือกตามลำดับความง่าย

• แช่เม็ดเดิมในน้ำอุ่นราว 10 ถึง 15 นาทีให้นิ่มก่อนให้ ไม่ต้องเปลี่ยนสูตร
• ผสมอาหารเปียกสูตรเดียวกันหนึ่งในสี่ของมื้อ ได้ทั้งความนุ่มและน้ำ
• เปลี่ยนเป็นสูตรเม็ดเล็กหรือเม็ดนุ่ม
• ใช้อาหารเปียกทั้งหมด โดยคำนวณพลังงานใหม่ เพราะอาหารเปียกพลังงานต่อกรัมต่ำกว่ามาก

ทั้งหมดนี้แก้ที่ปลายเหตุ ถ้ามีกลิ่นปากแรง เหงือกแดง หรือฟันโยก ให้สัตวแพทย์ตรวจช่องปาก รายละเอียดอาการอยู่ที่ โรคเหงือกในสุนัข

น้ำ: เรื่องที่หมาแก่ลืมเอง

VCA ระบุว่าหมาสูงวัยขาดน้ำได้ง่ายเพราะลืมไปกิน ในอากาศร้อนแบบบ้านเราเรื่องนี้ยิ่งต้องระวัง วิธีที่ได้ผล

• วางชามน้ำอย่างน้อยสองจุด จุดหนึ่งใกล้ที่นอน หมาที่ข้อเสื่อมจะไม่เดินไกลไปกินน้ำ
• ล้างชามทุกวัน คราบเมือกในชามทำให้หมาบางตัวไม่อยากกิน
• เติมน้ำอุ่นลงในอาหารเม็ด หรือใช้อาหารเปียกบางมื้อ
• ให้น้ำแข็งก้อนเล็กเป็นขนมในวันร้อน สำหรับตัวที่ฟันยังแข็งแรง

หมาที่กินน้ำมากขึ้นชัดเจนเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ถ้าต้องเติมชามบ่อยกว่าเดิมเกือบเท่าตัว หรือฉี่รดที่นอน ให้นัดตรวจเลือดและปัสสาวะ

เมื่อหมาสูงวัยมีโรคประจำตัว

โรค	อาหารที่มักต้องปรับ	ใครเป็นคนตัดสินใจ
โรคไตเรื้อรัง	ลดฟอสฟอรัส ปรับโปรตีน มักใช้อาหารเฉพาะโรค	สัตวแพทย์ ตามผลเลือดและปัสสาวะ
โรคหัวใจ	คุมโซเดียม รักษาน้ำหนักกล้ามเนื้อ	สัตวแพทย์ ดูเพิ่มที่ โรคหัวใจสุนัข
เบาหวาน	มื้อเวลาเดิม ปริมาณเท่าเดิมทุกวัน เข้ากับเวลาฉีดยา	สัตวแพทย์
ข้อเสื่อม	คุมน้ำหนักให้ผอมพอดี	สัตวแพทย์ร่วมกับเจ้าของ
ตับอ่อนอักเสบเคยเป็น	ไขมันต่ำ ห้ามเศษอาหารมัน	สัตวแพทย์

VCA ระบุว่ายังไม่พบว่าอาหารโปรตีนสูงทำให้เกิดโรคไตในหมาแก่ที่สุขภาพดี การลดโปรตีนและฟอสฟอรัสจึงเริ่มเมื่อไตเริ่มทำงานแย่ลงแล้ว ส่วนโซเดียมที่มากเกินมีส่วนทำให้โรคไตและความดันสูงแย่ลงได้ตั้งแต่ก่อนมีอาการ ขนมคนที่เค็มจึงควรตัดออกตั้งแต่วันนี้

หมาแก่ไม่ยอมกิน ไล่หาสาเหตุทีละข้อ

อาการเบื่ออาหารในหมาแก่ไม่ควรปล่อยเป็นเรื่องอายุ ลองไล่ตามนี้

1. ช่องปาก กลิ่นแรง เหงือกแดง ฟันโยก หรือเลือดออกเวลาเคี้ยว
2. คลื่นไส้ เลียปากบ่อย กลืนน้ำลายถี่ อาเจียน
3. เจ็บคอหรือหลัง ก้มกินจากชามบนพื้นแล้วหยุด ลองยกชามสูงระดับข้อศอก
4. ยาที่เพิ่งเริ่มใช้ บางชนิดทำให้เบื่ออาหาร
5. สิ่งแวดล้อม ย้ายชาม มีสัตว์ใหม่ เสียงดังช่วงมื้อ

วิธีกระตุ้นที่ใช้ได้ระหว่างรอนัด ได้แก่ อุ่นอาหารให้ได้กลิ่น ให้มื้อเล็กถี่ขึ้น และจัดที่กินเงียบๆ แต่ถ้ากินน้อยลงเกิน 2 ถึง 3 วัน น้ำหนักลด หรือซึม ต้องพบสัตวแพทย์ อาการร่วมที่ต้องรีบดูอยู่ใน หมาไม่กินอาหาร

เปลี่ยนจากอาหารโตเป็นอาหารสูงวัย

หมาที่ยังแข็งแรง น้ำหนักนิ่ง และผลเลือดปกติ ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนทันทีที่อายุถึง ถ้าตัดสินใจเปลี่ยน

1. ทำตอนตรวจสุขภาพ ให้สัตวแพทย์ดูผลเลือดก่อน
2. ผสมทีละน้อยใน 7 ถึง 14 วัน เริ่มจากสูตรใหม่หนึ่งในสี่ ท้องหมาแก่ปรับตัวช้ากว่าหมาหนุ่ม ตารางผสมอยู่ใน วิธีเปลี่ยนอาหารสุนัข
3. จดลักษณะอุจจาระทุกวันในสองสัปดาห์แรก
4. ถ้าท้องเสียหรืออาเจียน ถอยกลับไปสัดส่วนก่อนหน้า และปรึกษาสัตวแพทย์ถ้าไม่ดีขึ้นในสองวัน

ตารางดูแลอาหารหมาสูงวัยตลอดปี

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	ตวงอาหารด้วยถ้วยหรือตาชั่ง ดูว่ากินหมดไหม เปลี่ยนน้ำ ล้างชาม
ทุกสัปดาห์	ลูบหลังและสะโพก ดูว่ากระดูกนูนขึ้นหรือไม่ จดการขับถ่าย
ทุกเดือน	ชั่งน้ำหนักที่บ้านหรือคลินิก ด้วยตาชั่งเดิม
ทุก 6 เดือน	พบสัตวแพทย์ ตรวจร่างกาย ตรวจเลือด และตรวจปัสสาวะ ตามที่ VCA แนะนำให้ประเมินปีละสองครั้ง
เมื่อผลตรวจเปลี่ยน	ทบทวนสูตรอาหาร ปริมาณ และขนมใหม่ทั้งหมด

ถ้าจะเริ่มเพียงอย่างเดียวในสัปดาห์นี้ ให้เริ่มจากตวงอาหารให้แม่นและชั่งน้ำหนักครั้งแรก ตัวเลขนี้คือสิ่งที่สัตวแพทย์ต้องการมากที่สุดเวลาตัดสินว่าอาหารเดิมยังใช้ได้หรือต้องเปลี่ยน