หมาปากเหม็น แก้อย่างไร คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

เจ้าของหลายคนรู้ตัวว่าน้องหมาปากเหม็นตอนถูกเลียหน้า แล้วคิดว่าเดี๋ยวก็หายหลังกินน้ำ กลิ่นที่ยังอยู่หลายสัปดาห์คือสัญญาณว่าช่องปากกำลังมีปัญหา และหมาเป็นสัตว์ที่ซ่อนความเจ็บปวดเก่ง กลิ่นจึงมักเป็นสัญญาณเดียวที่เจ้าของได้รับก่อนจะสายเกินไป

กลิ่นปากสุนัขมาจากอะไร

เมอร์คอธิบายว่าแบคทีเรียสะสมเป็นพลัคตามแนวเหงือก เมื่อแบคทีเรียอยู่ใต้ขอบเหงือก จะปล่อยสารจากการเผาผลาญ เช่น ไฮโดรเจนซัลไฟด์และแอมโมเนียออกมา ซึ่งทำลายเนื้อเยื่อและเป็นต้นกำเนิดของกลิ่นเหม็น พันธุกรรม สายพันธุ์ อายุ และอาหาร มีส่วนด้วย

สาเหตุที่เจอบ่อยที่คลินิก

สาเหตุ	สิ่งที่เห็น
พลัคและหินปูน	คราบเหลืองน้ำตาลแนวเหงือก กลิ่นเหม็นสม่ำเสมอ
เหงือกอักเสบ	เหงือกแดงหรือม่วง ขอบบวม เลือดออกเมื่อถูก
ปริทันต์อักเสบ	ฟันโยก เหงือกร่น เจ็บเมื่อเคี้ยว มักเริ่มราวอายุ 4-6 ปี
ฟันหัก ฟันผุ มีรู	ฟันเปลี่ยนสี หน้าบวม กินข้างเดียว
โรคอื่นของร่างกาย	เหงือกอักเสบที่รักษาแล้วไม่ดีขึ้น

เมอร์คเตือนว่าถ้าเหงือกอักเสบไม่ดีขึ้นหลังทำความสะอาด ต้องตรวจซ้ำ เพราะโรคอื่น เช่น เบาหวานหรือปัญหาภูมิคุ้มกัน อาจเกี่ยวข้อง จึงอย่าสรุปว่าปากเหม็นเป็นเรื่องฟันอย่างเดียวเสมอไป

ตรวจช่องปากที่บ้านแบบง่าย

ทำตอนที่น้องสงบ ให้ขนมไว้ในมือ

1. ยกริมฝีปากด้านข้าง ดูสีเหงือก ควรชมพูเรียบ ไม่แดงเป็นแนวหรือซีด
2. ดูแนวติดระหว่างฟันกับเหงือกว่ามีคราบเหลืองน้ำตาลหนาหรือไม่ โดยเฉพาะฟันกรามด้านหลัง
3. ดูฟันหักบิ่น มีรู หรือเปลี่ยนสี
4. สังเกตว่าน้องหลบเมื่อแตะหน้า เอามือปัดปาก หรือเคี้ยวข้างเดียวหรือไม่
5. ดมกลิ่นปากเทียบกับเมื่อสัปดาห์ก่อน ว่าเปลี่ยนไปหรือเหม็นขึ้นหรือไม่
6. ดูอ้วกหรือน้ำลายไหลผิดปกติ ถ้ามีให้ตามด้วยการตรวจสอบรายการใน น้องหมาป่วย สังเกตอย่างไร

ถ้าน้องไม่ยอมให้ยกปาก อย่าฝืน ฝึกทีละน้อยตามขั้นตอนใน วิธีแปรงฟันหมา สำหรับมือใหม่ แล้วค่อยตรวจใหม่

แก้ที่ต้นเหตุ ไม่ใช่กลบกลิ่น

ผลิตภัณฑ์ที่ทำให้ลมหายใจหอมชั่วคราวไม่ได้ทำให้เหงือกอักเสบหาย สิ่งที่ตำราอธิบายว่ามีผลจริงมีดังนี้

ทำความสะอาดที่บ้าน

เมอร์คระบุว่าการแปรงทุกวันดีที่สุด ถ้าสุนัขไม่ยอม เช็ดฟันด้วยผ้าก๊อซอย่างน้อยทุก 2-3 วัน ทำเฉพาะผิวด้านนอกของฟัน และห้ามใช้ยาสีฟันของคน ให้ใช้ผลิตภัณฑ์ที่ทำสำหรับสัตว์เลี้ยง

อาหาร ของเล่น และขนม

เมอร์คกล่าวว่าอาหาร ของเล่นเคี้ยว และขนมอาจช่วยควบคุมพลัค และชี้ไปที่ VOHC สำหรับรายชื่อผลิตภัณฑ์ที่เชื่อถือได้ VOHC ระบุว่ารับรองผลิตภัณฑ์ที่แสดงประสิทธิภาพต่อพลัคหรือหินปูน และแนะนำให้เลือกของเคี้ยวขนาดพอดีน้ำหนักตัวและนั่งดูขณะน้องเคี้ยว เพื่อลดโอกาสอุดตัน การเลือกอาหารตามรูปแบบดูได้ใน อาหารเม็ดกับอาหารเปียกสุนัข

ขูดหินปูนกับสัตวแพทย์

เมื่อมีหินปูนหนาหรือเหงือกอักเสบแล้ว การแปรงอย่างเดียวไม่พอ เมอร์คอธิบายว่าสัตวแพทย์ทำความสะอาดฟันภายใต้การดมยาสลบ ทั้งเหนือและใต้แนวเหงือก และในโรคที่เป็นมากอาจต้องเอกซเรย์ ใช้สารเคลือบ หรือถอนฟัน การดมยาสลบทำให้ตรวจใต้เหงือกและฟันที่ซ่อนอยู่ได้ทั่ว ซึ่งทำไม่ได้ในสุนัขที่ตื่นอยู่

ทำไมสุนัขบางตัวกลิ่นแรงกว่าตัวอื่น

เมอร์คบอกว่าสายพันธุ์ พันธุกรรม อายุ และอาหาร ล้วนมีส่วนต่อโรคในช่องปาก ซึ่งตรงกับที่เจ้าของเห็นในชีวิตจริง สุนัขตัวเล็กหลายตัวฟันเรียงชิดกัน เศษอาหารและพลัคติดซอกได้ง่าย พอมีหินปูนก็ลามเร็ว ส่วนสุนัขตัวใหญ่ที่ชอบเคี้ยวของแข็งมักเจอปัญหาฟันบิ่นหรือหัก ซึ่งเป็นอีกแหล่งของกลิ่นเพราะเนื้อเยื่อในฟันติดเชื้อ

ปริทันต์อักเสบมักเริ่มชัดเมื่อสุนัขอายุราว 4-6 ปี เมอร์คระบุ เพราะกว่าจะเกิดความเสียหายต่อเหงือก เอ็นยึดฟัน และกระดูก ต้องผ่านการสะสมพลัคและเหงือกอักเสบมาหลายปี นี่คือเหตุผลที่น้องวัยกลางคนที่กลิ่นปากเริ่มแรงควรได้รับการตรวจ ไม่ใช่รอให้ฟันโยกจึงพาไปหาหมอ

เรื่องอาหาร ไม่ได้แปลว่าเม็ดแห้งต้องดีกว่าอาหารเปียกเสมอไป เมอร์คเพียงบอกว่าอาหารบางชนิดช่วยควบคุมพลัคได้ ผลิตภัณฑ์ที่น่าเชื่อถือคือที่ VOHC รับรองหลังทบทวนข้อมูลของผู้ผลิต ถ้าอยากรู้ว่าสูตรหรือขนมที่ใช้อยู่มีตราหรือไม่ ลองเปิดเว็บไซต์ VOHC ตรวจรายชื่อ ก่อนเปลี่ยนอาหารทั้งสูตร ปรึกษาสัตวแพทย์เสมอ เพราะการเปลี่ยนอาหารกะทันหันทำให้ท้องเสียได้

ลูกหมาปากเหม็นช่วงเปลี่ยนฟัน ดูฟันน้ำนมค้าง

ลูกหมาช่วงอายุราว 4 ถึง 7 เดือนมีกลิ่นปากได้เพราะเหงือกกำลังเปลี่ยนฟัน แต่มีปัญหาหนึ่งที่เจ้าของมองข้ามบ่อย คือฟันน้ำนมไม่หลุดทั้งที่ฟันแท้ขึ้นมาแล้ว เมอร์คจัดฟันน้ำนมค้างเป็นปัญหาสำคัญที่สุดของช่วงเปลี่ยนฟัน ซึ่งเริ่มราวสัปดาห์ที่ 14 และกินเวลาไปถึงราว 7 เดือน ฟันสองซี่ที่ขึ้นเบียดในตำแหน่งเดียวกันทำให้มีซอกให้เศษอาหารติด เกิดพลัคเร็ว และดันฟันแท้ให้ขึ้นผิดตำแหน่งจนสบฟันผิด

วิธีดูง่าย ๆ คือยกริมฝีปากดูเขี้ยวบนและล่าง ถ้าเห็นเขี้ยวเรียวเล็กแหลมยืนคู่อยู่ข้างเขี้ยวที่ใหญ่กว่า นั่นคือเขี้ยวน้ำนมที่ยังไม่หลุด เมอร์คแนะนำให้สัตวแพทย์ถอนฟันน้ำนมที่ค้างทันทีที่พบ ซึ่งมักป้องกันปัญหาตามมาได้ หลายบ้านเลือกถอนพร้อมวันทำหมันเพื่อดมยาครั้งเดียว ถ้าจังหวะอายุตรงกัน ลองถามหมอเรื่องนี้ตอนนัดคุยเรื่อง อายุที่เหมาะกับการทำหมัน

ของเคี้ยวแข็งแค่ไหนถึงเสี่ยงฟันหัก

เมอร์คระบุว่าการเคี้ยวของแข็ง เช่น กระดูก เขากวาง ของเล่นไนลอนแข็ง และก้อนหิน ทำให้ฟันหักได้ ฟันที่หักจนโพรงประสาทเปิดจะติดเชื้อ และกลายเป็นแหล่งกลิ่นที่แปรงฟันเท่าไรก็ไม่หาย บางรายมีหน้าบวมใต้ตาตามมา

ของเคี้ยว	ความเสี่ยงต่อฟัน	ใช้อย่างไรถ้าจะให้
กระดูกต้ม กระดูกแข็ง	สูง ฟันกรามบนหักบ่อย	เลี่ยง
เขากวาง กีบ ไนลอนแข็งมาก	สูง	เลี่ยงในหมาที่กัดแรง
ยางนิ่มที่กดบุ๋มได้	ต่ำกว่า	เลือกขนาดใหญ่กว่าปาก นั่งดูตอนเคี้ยว
ขนมขัดฟันที่มีตรา VOHC	ต่ำ ถ้าขนาดถูก	ให้ตามน้ำหนักตัวที่ฉลากระบุ หักเป็นชิ้นถ้าหมากลืนเร็ว

หลักง่าย ๆ ที่หลายคลินิกใช้คือ ถ้าเอาเล็บมือกดแล้วไม่บุ๋มเลย หรือเคาะหัวเข่าแล้วเจ็บ ของชิ้นนั้นแข็งเกินฟันหมา

แปรงฟันให้เป็นนิสัยใน 14 วัน

หมาที่ไม่เคยถูกจับปากจะต่อต้านถ้าเริ่มด้วยแปรงทันที แผนที่ใช้ได้ผลกับหลายบ้านคือขยับทีละขั้น ใช้เวลาครั้งละไม่เกิน 2 นาที แล้วจบด้วยรางวัลทุกครั้ง

วัน	ทำอะไร	ไปขั้นต่อเมื่อ
1 ถึง 3	แตะริมฝีปาก ให้เลียยาสีฟันสัตว์จากนิ้ว	หมาไม่ถอยหน้า
4 ถึง 6	ยกริมฝีปาก ถูนิ้วหรือผ้าก๊อซบนฟันเขี้ยว	ยอมให้ถูได้ 10 วินาที
7 ถึง 10	ใช้แปรงนิ้วหรือแปรงเล็ก ถูฟันด้านนอกฝั่งเดียว	ไม่ดิ้น ไม่งับแปรง
11 ถึง 14	แปรงด้านนอกทั้งสองฝั่ง เน้นฟันกรามบนด้านหลัง	ทำได้ครบใน 1 ถึง 2 นาที

ฟันกรามบนด้านหลังคือจุดที่หินปูนเกาะหนาที่สุดในหมาส่วนใหญ่ แค่ถูด้านนอกของฟันกลุ่มนี้ให้ได้ทุกวันก็ลดกลิ่นได้มากแล้ว ถ้าเหงือกแดงมีเลือดซึมตั้งแต่ครั้งแรก ให้หยุดแล้วพาไปตรวจก่อน อ่านอาการระดับต่าง ๆ ได้ที่ โรคเหงือกในสุนัข

ที่คลินิกจะเกิดอะไรขึ้น เมื่อพาไปเพราะปากเหม็น

เจ้าของหลายคนลังเลเพราะไม่รู้ว่าต้องเตรียมอะไร ลำดับที่พบบ่อยคือ

1. สัตวแพทย์ซักประวัติ กลิ่นเริ่มเมื่อไร กินอะไร เคี้ยวอะไร และมีอาการอื่นหรือไม่
2. ตรวจร่างกายทั่วไปและเปิดดูช่องปากเท่าที่น้องยอม
3. ประเมินระดับหินปูนและเหงือกอักเสบ ดูฟันหัก ฟันโยก
4. ถ้าสงสัยโรคอื่น หมออาจแนะนำตรวจเลือดหรือปัสสาวะ ตามที่เมอร์คกล่าวว่าเหงือกอักเสบที่ไม่ดีขึ้นอาจเกี่ยวกับโรคอื่น
5. หากต้องทำความสะอาดฟัน จะนัดวันดมยาสลบ ตรวจเลือดก่อนดมยาตามความเหมาะสม งดอาหารตามที่หมอสั่ง
6. หลังทำฟัน หมอบอกแนวทางดูแลต่อที่บ้าน เช่น การแปรงฟัน เพื่อไม่ให้พลัคกลับมาเร็ว

ค่าใช้จ่ายขึ้นอยู่กับสถานพยาบาลและความรุนแรง จึงควรถามราคาประมาณการก่อน และถามว่ารวมเอกซเรย์ช่องปากหรือถอนฟันที่อาจจำเป็นหรือไม่

เรื่องที่เจ้าของมักเข้าใจคลาด

• "เขาไม่เกาปากแปลว่าไม่เจ็บ" สุนัขหลายตัวไม่แสดงความเจ็บ เมอร์คเตือนว่าหลายตัวซ่อนความเจ็บปวดจนสังเกตยาก
• "กินได้ปกติแสดงว่าฟันไม่เป็นไร" สุนัขที่เป็นโรคเหงือกเรื้อรังยังกินได้ จนกว่าจะลุกลามมาก
• "กลิ่นเหม็นเพราะอาหาร เปลี่ยนยี่ห้อก็จบ" ถ้าสาเหตุเป็นหินปูนหรือเหงือก อาหารใหม่ไม่ได้แก้
• "แปรงสัปดาห์ละครั้งก็พอ" พลัคสะสมทุกวัน ความถี่ที่ตำราแนะนำคือทุกวัน
• "ขูดหินปูนครั้งเดียวจบทั้งชีวิต" ถ้าไม่ดูแลต่อ พลัคกลับมาได้ จึงต้องแปรงหลังทำฟันด้วย

วิธีบอกคนในบ้านให้ช่วยกัน

บ้านที่ทำสำเร็จมักตกลงกันก่อนว่าใครแปรง เวลาไหน ใช้แปรงอันไหน และให้รางวัลอะไร เขียนแปะข้างตู้เก็บขนมหรือใช้ปฏิทินในโทรศัพท์เตือนเวลา เด็กในบ้านช่วยได้ด้วยการเตรียมขนมรางวัลและชมน้อง แต่ผู้ใหญ่ควรเป็นคนแปรง เพราะต้องรู้จังหวะหยุดเมื่อน้องเริ่มเครียด

สิ่งที่ไม่ควรทำ

• ใช้น้ำยาบ้วนปากหรือยาสีฟันของคนกับสุนัข
• ให้กระดูกแข็งหรือของเคี้ยวที่แข็งเกินไป ทำให้ฟันหักได้
• เปลี่ยนอาหารหลายสูตรติดกันเพื่อหวังให้กลิ่นหาย
• รอให้หินปูนหนาเต็มที่ก่อนค่อยพาไปหาหมอ
• ใช้ยาปฏิชีวนะที่เหลือจากครั้งก่อน
• เห็นน้องกินดีแล้วสรุปว่าไม่เจ็บ

ตารางดูแลต่อเนื่อง

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	แปรงฟัน หรืออย่างน้อยเช็ดผ้าก๊อซทุก 2-3 วัน
ทุกสัปดาห์	ยกริมฝีปากดูสีเหงือกและคราบ ดมกลิ่นเทียบกับสัปดาห์ก่อน
ทุกเดือน	ถ่ายรูปฟันด้านข้างเก็บไว้เทียบ
ปีละครั้งหรือตามนัด	ตรวจช่องปากกับสัตวแพทย์ ถามเรื่องขูดหินปูน
เมื่อกลิ่นเปลี่ยนกะทันหัน	พาไปตรวจ ไม่รอครบรอบนัด

ของเล่นเคี้ยวเนื้อนิ่มที่ขนาดใหญ่กว่าปากช่วยให้น้องมีกิจกรรมเคี้ยวในแต่ละวันโดยไม่เสี่ยงฟันหัก

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• เหงือกมีเลือดออกเองหรือบวมแดงจัด
• ฟันหัก ฟันโยก หรือมีรูที่ฟัน
• หน้าบวมใต้ตาหรือข้างกราม
• น้ำลายไหลมาก มีเลือดปนน้ำลาย หรือกินน้อยลง
• กลิ่นปากเปลี่ยนไปกะทันหันหรือเหม็นรุนแรงผิดปกติ
• กินน้ำมากผิดปกติ ซึม หรือน้ำหนักลดพร้อมกลิ่นปาก