วิธีแปรงฟันหมา สำหรับมือใหม่ คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

เจ้าของมือใหม่ส่วนใหญ่รู้ว่าควรแปรงฟันหมา แต่พอเอาแปรงเข้าใกล้ปาก น้องหันหน้าหนี ก็ถอดใจภายในสามวัน สิ่งที่เปลี่ยนผลได้คือลำดับขั้นของการฝึก ให้น้องค่อยๆ เชื่อว่ามือที่เข้าใกล้ปากไม่ได้ทำให้เจ็บ แล้วจึงค่อยแปรง

ทำไมถึงต้องแปรง

ตำราเมอร์คอธิบายว่าแบคทีเรียสะสมเป็นคราบพลัคตามแนวเหงือก เมื่อเวลาผ่านไปพลัคและหินปูนนำไปสู่เหงือกอักเสบ (gingivitis) และอาจพัฒนาเป็นโรคปริทันต์อักเสบ (periodontitis) โรคเหงือกเป็นสาเหตุหลักของการสูญเสียฟันในสุนัข

ระยะ	ลักษณะ	ย้อนกลับได้ไหม
เหงือกอักเสบ	เหงือกแดงหรือม่วง ขอบเหงือกบวม เลือดออกเมื่อถูก กลิ่นปาก	ย้อนกลับได้ด้วยการทำความสะอาดที่ถูกต้อง
ปริทันต์อักเสบ	ทำลายเหงือก เอ็นยึดฟัน และกระดูก มักเริ่มราวอายุ 4-6 ปี	ย้อนกลับไม่ได้

สุนัขหลายตัวซ่อนความเจ็บปวด เจ้าของจึงมักเห็นเพียงกลิ่นปากหรือกินช้าลง ตำราเมอร์คระบุว่าการแปรงเป็นวิธีที่ดีที่สุดที่ทำเองที่บ้านได้ อาหาร ของเคี้ยว และขนมช่วยควบคุมพลัคเสริมเท่านั้น สาเหตุของกลิ่นปากและวิธีแก้ละเอียดอยู่ใน หมาปากเหม็น แก้อย่างไร

เตรียมอุปกรณ์

• แปรงสีฟันสำหรับสุนัข ขนนุ่ม ขนาดเหมาะกับปาก หรือแปรงสวมนิ้วสำหรับน้องที่ยังไม่คุ้น
• ยาสีฟันสำหรับสัตว์เลี้ยงที่ระบุว่าใช้กับสุนัข เมอร์คเตือนว่ายาสีฟันของคนไม่ควรใช้
• ผ้าก๊อซผืนเล็กสำหรับสุนัขที่ยังไม่ให้แปรง
• ขนมชิ้นเล็กที่น้องชอบ ใช้เป็นรางวัลหลังจบรอบ
• ผ้าขนหนูหรือเสื่อรองให้นั่งสบาย และไฟสว่างพอมองเห็นฟัน

ยาสีฟันของคนมีส่วนผสมที่ไม่เหมาะกับการกลืน และสุนัขไม่บ้วนปาก จึงต้องใช้ยาสีฟันที่ผลิตมาให้กลืนได้ ถ้าไม่แน่ใจยี่ห้อ ถามสัตวแพทย์หรือดูรายชื่อที่ VOHC เผยแพร่

แผนฝึก 4 สัปดาห์สำหรับมือใหม่

ใช้ได้กับสุนัขที่ไม่เคยถูกแปรงมาก่อน ถ้าน้องแสดงอาการเครียด เช่น ขู่ หนี หรือกัด ให้ถอยกลับไปขั้นก่อนหน้า

สัปดาห์	สิ่งที่ฝึก	เป้าหมาย
1	ให้เลียยาสีฟันจากนิ้ว แล้วชมและให้ขนม	ชอบรสและกลิ่นยาสีฟัน
2	ใช้นิ้วลูบริมฝีปากและแตะฟันหน้าสั้นๆ	ยอมให้แตะปากและเหงือก
3	ใช้ผ้าก๊อซหรือแปรงสวมนิ้วเช็ดฟันข้างๆ ทีละด้าน	ยอมให้ถูตามผิวฟัน
4	เริ่มใช้แปรง แปรงฟันเขี้ยวและฟันกรามด้านนอกเป็นวงเล็กๆ	แปรงครบทั้งปากภายในไม่กี่นาที

เซสชันละไม่เกินหนึ่งหรือสองนาทีช่วงแรก จบก่อนที่น้องจะเบื่อ ทุกครั้งที่จบให้ชมและให้ขนม

อ่านภาษากายระหว่างฝึก

หลักที่ VCA ใช้กับการฝึกให้สัตว์ยอมรับการจับตัว คือแบ่งงานเป็นขั้นเล็ก ๆ จับคู่แต่ละขั้นกับขนมที่น้องชอบ เริ่มจากไม่กี่วินาทีแล้วค่อยเพิ่มเป็นหลายนาที และถ้าน้องเริ่มกังวลให้ถอยกลับไปขั้นที่ง่ายกว่า วิธีนี้เรียกว่าการลดความไวร่วมกับการปรับเงื่อนไขใหม่ ซึ่งใช้กับการแปรงฟันได้ตรงตัว เพราะปากเป็นจุดที่สุนัขหวงไม่แพ้เท้า

สัญญาณเครียดที่ VCA ระบุไว้ และสิ่งที่ควรทำเมื่อเห็น

สิ่งที่เห็น	ความหมาย	ทำอะไรต่อ
ดึงหัวหนี หรือลุกเดินออก	ขั้นนี้เร็วเกินไป	หยุด รอให้สงบ แล้วกลับไปขั้นก่อนหน้า
หอบทั้งที่อากาศไม่ร้อน ริมฝีปากเกร็ง	เริ่มกังวล	ลดเวลาเซสชันลงครึ่งหนึ่ง
หูลู่ไปด้านหลัง รูม่านตาขยาย	กลัวชัดเจน	จบเซสชันด้วยเรื่องง่ายที่น้องทำได้
ตัวสั่น ส่งเสียงคราง	เครียดมาก	หยุดวันนี้ พรุ่งนี้เริ่มจากขั้นแรก
งับหรือแยกเขี้ยว	เกินขีดที่น้องรับได้	หยุดทันที และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญพฤติกรรม

VCA แนะนำว่าถ้าฝึกมาหลายสัปดาห์แล้วยังไม่คืบหน้า ให้ขอความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญพฤติกรรมหรือครูฝึกที่มีประสบการณ์ แทนการฝืนต่อไปเอง การฝืนจนน้องงับหนึ่งครั้งทำให้ต้องเริ่มฝึกใหม่ทั้งหมดและนานกว่าเดิม

ความเชื่อที่ทำให้ฟันน้องแย่ลง

ความเชื่อ	ข้อเท็จจริงจากตำราเมอร์คและ VOHC
กินอาหารเม็ดแล้วฟันสะอาดเอง	อาหาร ของเคี้ยว และขนมช่วยควบคุมพลัคได้เพียงส่วนเสริม การแปรงยังเป็นวิธีที่ดีที่สุด
ใช้ยาสีฟันของคนแทนได้	เมอร์คระบุว่าไม่ควรใช้ ให้ใช้ยาสีฟันสำหรับสัตว์เลี้ยง
ของเคี้ยวยิ่งแข็งยิ่งขัดฟันได้ดี	ของแข็งเกินไปทำให้ฟันแตก และของเคี้ยวควรมีขนาดพอดีตัวพร้อมคนดูตอนเคี้ยว
กลิ่นปากเป็นเรื่องปกติของหมาแก่	กลิ่นปากเป็นอาการหนึ่งของเหงือกอักเสบ ซึ่งยังย้อนกลับได้ถ้าจัดการเร็ว
ขูดหินปูนแล้วไม่ต้องแปรงอีก	พลัคกลับมาสะสมใหม่ การดูแลที่บ้านต่อเนื่องคือสิ่งที่รักษาผลไว้

ข้อสุดท้ายสำคัญกับเจ้าของที่เพิ่งพาน้องไปขูดหินปูนมา ช่วงหลังทำฟันใหม่ ๆ เป็นจังหวะดีที่สุดที่จะเริ่มแปรง เพราะผิวฟันเรียบ คราบยังน้อย ถามสัตวแพทย์ก่อนว่าต้องรอให้เหงือกหายกี่วัน โดยเฉพาะถ้ามีการถอนฟัน

ขั้นตอนแปรงจริง

1. ให้น้องนั่งหรือนอนในท่าที่สบาย อยู่ข้างๆ ไม่ใช่เหนือตัวน้อง
2. ยกริมฝีปากด้านข้างขึ้นเบาๆ ไม่ต้องอ้าปากกว้าง
3. วางแปรงเอียงให้ขนแปรงแตะแนวเหงือก
4. แปรงเป็นวงกลมเล็กๆ ตามแนวระหว่างฟันกับเหงือก ซี่ละไม่กี่วินาที
5. เริ่มจากฟันกรามด้านหลังซึ่งมีคราบมาก ไปจนถึงเขี้ยวและฟันหน้า
6. ไม่ต้องบ้วนน้ำหรือแปรงด้านในลิ้น ตามเมอร์คต้องทำความสะอาดเฉพาะด้านนอกของฟัน
7. จบแล้วให้รางวัลทันที และชมให้น้องรู้ว่าทำได้ดี

กรณีที่น้องยังไม่ยอม เมอร์คเสนอให้ใช้ผ้าก๊อซเช็ดฟันอย่างน้อยทุก 2-3 วัน ซึ่งยังช่วยได้ ถ้าจะเลือกทำให้ได้สม่ำเสมอ ควรเลือกเวลาเดิมทุกวัน เช่น หลังเดินเล่นเย็น ตอนที่น้องสงบแล้ว

หลายบ้านที่ทำสำเร็จ ผูกการแปรงกับกิจวัตรเดิม เช่น ก่อนกินข้าวเย็น หรือหลังเช็ดเท้ากลับจากเดินเล่น การทำเวลาเดิมทุกวันทำให้น้องคาดเดาได้และเครียดน้อยลง

ของเคี้ยวและขนมที่ช่วยเสริมได้

เมอร์คระบุว่าอาหาร ของเล่นเคี้ยว และขนมอาจช่วยควบคุมพลัค และชี้ไปที่เว็บไซต์ VOHC ที่ลงรายชื่อผลิตภัณฑ์ซึ่งเชื่อถือได้ VOHC อธิบายว่าไม่ได้ทดสอบผลิตภัณฑ์เอง แต่ทบทวนข้อมูลที่ผู้ผลิตส่งมาเทียบกับมาตรฐานควบคุมพลัคหรือหินปูน ตราของ VOHC ใช้ได้ทั้งพลัค หินปูน หรือทั้งสองอย่าง

ข้อควรระวังที่ VOHC ระบุ คือของเคี้ยวควรมีขนาดเหมาะกับน้ำหนักตัวสุนัข และให้เฉพาะเมื่อเจ้าของนั่งดูตอนน้องเคี้ยว เพื่อลดความเสี่ยงอุดตัน ของเล่นเคี้ยวที่แข็งเกินไปทำให้ฟันแตกได้ รายละเอียดเรื่องของเล่นอยู่ใน ของเล่นสุนัข เลือกอย่างไร ส่วนอาหารเม็ดกับอาหารเปียกต่อคราบฟันต่างกันอย่างไรอ่านต่อที่ อาหารเม็ดกับอาหารเปียกสุนัข

เมื่อสุนัขไม่ยอมให้แตะปาก

• อย่าบังคับจับล็อกหัวจนน้องกลัว จะทำให้ยากขึ้นในครั้งต่อไป
• ลดเป้าหมายลง เช่น เริ่มจากเช็ดเฉพาะฟันเขี้ยวด้านนอกสองซี่
• ฝึกในตอนที่น้องเหนื่อยหลังเดินเล่น
• ถ้าน้องเจ็บเมื่อถูกจับปาก อย่าฝืน อาจมีฟันหักหรือเหงือกอักเสบอยู่ พาไปตรวจ
• สัตวแพทย์ทำความสะอาดฟันให้ใต้การดมยาสลบ ทั้งเหนือและใต้แนวเหงือก ตามเมอร์ค และอาจใช้เอกซเรย์ สารเคลือบ หรือถอนฟันในรายที่เป็นมาก

สัญญาณที่ควรให้หมอดูฟัน

เมอร์คระบุอาการของโรคฟันไว้ เช่น เจ็บเมื่อถูกปาก ฟันเปลี่ยนสี ฟันหัก มีรูที่ฟัน หน้าบวม กินน้อยลง ถ้าเห็นเหงือกมีเลือด กลิ่นปาก หรือฟันหักหรือเปลี่ยนสี ให้พาไปตรวจ ถ้าเหงือกอักเสบไม่ดีขึ้นหลังทำความสะอาด ควรตรวจซ้ำเพราะโรคอื่น เช่น เบาหวานหรือปัญหาภูมิคุ้มกันอาจเกี่ยวข้อง สัญญาณทั่วไปที่ควรดูควบคู่กันอยู่ใน น้องหมาป่วย สังเกตอย่างไร

เลือกเวลาและจังหวะที่น้องพร้อม

สุนัขตื่นเต้นหลังเดินเล่นหรือตอนรอกินข้าวมักไม่ยอมนิ่ง เวลาที่เหมาะคือช่วงที่น้องเริ่มสงบ เช่น หลังเดินเล่นเสร็จแล้วพักสักครู่ หรือก่อนนอนตอนเย็น เลือกเวลาเดิมทุกวันเพื่อให้กลายเป็นกิจวัตร และเลือกมุมเดิมในบ้านที่แสงพอเห็นฟันชัด

ถ้าน้องเครียด เช่น หลบหน้า เลียปากถี่ หรือหางตก ให้หยุดและกลับไปขั้นก่อนหน้า ไม่มีใครกำหนดว่าต้องแปรงให้ครบทั้งปากในวันแรก บางบ้านใช้เวลาเป็นเดือนกว่าน้องจะยอมให้แปรงฟันหน้า แล้วค่อยขยับไปฟันกราม ความสม่ำเสมอสำคัญกว่าความเร็ว

ดูแลแปรงและอุปกรณ์ให้สะอาด

หลังใช้ล้างแปรงด้วยน้ำสะอาดให้หมดยาสีฟัน แล้วตั้งให้แห้งในที่ที่อากาศถ่ายเท ไม่เก็บปิดมิดทั้งที่เปียก และแยกแปรงของสุนัขแต่ละตัวถ้าเลี้ยงหลายตัว เมื่อขนแปรงเริ่มบานหรือเปลี่ยนรูปให้เปลี่ยนอันใหม่ เพราะขนแปรงที่บานแปรงไม่ทั่วและอาจระคายเหงือก ไม่ควรเก็บแปรงปนกับของใช้ของคน

ตารางดูแลช่องปาก

ความถี่	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	แปรงฟันถ้าทำได้
ทุก 2-3 วัน	อย่างน้อยเช็ดฟันด้วยผ้าก๊อซถ้าแปรงไม่ได้
ทุกวันตามที่เหมาะ	ของเคี้ยวหรือขนมที่มีตรา VOHC ขนาดพอดีตัว ดูขณะน้องเคี้ยว
ทุกเดือน	ยกริมฝีปากดูเหงือกและหินปูน
ปีละครั้งหรือตามนัด	ตรวจช่องปากกับสัตวแพทย์ ถามเรื่องขูดหินปูน

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• เหงือกมีเลือดออกเอง หรือเหงือกแดงบวมหนักมาก
• ฟันหัก ฟันโยก หรือมีรูที่ฟัน
• หน้าบวมด้านใดด้านหนึ่ง โดยเฉพาะใต้ตา
• น้องกินช้าลง เคี้ยวข้างเดียว หรือเอามือปัดปาก
• น้ำลายไหลมากหรือมีเลือดปนน้ำลาย
• กลิ่นปากแรงขึ้นกะทันหันหรือเปลี่ยนไปจากเดิม