หมาทำหมันกี่เดือน ตัวเล็ก ตัวใหญ่ ตัวผู้ ตัวเมีย ไม่เท่ากัน

ตัวเลขที่ได้ยินบ่อยว่า "6 เดือน" ใช้ได้ดีกับสุนัขพันธุ์เล็ก แต่ใช้ไม่ได้กับลาบราดอร์หรือโกลเด้น สัตวแพทย์ในกลุ่ม AAHA แบ่งตามน้ำหนักที่คาดว่าจะโตเต็มวัย ถ้าน้อยกว่า 45 ปอนด์ (ราว 20 กิโลกรัม) ทำได้เร็วประมาณ 6 เดือน ถ้า 45 ปอนด์ขึ้นไปควรรอให้การเติบโตหยุดก่อน ตัวผู้ราว 9-15 เดือน ตัวเมียมีช่วงกว้าง 5-15 เดือนแล้วแต่ความเสี่ยงของแต่ละตัว เหตุผลทั้งหมดอยู่ที่ข้อกับกระดูกที่ยังโตอยู่ และสัดแรกของตัวเมีย

ตอบก่อน 3 ข้อ แล้วจะรู้ว่าตัวไหนควรทำเมื่อไร

ก่อนนัดวัน ให้ตอบคำถามสามข้อนี้ให้ได้ แล้วช่วงอายุที่เหมาะจะแคบลงมาก

1. คาดว่าจะโตเต็มวัยกี่กิโลกรัม ถ้าเป็นพันธุ์แท้ดูจากมาตรฐานพันธุ์และน้ำหนักพ่อแม่ ถ้าเป็นลูกผสมหรือหมาไทย ประเมินจากตัวพ่อแม่ถ้าเห็นได้ หรือให้สัตวแพทย์ดูโครงสร้างตัว
2. เป็นตัวผู้หรือตัวเมีย ตัวเมียมีเรื่องสัดและมะเร็งเต้านมเข้ามาเกี่ยวด้วย
3. บ้านเลี้ยงอย่างไร ปล่อยในบ้านเท่านั้นหรือมีโอกาสหลุด มีสุนัขต่างเพศอยู่ด้วยกันหรือไม่ ถ้ามี ความเสี่ยงท้องแต่เนิ่นคือเหตุผลที่ต้องทำก่อน

คำตอบจากสามข้อนี้ทำให้สัตวแพทย์ชั่งน้ำหนักระหว่างสองฝั่งได้ ฝั่งแรกคือประโยชน์ของการทำเร็ว ฝั่งที่สองคือความเสี่ยงของการทำเร็วในสุนัขตัวใหญ่ ทั้งสองฝั่งมีข้อมูลสนับสนุน จึงไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกบ้าน

ตารางอายุที่เหมาะตามขนาดและเพศ

กลุ่ม	ตัวผู้	ตัวเมีย
พันธุ์เล็ก (โตเต็มวัยน้อยกว่า 20 กก.) เช่น ชิสุ ปอม ชิวาว่า พุดเดิ้ลเล็ก	ราว 6 เดือน	ก่อนสัดแรก ราว 5-6 เดือน
พันธุ์กลางที่คาบเส้น 15-25 กก. เช่น หมาไทยหลังอาน บีเกิ้ล	ราว 6-12 เดือน ตามคำประเมินสัตวแพทย์	ราว 5-12 เดือน ก่อนหรือหลังสัดแรกตามความเสี่ยง
พันธุ์ใหญ่ (45 ปอนด์หรือราว 20 กก. ขึ้นไป) เช่น ลาบราดอร์ โกลเด้น	ราว 9-15 เดือน เมื่อการเติบโตหยุดแล้ว	ช่วงกว้าง 5-15 เดือน ปรับตามประวัติครอบครัวและวิถีชีวิต

ค่าเหล่านี้เป็นกรอบของ AAHA ปี 2019 ส่วนแถวกลุ่มกลางเป็นการตีความของผู้เขียนเพื่อให้คุยกับสัตวแพทย์ได้ง่าย AAHA ไม่ได้ระบุตัวเลขกลุ่มนี้โดยตรง แนวคิดคือยิ่งใกล้เส้น 20 กิโลกรัม ยิ่งควรถามเรื่องความเสี่ยงข้อเป็นรายตัว ดูรายละเอียดขนาดและพันธุ์ใน พันธุ์หมา เพื่อประเมินน้ำหนักตอนโตเบื้องต้น

ทำไมพันธุ์ใหญ่ต้องรอ

ฮอร์โมนเพศมีบทบาทในการปิดแผ่นการเติบโตของกระดูก การตัดอัณฑะหรือรังไข่ออกก่อนเวลา ทำให้กระดูกยาวยังโตต่อไปอีกพักหนึ่ง สัดส่วนของขาและข้อต่ออาจเปลี่ยน งานวิจัยของ Hart และคณะที่ UC Davis ซึ่งวิเคราะห์ข้อมูลสุนัข 35 สายพันธุ์ พบว่าความเสี่ยงโรคข้อ ได้แก่ ข้อสะโพกเสื่อม เอ็นไขว้หน้าเข่าขาด และข้อศอกเสื่อม สัมพันธ์กับขนาดตัวและแตกต่างมากระหว่างสายพันธุ์ ส่วนพันธุ์เล็กส่วนใหญ่ไม่พบความเสี่ยงเพิ่มจากการทำเร็ว

ผลที่ตามมาคือข้อสรุปของทีมวิจัยเองที่ว่า ในสุนัขส่วนใหญ่ที่ศึกษา เจ้าของเลือกอายุทำหมันได้โดยไม่เพิ่มความเสี่ยงโรคข้อหรือมะเร็งที่วัดได้ แต่ข้อยกเว้นอยู่ที่บางสายพันธุ์ใหญ่ซึ่งจะเห็นความต่างชัด จึงควรขอให้สัตวแพทย์ดูข้อมูลของพันธุ์ที่เลี้ยงอยู่ ไม่ควรอ้างตัวเลขรวม

สัดแรกของตัวเมียกับมะเร็งเต้านม

สุนัขตัวเมียพันธุ์เล็กมักเป็นสัดครั้งแรกราว 6-10 เดือน พันธุ์ใหญ่อาจช้ากว่า บางตัวถึง 12-18 เดือนขึ้นไป อาการที่เห็นคืออวัยวะเพศบวม มีเลือดไหล ราว 2-3 สัปดาห์ และสุนัขตัวผู้ในละแวกสนใจ AAHA ระบุเหตุผลหลักของการทำเร็วว่าเป็นการป้องกันเนื้องอกเต้านมและลูกที่ไม่ตั้งใจ ส่วนการทำช้าสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคข้อและมะเร็งบางชนิดที่ต่ำลง

ดังนั้นช่วงของพันธุ์ใหญ่ตัวเมียที่กว้างถึง 5-15 เดือนจึงบอกว่าสัตวแพทย์ต้องชั่งเรื่องเต้านมกับเรื่องข้อเป็นรายตัว ถ้าครอบครัวสุนัขมีประวัติเนื้องอกเต้านม หรือบ้านมีโอกาสสุนัขหลุดไปเจอตัวผู้สูง ก็มักเอียงไปทางทำเร็ว ถ้าสุนัขตัวนั้นเป็นพันธุ์ที่ข้อมีประวัติปัญหา และบ้านควบคุมได้แน่นหนา ก็อาจรอผ่านสัดแรกไปก่อนแล้วค่อยทำหลังพ้นช่วงสัด โดยต้องมีกำหนดวันชัดเจนที่วางแผนกับสัตวแพทย์ ไม่รอแบบไม่มีกำหนด

ความเสี่ยงที่ตัวเมียเจอเมื่อรอ	ผลที่ตามมา
ผ่านสัดแรกและเริ่มสัดที่สอง	โอกาสเกิดเนื้องอกเต้านมในอนาคตสูงขึ้นเมื่อเทียบกับการผ่าตัดก่อนสัดแรก
เจอตัวผู้ระหว่างสัด	ท้องไม่พึงประสงค์ ต้องตัดสินใจเรื่องผ่าในขณะท้อง
มดลูกอักเสบเป็นหนองหลังสัด	ฉุกเฉิน ผ่าตัดเร่งด่วน ค่าใช้จ่ายสูงกว่าการทำหมันปกติหลายเท่า

มดลูกอักเสบเกิดได้ในตัวเมียที่ไม่ได้ทำหมัน มักเจอในช่วงหลายสัปดาห์หลังสัด อาการเช่น ซึม กินน้อย ดื่มน้ำมาก มีหนองไหลจากอวัยวะเพศ เป็นสัญญาณต้องไปหาสัตวแพทย์ทันที ดูรายการอาการเตือนอื่นใน หมาป่วยดูยังไง

ตัวผู้ ทำเร็วหรือช้าต่างกันอย่างไร

ตัวผู้ไม่มีสัดแรกให้ต้องเร่ง แรงกดดันหลักมาจากพฤติกรรมและสถานการณ์ในบ้าน เช่น ยกขาฉี่ทำเครื่องหมาย ขึ้นขี่ ก้าวร้าวใส่ตัวผู้ตัวอื่น หรือพยายามหนีออกนอกบ้านตอนได้กลิ่นตัวเมีย พฤติกรรมที่ฮอร์โมนขับเคลื่อนมักดีขึ้นหลังทำหมัน แต่ถ้านิสัยนั้นเป็นนิสัยติดตัวแล้ว การทำหมันอย่างเดียวอาจไม่ได้ทำให้หายหมด ต้องฝึกร่วม

สำหรับพันธุ์ใหญ่ การรอจนราว 9-15 เดือนให้ผลดีต่อข้อ ระหว่างนั้นเจ้าของต้องดูแลเรื่องการหลุดออกนอกบ้านและตัวเมียที่เป็นสัดในละแวก ถ้าอยู่คอนโดไม่มีตัวเมียต่างบ้าน ความกังวลนี้ลดลงมาก

ถ้าตั้งใจทำช่วงลูกสุนัข ต้องผ่านด่านอะไรก่อน

ลูกสุนัขอายุต่ำกว่า 4 เดือนยังฉีดวัคซีนชุดแรกและถ่ายพยาธิอยู่ ร่างกายยังเล็กมาก น้ำตาลในเลือดตกง่ายเมื่ออดอาหาร และความเสี่ยงยาสลบสูงกว่าสุนัขโต คลินิกทั่วไปจึงไม่รับทำหมันในช่วงนี้ ยกเว้นโครงการควบคุมประชากรที่ใช้ขั้นตอนเฉพาะ ลูกสุนัขที่อยู่ในช่วงวัคซีนไม่ควรเข้าที่ผ่าตัดเพราะอาจเสี่ยงต่อโรคติดต่อ ดูตารางวัคซีนก่อนวางแผนผ่า

ด่านที่เหลือก่อนวันผ่ามี

• ฉีดวัคซีนครบชุดลูกสุนัขตามที่สัตวแพทย์ระบุ และพ้นช่วงหลังฉีดเข็มล่าสุดตามที่คลินิกกำหนด
• ถ่ายพยาธิให้เรียบร้อย
• น้ำหนักตามเกณฑ์ สุนัขจิ๋วบางตัวน้ำหนักน้อยมาก คลินิกอาจให้รอจนถึงเกณฑ์ที่ปลอดภัย
• ฟันน้ำนมที่ยังไม่หลุดซึ่งอยู่ต่อเกินเวลา คลินิกบางแห่งถอนพร้อมตอนวางยาสลบอยู่แล้ว ถามเรื่องนี้ล่วงหน้า

ค่าใช้จ่ายและสิ่งที่ควรเตรียม ดูต่อที่ ทำหมันหมา ราคาเท่าไหร่ เพราะราคาแปรผันตามน้ำหนักและเพศ ส่วนขั้นตอนก่อนและหลังผ่าอยู่ใน ทำหมันหมา ดีอย่างไร

ทำช้ากว่ากำหนดได้ไหม และสุนัขโตแล้วเพิ่งทำเป็นอย่างไร

ได้ ไม่มีเพดานอายุตายตัว สุนัขโตเต็มวัยหรือสูงวัยทำหมันได้ถ้าสุขภาพพร้อม สิ่งที่ต่างจากวัยหนุ่มสาวมีสามเรื่อง

1. ตรวจเลือดและประเมินหัวใจ ตับ ไต ละเอียดขึ้นก่อนวางยาสลบ
2. แผลหายช้ากว่า และตัวเมียที่อ้วนต้องใช้เวลาผ่านานกว่า
3. ผลเรื่องป้องกันมะเร็งเต้านมจะลดลงเมื่อผ่านสัดหลายรอบ แต่ยังป้องกันมดลูกอักเสบและท้องได้อยู่

นอกจากนี้ สุนัขที่ทำหมันหลังโตเต็มวัยมักควบคุมน้ำหนักหลังผ่าได้ยากพอๆ กับสุนัขหนุ่ม เผาผลาญลดลงหลังไม่มีฮอร์โมน ควรปรับแคลอรีต่อวันตามที่สัตวแพทย์แนะนำ และเช็กปริมาณอาหารใหม่จาก ปริมาณอาหารสุนัข ต่อวัน คำนวณยังไง

วางแผนตามปฏิทินสัดและวัคซีน

สำหรับตัวเมีย ปฏิทินสัดมีผลกับวันผ่ามากกว่าที่คิด ให้จดวันที่เริ่มมีเลือดออกครั้งแรก ถ้าเห็นอวัยวะเพศบวมหรือมีเลือดก่อนนัดผ่า ให้โทรแจ้งคลินิกทันที สัตวแพทย์มักเลื่อนไปหลังสัดจบราว 2-3 เดือน ส่วนวัคซีน ให้ถามว่าเข็มล่าสุดควรห่างจากวันผ่ากี่วัน บางคลินิกกำหนดอย่างน้อยหนึ่งถึงสองสัปดาห์ เพื่อไม่ให้ร่างกายรับภาระสองอย่างพร้อมกัน

หากบ้านมีสุนัขตัวผู้และตัวเมียที่ยังไม่ทำหมันทั้งคู่ ให้แยกกรงหรือแยกห้องตลอดช่วงสัด และทำหมันตัวใดตัวหนึ่งก่อนวันที่ตัวเมียเข้าสัด ตัวผู้ที่ทำหมันแล้วอาจยังผสมพันธุ์ได้ระยะหนึ่ง จึงไม่ควรวางใจ

ทำหมันแล้วมีผลต่ออะไรอีกที่ควรรู้ก่อนตัดสินใจ

• ปัสสาวะเล็ดในตัวเมียบางตัว พบได้ในส่วนน้อย และงานวิจัยของ Hart และคณะรวมประเด็นนี้ไว้ในการวิเคราะห์ด้วย สัมพันธ์กับขนาดตัวและสายพันธุ์
• น้ำหนักขึ้นง่าย จึงต้องปรับอาหารและกิจกรรมทันทีหลังผ่า
• ขนบางพันธุ์เปลี่ยนเนื้อ เช่น ขนของพันธุ์ขนยาวบางตัวหนาและฟูขึ้นหลังทำหมัน
• นิสัยบางด้านไม่เปลี่ยน ความขี้กลัวและการเห่าไม่หายเพราะทำหมัน ต้องใช้การฝึกควบคู่ ดู หมาป่วยดูยังไง หากพฤติกรรมเปลี่ยนไปพร้อมอาการผิดปกติ

ถ้าต้องตัดสินใจเดือนนี้

• พันธุ์เล็ก ตัวเมีย ให้นัดผ่าก่อนสัดแรก ราว 5-6 เดือน หลังวัคซีนชุดลูกสุนัขครบ
• พันธุ์เล็ก ตัวผู้ ราว 6 เดือนเป็นช่วงที่ทั่วไปทำกัน และเลื่อนได้ถ้าสุขภาพยังไม่พร้อม
• พันธุ์ใหญ่ ตัวผู้ นัดคุยกับสัตวแพทย์เมื่อสุนัขอายุราว 9 เดือน และตัดสินใจบนข้อมูลของพันธุ์นั้น
• พันธุ์ใหญ่ ตัวเมีย ให้สัตวแพทย์ชั่งเรื่องเต้านม ข้อ และความเสี่ยงที่บ้านก่อน แล้ววางแผนเป็นลายลักษณ์อักษร
• หมาลูกผสมหรือหมาไทยที่ไม่รู้พ่อแม่ ให้สัตวแพทย์ประเมินโครงสร้างตัวและเลือกช่วงที่ปลอดภัยไว้ก่อน
• สุนัขที่กำลังป่วย เพิ่งฉีดวัคซีน หรือตัวเมียที่กำลังเป็นสัด เลื่อนนัดผ่าตามที่สัตวแพทย์แนะนำ