เกณฑ์น้ำหนักส่วนสูงเด็ก 0-5 ปี อ่านกราฟการเติบโตให้ถูก

ลูกอายุ 12 เดือนที่หนัก 8 กิโลกรัมอยู่ในช่วงปกติ ส่วนลูกที่หนัก 11 กิโลกรัมก็อยู่ในช่วงปกติเช่นกัน ค่ากลางตามมาตรฐาน WHO ของวัยนี้คือประมาณ 9.6 กก. สำหรับเด็กชาย และ 8.9 กก. สำหรับเด็กหญิง แต่ตัวเลขที่ควรดูมากกว่าคือลูกอยู่บนเส้นไหนของกราฟ และกราฟของลูกเดินต่อเนื่องหรือไม่

ในไทย เด็กอายุ 0-5 ปีใช้เกณฑ์ที่กรมอนามัยปรับจากมาตรฐานขององค์การอนามัยโลก และแสดงอยู่ในสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) ที่พยาบาลจะจุดค่าลงตอนนัดเด็กดีและตอนฉีดวัคซีน

ตัวเลขอ้างอิงน้ำหนักและส่วนสูงจากตาราง WHO

ตารางด้านล่างคัดจากตารางค่าคะแนนมาตรฐาน (z-score) ของ WHO ค่า "กลาง" คือเส้น 0 SD ซึ่งตรงกับเปอร์เซ็นไทล์ที่ 50 ช่วง "ปกติ" ในที่นี้คือตั้งแต่ -2 SD ถึง +2 SD

น้ำหนัก (กิโลกรัม)

อายุ	เด็กชาย กลาง	เด็กชาย ช่วงปกติ	เด็กหญิง กลาง	เด็กหญิง ช่วงปกติ
แรกเกิด	3.3	2.5-4.4	3.2	2.4-4.2
6 เดือน	7.9	6.4-9.8	7.3	5.7-9.3
12 เดือน	9.6	7.7-12.0	8.9	7.0-11.5
24 เดือน	12.2	9.7-15.3	11.5	9.0-14.8
36 เดือน	14.3	11.3-18.3	13.9	10.8-18.1
48 เดือน	16.3	12.7-21.2	16.1	12.3-21.5
60 เดือน	18.3	14.1-24.2	18.2	13.7-24.9

ความยาว/ส่วนสูง (เซนติเมตร)

อายุ	เด็กชาย กลาง	เด็กชาย ช่วงปกติ	เด็กหญิง กลาง	เด็กหญิง ช่วงปกติ
แรกเกิด	49.9	46.1-53.7	49.1	45.4-52.9
6 เดือน	67.6	63.3-71.9	65.7	61.2-70.3
12 เดือน	75.7	71.0-80.5	74.0	68.9-79.2
24 เดือน	87.1	81.0-93.2	85.7	79.3-92.2
36 เดือน	96.1	88.7-103.5	95.1	87.4-102.7
48 เดือน	103.3	94.9-111.7	102.7	94.1-111.3
60 เดือน	110.0	100.7-119.2	109.4	99.9-118.9

ค่าของ 24 เดือนขึ้นไปเป็นส่วนสูงตอนยืน ส่วนค่าก่อนหน้านั้นเป็นความยาวตอนนอน (ที่ 24 เดือน ความยาวตอนนอนของเด็กชายคือ 87.8 ซม. และเด็กหญิง 86.4 ซม. จึงสูงกว่าตอนยืนราว 0.7 ซม.)

ช่วงปกติกว้างกว่าที่คิดมาก เด็กชายอายุ 2 ขวบที่หนัก 9.7 กก. กับ 15.3 กก. อยู่ในช่วงเดียวกัน ความต่างเกือบ 6 กก. เพราะเด็กแต่ละคนเติบโตตามโครงสร้างของตัวเองและพันธุกรรมของพ่อแม่

อ่านกราฟสมุดสีชมพูทีละเส้น

กราฟการเติบโตมีเส้นโค้งหลายเส้นตัดกับแกนอายุ แต่ละเส้นคือค่า SD (ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน) จากค่ากลาง

เส้น	ความหมาย
0 SD	ค่ากลางของเด็กวัยนั้น (เปอร์เซ็นไทล์ที่ 50)
+1 / -1 SD	ใกล้ค่ากลาง เด็กราว 2 ใน 3 อยู่ระหว่างสองเส้นนี้
+2 / -2 SD	ขอบของช่วงปกติ เกินเส้นนี้ควรให้แพทย์ดู
+3 / -3 SD	ห่างจากค่ากลางมาก ควรพบแพทย์โดยเร็ว

เส้น ±1 SD ครอบคลุมเด็กราว 68% ตามหลักสถิติทั่วไป (ค่านี้มาจากการแจกแจงปกติ ไม่ใช่ตัวเลขที่ WHO ระบุไว้ในหน้ากราฟ)

เกณฑ์ของกรมอนามัย

ตัวชี้วัด "สูงดีสมส่วน" ของกรมอนามัยสำหรับเด็ก 0-5 ปี ใช้นิยามดังนี้ (อายุตั้งแต่แรกเกิดถึง 5 ปี 11 เดือน 29 วัน)

• สูงดี: ความยาวหรือส่วนสูงตามอายุ ตั้งแต่ -1.5 SD ขึ้นไป
• สมส่วน: น้ำหนักตามความยาวหรือส่วนสูง อยู่ระหว่าง -1.5 SD ถึง +1.5 SD
• สูงดีสมส่วน: ผ่านทั้งสองเกณฑ์

ข้อมูลของกรมอนามัยระบุว่าเกณฑ์เหล่านี้ใช้เพื่อเฝ้าระวังการเติบโตในระดับประชากรและบริการสุขภาพ เด็กที่ไม่เข้านิยามนี้ไม่ได้แปลว่าผิดปกติเสมอไป แต่เป็นสัญญาณให้พยาบาลหรือแพทย์ดูรายละเอียดเพิ่ม

กราฟสามเส้นที่ต้องดูพร้อมกัน

พ่อแม่มักดูแต่น้ำหนัก ทั้งที่กราฟมีหลายตัวชี้วัด และแต่ละตัวตอบคำถามต่างกัน

1. น้ำหนักตามอายุ: บอกว่าลูกหนักเทียบกับเด็กวัยเดียวกันไหม แต่แยกไม่ได้ว่าเตี้ยหรือผอม
2. ความยาวหรือส่วนสูงตามอายุ: บอกการเติบโตระยะยาว เด็กที่ต่ำกว่า -2 SD ต่อเนื่องหลายครั้งควรหาสาเหตุ
3. น้ำหนักตามความยาวหรือส่วนสูง: บอกว่าตัวผอมหรือท้วมสำหรับความสูงที่เป็นอยู่ ตัวนี้ตรงกับเกณฑ์ "สมส่วน"

ลูกที่ตัวเล็กทั้งน้ำหนักและส่วนสูงแต่สมส่วน มักเป็นเด็กตัวเล็กตามพันธุกรรม ส่วนลูกที่ส่วนสูงปกติแต่น้ำหนักต่ำกว่า -2 SD ตามส่วนสูง ควรได้รับการประเมินเรื่องอาหารและโรคประจำตัว

ตัวอย่างอ่านกราฟ 4 ราย

อ่านจากตารางด้านบน

• เด็กหญิง 12 เดือน หนัก 7.2 กก. อยู่ระหว่าง -2 SD (7.0) ถึง -1 SD (7.9) ยังอยู่ในช่วงปกติ แต่ค่อนไปทางต่ำ ถ้าที่ 6 เดือนเคยอยู่ที่ 7.0 กก. ซึ่งใกล้ค่ากลางมากกว่า แปลว่ากราฟตกลงมาเกือบหนึ่งเส้น ควรปรึกษาแพทย์
• เด็กชาย 12 เดือน หนัก 12.5 กก. สูงกว่า +2 SD (12.0) ต้องดูน้ำหนักตามความยาว และสอบถามเรื่องปริมาณนมกับอาหาร
• เด็กชาย 24 เดือน สูง 80 ซม. ต่ำกว่า -2 SD (81.0) ควรให้แพทย์ประเมินเรื่องการเติบโตด้านความสูง
• เด็กหญิง 36 เดือน หนัก 14 กก. สูง 95 ซม. ใกล้ค่ากลางทั้งคู่ (13.9 กก. และ 95.1 ซม.) เป็นตัวอย่างของเด็กที่เติบโตเป็นไปตามเส้น

เทียบจุดเดียวแล้วไม่พอ ต้องดูว่าครั้งก่อนอยู่ตรงไหน

แนวโน้มสำคัญกว่าตัวเลขเดี่ยว

เด็กปกติมักโตตามเส้นของตัวเอง ซึ่งอาจเป็นเส้น +1 SD หรือ -1 SD ก็ได้ และไม่จำเป็นต้องเป็นเส้นกลาง

ที่ควรสังเกตคือการข้ามเส้น ถ้าลูกเคยอยู่เส้น 0 SD แล้วค่อย ๆ ลดลงจน -1.5 SD ภายใน 3-6 เดือน นั่นเป็นสัญญาณมากกว่าลูกที่อยู่เส้น -1 SD ตลอดมา เพราะการลดลงแปลว่ามีอะไรเปลี่ยนไป เช่น ป่วย กินน้อยลง หรือได้รับนมไม่พอ

ช่วงที่เส้นกราฟอาจขยับเป็นเรื่องปกติได้ในปีแรก เด็กที่เกิดตัวใหญ่หรือเล็กกว่าที่พันธุกรรมของตัวเองกำหนดอาจเลื่อนขึ้นหรือลงเข้าเส้นจริงของตัวเองในช่วงขวบปีแรก

WHO ระบุว่ามาตรฐานนี้อธิบายการเติบโตของเด็ก 0-59 เดือนในสภาพแวดล้อมที่ส่งเสริมการเติบโต หมายความว่าเป็นเส้นอ้างอิงว่าเด็กควรโตอย่างไรเมื่อได้รับสิ่งที่จำเป็น ไม่ใช่การแข่งขัน

วัดให้ถูกก่อนจะเชื่อตัวเลข

ตัวเลขผิดทำให้ตกใจได้เท่ากับตัวเลขที่บ่งบอกปัญหา

เรื่อง	ทำอย่างไร
ก่อน 2 ขวบ	วัดความยาวตอนนอนราบบนแผ่นวัดที่มีที่ยันศีรษะและเท้า ใช้สองคน
หลัง 2 ขวบ	วัดส่วนสูงตอนยืน ส้นเท้า สะโพก และหัวไหล่ชิดผนังหรือไม้วัด
เสื้อผ้า	ชั่งตอนเหลือผ้าอ้อมแห้งหรือไม่ใส่เสื้อผ้า
เวลาและเครื่อง	ใช้เครื่องเดียวและเวลาใกล้เคียงกัน เช่น ก่อนมื้อนม
เด็กคลอดก่อนกำหนด	ใช้อายุแก้ไขจนถึง 2 ปี ตามที่แพทย์กำหนด

เปลี่ยนวิธีวัดตอนอายุ 2 ปี ความสูงอาจลดลงราว 0.7 ซม. ในกราฟ ซึ่งเป็นผลของวิธีวัด ไม่ใช่ลูกเตี้ยลง

ถ้าลูกต่ำกว่าเกณฑ์ ต้องทำอะไร

การให้อาหารเพิ่มโดยไม่ดูสาเหตุไม่ช่วยเสมอไป แพทย์มักไล่ดูตามลำดับ

1. ปริมาณและความถี่ของนมหรืออาหาร เทียบกับ ปริมาณนมของทารกตามเดือน
2. การเริ่มอาหารเสริมและความหลากหลาย ดูที่ อาหารเสริมทารกมื้อแรก
3. การเจ็บป่วยบ่อย ท้องเสีย หรือภูมิแพ้อาหาร
4. ประวัติคลอด น้ำหนักแรกเกิด และส่วนสูงของพ่อแม่
5. พัฒนาการด้านอื่น ดูที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน

อย่าบังคับให้ลูกกินเพิ่มก่อนปรึกษาแพทย์ เพราะการบังคับมักทำให้เด็กต่อต้านมื้ออาหารมากขึ้น

ลูกท้วมหรือโตเร็ว

น้ำหนักตามความยาวที่สูงกว่า +2 SD ไม่ได้ต้องจำกัดอาหารทันที เด็กเล็กยังต้องการพลังงานเพื่อการเติบโตของสมอง แพทย์มักแนะนำปรับรูปแบบการกิน เช่น ลดน้ำหวาน ไม่ใช้ขนมปลอบ และให้เคลื่อนไหวมากขึ้น มากกว่าการลดปริมาณ

ช่วงที่ลูกเริ่มเคลื่อนที่เองได้ ซึ่งอ่านเรื่องช่วงอายุได้ที่ เด็กคลานกี่เดือน ให้ดูกราฟต่อเนื่องหลายครั้ง อย่าตัดสินจากการชั่งครั้งเดียว

ชั่งน้ำหนักลูกเองที่บ้านให้แม่นพอใช้

เครื่องชั่งสำหรับเด็กเล็กที่แม่นยำมีราคาและมักอยู่ที่คลินิก ถ้าต้องติดตามเองตามที่แพทย์สั่ง วิธีที่ใช้กันคือให้ผู้ใหญ่ถือลูกยืนบนเครื่องชั่งดิจิทัลแล้วจดน้ำหนักรวม จากนั้นชั่งผู้ใหญ่คนเดิมตัวเปล่าด้วยเครื่องและเสื้อผ้าชุดเดิม แล้วลบกัน วิธีนี้คลาดเคลื่อนได้ราว 100 กรัมตามความละเอียดของเครื่อง จึงเหมาะกับการดูแนวโน้มช่วงสัปดาห์ มากกว่าตัดสินว่าลูกขาดน้ำหนักไหม

เวลาจดให้เขียนวันที่ น้ำหนัก เครื่องที่ใช้ และสถานะ เช่น หลังกินนม ก่อนอาบน้ำ เพราะน้ำหนักของทารกเปลี่ยนได้ตามนมที่เพิ่งกินและการขับถ่ายในแต่ละวัน

สิ่งที่ควรพกไปพบแพทย์เมื่อกังวลเรื่องการเติบโต

ข้อมูล	เหตุผล
สมุดสีชมพูทุกหน้า	ให้เห็นแนวโน้มตั้งแต่แรกเกิด
น้ำหนักและความยาวแรกเกิด	แยกว่าเกิดตัวเล็กมาก่อนหรือไม่
อายุครรภ์ตอนคลอด	เพื่อใช้อายุแก้ไขถ้าคลอดก่อนกำหนด
ส่วนสูงพ่อแม่	ประกอบการประเมินว่าตัวเล็กตามพันธุกรรมหรือไม่
รายการอาหารและนม 3 วัน	ประเมินปริมาณจริง
ประวัติป่วย ท้องเสีย ภูมิแพ้	หาสาเหตุที่ทำให้กราฟตก

อ่านกราฟของลูกต่อจากนี้อย่างไร

สถานการณ์	ทำอะไร
ลูกอยู่ระหว่าง -1.5 ถึง +1.5 SD และโตตามเส้นเดิม	ไม่ต้องทำอะไรเพิ่ม นัดเด็กดีตามปกติ
อยู่ระหว่าง -2 ถึง -1.5 SD หรือ +1.5 ถึง +2 SD	จดอาหารและนม 3 วัน เอาไปคุยกับพยาบาลหรือหมอที่นัดครั้งถัดไป
ต่ำกว่า -2 หรือสูงกว่า +2 SD	นัดพบกุมารแพทย์ภายใน 1-2 สัปดาห์
กราฟข้ามลงเกินหนึ่งเส้น หรือน้ำหนักไม่ขึ้นสองครั้งติดกัน	พบกุมารแพทย์เร็วที่สุด

ถ้าไม่แน่ใจว่าอ่านกราฟถูกไหม ถ่ายภาพหน้ากราฟในสมุดสีชมพูไปด้วยทุกครั้งที่พบแพทย์ จะช่วยให้เห็นแนวโน้มต่อเนื่อง และเรื่องการพูดกับการนั่งที่มักถามพร้อมกันตอนนัดเด็กดี ดูได้ที่ เด็กพูดได้กี่ขวบ และ เด็กนั่งได้กี่เดือน