เด็กพูดได้กี่ขวบ จากคำแรกถึงคุยโต้ตอบ และเกณฑ์ที่ควรให้ตรวจการพูด

เด็กส่วนใหญ่พูดคำแรกที่มีความหมายราว 1 ขวบ ต่อสองคำเป็นวลีสั้นราว 2 ขวบ และคุยโต้ตอบกันได้เป็นรอบราว 3 ขวบ ถ้าลูกอายุ 20 เดือนและมีคำพูดเพียงไม่กี่คำ ยังไม่ถึงเวลากังวล แต่ถ้าอายุ 2 ขวบแล้วพูดไม่ถึง 50 คำและไม่ต่อสองคำเลย ถึงเวลาให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจ

ข้อควรจำคือ "พูดได้" มีหลายระดับ ตั้งแต่เปล่งเสียงเลียนคำ ใช้คำเดี่ยวสื่อความต้องการ ไปจนถึงเล่าเรื่อง บทความนี้ไล่ทีละขั้นพร้อมเกณฑ์ที่ใช้ตัดสินใจจริง

บันไดภาษาตั้งแต่ 1 ถึง 3 ขวบ

อายุ	สิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้	หลักฐาน
1 ขวบ	พูดอย่างน้อย 1 คำที่มีความหมาย เช่น "แม่" "ไม่"	AAP
18 เดือน	พูดอย่างน้อย 3 คำนอกจาก "แม่" "พ่อ" และทำตามคำสั่งหนึ่งขั้นโดยไม่ต้องใช้ท่าทาง	CDC
2 ขวบ	พูด 50-100 คำ ต่อสองคำได้ ชี้ส่วนของร่างกายได้อย่างน้อยสองส่วนเมื่อถูกถาม	CDC และ AAP
3 ขวบ	คุยโต้ตอบสองรอบ ถามคำถามว่าใคร อะไร ที่ไหน ทำไม บอกชื่อตัวเอง คนอื่นฟังออกเกือบตลอด	CDC

ระหว่าง 18 เดือนถึง 2 ขวบ AAP ระบุว่าเด็กเรียนคำใหม่ราว 1 คำต่อสัปดาห์ ซึ่งฟังดูน้อย แต่รวมกันแล้วทำให้คลังคำเพิ่มได้ตามที่ต้องการภายใน 2 ขวบ ในทางปฏิบัติลูกบางคนเงียบมากตอน 18 เดือน แล้วพูดพรั่งพรูหลังจากนั้น เรียกว่าช่วงคำพูดระเบิด (vocabulary spurt) ไม่ใช่ทุกคนมีช่วงนี้ชัดเจน

ส่วนช่วงก่อนคำแรก ตั้งแต่ส่งเสียงอ้อแอ้ถึงเรียกพ่อแม่ ดูต่อที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน

นับคำอย่างไรให้ถูก

พ่อแม่หลายคนนับคำพูดของลูกผิด จนคิดไปเองว่าลูกพูดช้าหรือพูดเยอะ หลักการนับที่ใช้กันมีดังนี้

• นับคำที่ลูกพูดเอง ไม่นับคำที่เพียงเลียนตามทุกครั้ง
• ออกเสียงไม่ชัดก็นับ ถ้าใช้สม่ำเสมอกับสิ่งเดียวกัน เช่น "มม" ทุกครั้งที่หมายถึงนม
• นับเสียงสัตว์หรือยานพาหนะที่ใช้เรียกสิ่งนั้นได้ เช่น "โฮ่ง" เรียกหมา
• นับคำที่ใช้ได้หลายสถานการณ์ เช่น "ไม่" "อีก" "หมด"
• ไม่นับเสียงอ้อแอ้ที่ไม่มีความหมายและคำที่พูดแค่ครั้งเดียว
• ถ้าลูกใช้หลายภาษา นับรวมทุกภาษา

ลองจดเป็นรายการในสมุดบันทึกหรือโน้ตมือถือ 1 สัปดาห์ จะได้ตัวเลขที่ใช้คุยกับแพทย์ได้ แทนการตอบว่า "พูดได้บ้างค่ะ"

เข้าใจภาษาต้องมาก่อนพูด

ด้านที่ทำนายอนาคตได้ดีกว่าจำนวนคำคือเรื่องที่ลูกเข้าใจ ASHA ระบุว่าความเข้าใจภาษา ขนาดคลังคำ และสภาพเศรษฐกิจสังคมเป็นตัวทำนายผลด้านภาษาในภายหลังที่ดีที่สุด เด็กที่ล่าช้าทั้งด้านเข้าใจและด้านพูดเสี่ยงมากกว่าเด็กที่ล่าช้าแต่ด้านพูดอย่างเดียว

ลองทดสอบความเข้าใจที่บ้านโดยไม่ใช้ท่าทาง

1. พูดว่า "เอาหมามาให้แม่หน่อย" โดยไม่ชี้ ดูว่าลูกหยิบถูกไหม
2. พูดว่า "ไปเอารองเท้า" เมื่ออยู่ในห้องที่มีรองเท้าอยู่ ดูว่าลูกไปหยิบไหม
3. ถามว่า "จมูกอยู่ไหน" ดูว่าชี้ถูกอย่างน้อยหนึ่งส่วนไหม

ที่ 18 เดือน CDC นับว่าการทำตามคำสั่งหนึ่งขั้นโดยไม่ใช้ท่าทางเป็นทักษะที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้ ถ้าลูกทำตามได้ แต่ยังพูดน้อย โอกาสตามทันมักมากกว่าเด็กที่ไม่ตอบสนองเลย

ท่าทางอย่างการชี้ โบกมือ และพยักหน้าก็นับเป็นการสื่อสาร ที่ 2 ขวบ CDC ระบุว่าเด็กส่วนใหญ่ใช้ท่าทางนอกเหนือจากโบกมือและชี้ เช่น พยักหน้าตอบรับ AAP แนะนำให้ส่งเสริมท่าทางและเสียงของลูกควบคู่กับการอ่านและคุยกัน

ลูกพูดชัดแค่ไหนถึงถือว่าปกติ

จำนวนคำกับความชัดเป็นคนละเรื่อง และควรประเมินแยก

อายุ	คนนอกบ้านฟังออก
2 ขวบ	ราวครึ่งหนึ่งของที่พูด (AAP)
3 ขวบ	เกือบตลอด (CDC ใช้คำว่า "ส่วนใหญ่")

เด็กไทยมักออกเสียงพยัญชนะบางตัวได้ช้า เช่น ร ล และเสียงควบกล้ำ จึงอาจพูดว่า "ปลา" เป็น "ปา" หรือ "รถ" เป็น "ลด" ไปจนเกิน 3 ขวบ ซึ่งนักแก้ไขการพูดมักพบและยังไม่ถือว่าผิดปกติทันที สิ่งที่ควรสังเกตมากกว่าคือคนในบ้านที่ฟังลูกทุกวันยังฟังไม่ออกบ่อย ๆ หรือลูกหงุดหงิดมากเพราะสื่อสารไม่ได้

ช่วยลูกพูดที่บ้านด้วยวิธีที่ทำได้ทุกวัน

AAP แนะนำให้กระตุ้นด้วยท่าทาง เสียง การอ่าน และการคุยกัน เทคนิคที่ใช้ได้จริงมีดังนี้

• พูดตามสิ่งที่ลูกทำ: ตอนลูกเล่นรถ บอกว่า "รถวิ่ง" "รถชน" ใช้ประโยคสั้นกว่าที่ลูกพูด 1-2 คำ
• ขยายคำของลูก: ลูกพูด "นม" ให้ตอบว่า "อยากกินนมใช่ไหม" โดยไม่แก้ว่าพูดผิด
• ให้ตัวเลือก: ถามว่า "กล้วยหรือแอปเปิล" แล้วรอ 5-10 วินาที เป็นการให้ลูกมีโอกาสตอบ
• อ่านหนังสือภาพวันละ 10-15 นาที: ชี้ภาพแล้วถาม ให้ลูกชี้เอง
• ร้องเพลงที่มีท่าทาง: เพลงซ้ำ ๆ ที่ลูกเดาจังหวะต่อได้
• ไม่ถามคำถามรัวติดกัน: เด็กที่ถูกถามบ่อยอาจเลือกเงียบ

หน้าจอเป็นประเด็นที่พ่อแม่ถามมาก CDC ระบุว่าก่อน 2 ขวบไม่แนะนำให้ดูจอ ยกเว้นวิดีโอคอล และหลัง 2 ขวบจำกัดไม่เกิน 1 ชั่วโมงต่อวันกับรายการสำหรับเด็กและมีผู้ใหญ่ดูด้วย เหตุผลเชิงปฏิบัติคือภาษาเรียนรู้จากการโต้ตอบสองฝ่าย ไม่ใช่จากฟังอย่างเดียว

เกณฑ์ที่ควรไปตรวจ ไม่ต้องรอ

เกณฑ์ที่ใช้อย่างกว้างขวางคือพูดน้อยกว่า 50 คำและไม่ต่อสองคำเลยเมื่ออายุ 24 เดือน ตามคำอธิบายของ ASHA ที่ระบุว่าเด็กอายุ 2 ขวบราว 10-20% เข้าข่ายพูดช้า ซึ่งแปลว่าไม่ใช่เรื่องหายาก และเด็กส่วนหนึ่งตามทัน แต่ยืนยันได้ภายหลังเท่านั้น

อายุ	ควรให้แพทย์ประเมิน ถ้า
12 เดือน	ไม่พูดคำใดเลย ไม่ใช้ท่าทาง ไม่ชี้ ไม่โบกมือ
18 เดือน	พูดน้อยกว่า 3 คำ หรือไม่ทำตามคำสั่งง่าย ๆ
24 เดือน	พูดน้อยกว่า 50 คำ และไม่ต่อสองคำ
30 เดือนขึ้นไป	ยังไม่ต่อ 2-3 คำ หรือคนในบ้านฟังไม่ออก
ทุกอายุ	เคยพูดได้แล้วหยุดพูด หรือไม่สบตา ไม่ตอบสนองเมื่อเรียกชื่อ

AAP ยังเตือนว่าเด็กที่พูดช้าอาจมีสาเหตุหลายอย่าง เช่น การได้ยินบกพร่อง ออทิสติก หรือปัญหาการเรียนรู้ ดังนั้นการประเมินจึงควรเริ่มจากการตรวจการได้ยิน ซึ่ง ASHA ระบุว่าการประเมินเด็กที่พูดช้าควรรวมการคัดกรองการได้ยินเพื่อตัดสาเหตุนี้ออก

ลำดับการตรวจในไทย

1. คุยกับกุมารแพทย์ที่ติดตามลูกอยู่ และนำสมุดสีชมพูไปด้วย
2. แพทย์จะซักประวัติ ทดสอบพัฒนาการ และอาจส่งตรวจการได้ยิน
3. ถ้าจำเป็น ส่งต่อไปคลินิกพัฒนาการเด็กหรือนักแก้ไขการพูด ซึ่งมีในโรงพยาบาลมหาวิทยาลัยและโรงพยาบาลศูนย์ขนาดใหญ่
4. ระหว่างรอคิว ให้ใช้เทคนิคกระตุ้นที่บ้านต่อ ไม่ต้องหยุดรอ

ค่าตรวจและค่าบำบัดขึ้นกับสิทธิ์การรักษาของลูก ควรสอบถามโรงพยาบาลก่อนนัด

ตัวอย่างบันทึกที่ช่วยให้แพทย์ประเมินได้เร็ว

ก่อนไปพบแพทย์ ลองเตรียม

• รายการคำที่ลูกพูดได้ตอนนี้ (เขียนทั้งที่ชัดและไม่ชัด)
• ตัวอย่างวลีสองคำที่เคยได้ยิน
• วันที่ลูกพูดคำแรก เท่าที่จำได้
• คำสั่งที่ลูกทำตามได้และไม่ได้
• คลิปสั้นตอนลูกเล่นหรือคุยกับคนในบ้าน
• ประวัติหูอักเสบบ่อย การคลอดก่อนกำหนด และคนในครอบครัวที่พูดช้า (ASHA ระบุว่าประวัติครอบครัวและการคลอดก่อน 37 สัปดาห์สัมพันธ์กับการพูดช้า)

พูดเยอะแต่ไม่โต้ตอบ กับพูดน้อยแต่เข้าใจดี

จำนวนคำอย่างเดียวบอกไม่ได้ทั้งหมด เด็กสองคนที่พูด 30 คำเท่ากันอาจต่างกันมาก

ลูกที่พูดคำเดียวหรือสองคำ แต่ทำตามคำสั่งได้ ชี้ภาพได้ สบตา และใช้ท่าทางขอสิ่งของ มักเป็นแบบที่ตามทัน ส่วนลูกที่ท่องคำโฆษณาหรือเนื้อเพลงยาว ๆ ได้ แต่ใช้คำขอของไม่ได้ ไม่ตอบเมื่อเรียกชื่อ หรือพูดซ้ำบทจากการ์ตูน ควรได้รับการประเมินพัฒนาการด้านสังคมด้วย AAP ระบุไว้ในรายการสัญญาณที่ควรบอกแพทย์ว่า เด็กที่ท่องตัวอักษรหรือจิงเกิลทีวีได้แต่ใช้คำขอสิ่งของไม่ได้ ถือเป็นข้อสังเกต

บ้านที่พูดสองภาษา

ครอบครัวที่ใช้ไทยกับอังกฤษ หรือไทยกับจีน หรือภาษาถิ่นกับภาษากลาง มักกังวลว่าลูกจะพูดช้า หลักปฏิบัติที่ช่วยให้ประเมินได้ถูกมีดังนี้

• นับคำรวมทุกภาษา แล้วเทียบกับเกณฑ์เดียวกัน
• ให้แต่ละคนในบ้านใช้ภาษาที่ถนัดกับลูกอย่างสม่ำเสมอ เช่น แม่พูดไทย ปู่ย่าพูดจีน
• ลูกอาจสลับภาษาในประโยคเดียว ไม่ถือว่าสับสนในตัวเอง
• ถ้าลูกเข้าใจสองภาษาแต่พูดทีละคำในแต่ละภาษา ให้ถือว่ายังอยู่ในกระบวนการปกติ แต่ถ้าไม่เข้าใจทั้งสองภาษา ควรประเมิน

ถ้านักแก้ไขการพูดที่ประเมินเป็นคนเดียวพูดแต่ภาษาไทย ควรบอกว่าที่บ้านใช้ภาษาอื่นด้วย เพื่อให้ตีความผลถูกต้อง

เทียบเกณฑ์การพูดของลูกกับตารางข้างบน

ลูกอายุต่ำกว่า 2 ขวบและเริ่มมีคำพูดบ้าง ให้เน้นอ่านหนังสือ พูดตามสิ่งที่ลูกทำ และงดหน้าจอ ลูกอายุ 2 ขวบแล้วพูดน้อยกว่า 50 คำ ไม่ต่อสองคำ หรือไม่เข้าใจคำสั่งง่าย ๆ ให้นัดกุมารแพทย์เพื่อประเมินและตรวจการได้ยินภายในเดือนนี้ ส่วนลูกที่พูดคำเดียวตอน 2 ขวบแต่ทำตามคำสั่งได้ดี ใช้ท่าทางสื่อสารได้ มีโอกาสตามทันมากกว่า แต่ยังควรประเมินซ้ำทุก 6 เดือน ตามที่ ASHA แนะนำให้ติดตามเป็นระยะ

เรื่องพัฒนาการอื่นควบคู่ไปกับการพูด เช่น การนั่ง คลาน และการเติบโต อ่านที่ เด็กนั่งได้กี่เดือน และ เกณฑ์น้ำหนักส่วนสูงเด็ก ส่วนการฝึกเข้าห้องน้ำที่มักเริ่มช่วง 2 ขวบเช่นกัน อยู่ที่ ฝึกเข้าห้องน้ำ