ลูกพูดช้า แบบไหนรอได้ แบบไหนต้องตรวจ และช่วยที่บ้านอย่างไร

ลูกพูดช้าไม่ได้มีความหมายเดียว เด็กบางคนแค่เริ่มพูดช้ากว่าเพื่อนแล้วตามทัน บางคนพูดช้าเพราะได้ยินไม่ชัด และบางคนพูดช้าเพราะมีเรื่องการสื่อสารที่กว้างกว่าภาษา วิธีแยกเบื้องต้นที่คุณแม่ทำได้เองคือดูสามอย่างพร้อมกัน ลูกเข้าใจที่เราพูดไหม ลูกใช้ท่าทางบอกเราไหม และลูกสนใจจะสื่อสารกับคนไหม ถ้าสามข้อนี้ดี โอกาสที่จะตามทันสูงกว่า แต่ไม่ว่าแบบไหน การให้แพทย์ประเมินเร็วไม่เคยเสียหายค่ะ

พูดช้าแค่ไหนถึงเรียกว่าช้า

สถาบันกุมารเวชศาสตร์อเมริกัน (AAP) สรุปพัฒนาการภาษาที่พบบ่อยไว้ดังนี้

อายุ	สิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้
1 ขวบ	หันเมื่อเรียกชื่อเกือบทุกครั้ง พูดอ้อแอ้มีเสียงสูงต่ำ พูดได้อย่างน้อย 1 คำ
1-2 ขวบ	ทำตามคำสั่งง่ายๆ เรียกชื่อของใช้ที่คุ้นได้ไม่กี่อย่าง ได้คำใหม่ราวสัปดาห์ละคำ
2 ขวบ	พูดได้ราว 50-100 คำ เริ่มพูดสองคำติดกัน คนอื่นฟังเข้าใจราวครึ่งหนึ่ง

ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) ใช้เกณฑ์ว่าเมื่อ 2 ขวบ เด็กส่วนใหญ่ (75% ขึ้นไป) พูดสองคำต่อกันได้ เช่น "เอานม" ชี้ของในหนังสือเมื่อถาม และชี้ส่วนของร่างกายได้อย่างน้อยสองส่วน ถ้าลูกยังไม่ถึงข้อเหล่านี้ เป็นจังหวะที่ควรคุยกับแพทย์

ถ้าอยากเห็นบันไดภาษาตั้งแต่คำแรกจนถึงคุยโต้ตอบตอน 3 ขวบ พร้อมวิธีนับคำ อ่านได้ในเรื่องเด็กพูดได้กี่ขวบ ส่วนช่วงคำแรกโดยเฉพาะอยู่ในเรื่องเด็กพูดคำแรกกี่เดือน

สามภาพของเด็กพูดช้าที่ดูคล้ายกัน

เด็กสามคนอายุ 2 ขวบ พูดได้ไม่ถึง 20 คำเหมือนกัน แต่ภาพต่างกันมาก

สิ่งที่สังเกต	เด็ก ก	เด็ก ข	เด็ก ค
เข้าใจคำสั่ง "ไปหยิบรองเท้ามา"	ทำได้	ทำได้บ้าง ต้องพูดซ้ำดังๆ	ไม่ค่อยตอบสนอง
ชี้บอกของที่อยากได้หรืออยากให้ดู	ชี้บ่อย	ชี้	ดึงมือผู้ใหญ่ไปที่ของแทนการชี้
หันตามเสียงเรียก	หันเกือบทุกครั้ง	หันเมื่อเรียกดังหรืออยู่ใกล้	หันน้อย
สบตา ยิ้มตอบ อยากเล่นด้วย	ชัดเจน	ชัดเจน	น้อย ชอบเล่นคนเดียว
ภาพที่นึกถึง	พูดช้าอย่างเดียว	สงสัยการได้ยิน	สงสัยเรื่องการสื่อสารและสังคม

AAP ระบุว่าการพูดช้าบางครั้งเป็นแค่ชั่วคราวและดีขึ้นเองหรือดีขึ้นเมื่อครอบครัวช่วย แต่ก็บ่งถึงการสูญเสียการได้ยิน พัฒนาการด้านอื่นช้า หรือออทิสติกได้ สัญญาณที่ AAP ให้จับตาคือ ไม่ตอบสนองต่อเสียงหรือรอยยิ้มของพ่อแม่ ชอบเล่นคนเดียว และไม่ใช้คำเพื่อขอของ แม้จะพูดเลียนเสียงหรือประโยคได้

เด็ก ก ยังควรได้รับการตรวจ แต่มีพื้นฐานที่ดี เด็ก ข และเด็ก ค ไม่ควรรอดูนาน

สาเหตุที่พบบ่อยของการพูดช้า

กลุ่มสาเหตุ	ตัวอย่าง	สิ่งที่บอกเป็นนัย
การได้ยิน	หูชั้นกลางมีน้ำขังจากหูอักเสบซ้ำ การได้ยินบกพร่องแต่กำเนิด	หันตามเสียงไม่สม่ำเสมอ เปิดทีวีดัง พูดไม่ชัดมาก
พูดช้าอย่างเดียว	เด็กที่เข้าใจดี ใช้ท่าทางดี แต่คำน้อย	มักมีญาติที่เคยพูดช้า
พัฒนาการช้าหลายด้าน	เดิน หยิบจับ และเล่นช้ากว่าวัยร่วมด้วย	ต้องประเมินพัฒนาการรวม
การสื่อสารและสังคม	ออทิสติก ความผิดปกติด้านการสื่อสารทางสังคม	สบตาน้อย ไม่ชี้ ไม่ค่อยหันเมื่อเรียกชื่อ
สภาพแวดล้อม	มีคนพูดด้วยน้อย อยู่หน้าจอนาน ผู้ใหญ่เดาใจทุกอย่าง	ลูกพัฒนาเร็วขึ้นเมื่อปรับการเลี้ยงดู
โครงสร้างปากและการควบคุมกล้ามเนื้อ	เพดานโหว่ ปัญหาการวางลิ้นและริมฝีปาก	ออกเสียงยากเป็นพิเศษ กินอาหารลำบากร่วมด้วย

หลายสาเหตุซ้อนกันได้ เด็กที่อยู่หน้าจอนานก็มีปัญหาการได้ยินพร้อมกันได้ จึงไม่ควรหยุดที่สาเหตุแรกที่เห็น

AAP เตือนอีกเรื่องว่า ภาษาที่ช้าในเด็กเล็กบางครั้งเป็นสัญญาณแรกของปัญหาการเรียนรู้ที่จะเห็นชัดตอนเข้าโรงเรียน การติดตามต่อเนื่องจึงมีประโยชน์แม้ลูกจะเริ่มพูดได้แล้ว

ตรวจการได้ยินก่อนเสมอ

สถาบันโรคหูหนวกและความผิดปกติด้านการสื่อสารของสหรัฐฯ (NIDCD) ระบุว่าการตรวจการได้ยินมักเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินการพูด เพราะการได้ยินที่บกพร่องกระทบการพัฒนาภาษาโดยตรง AAP ก็ระบุว่าแพทย์อาจส่งตรวจการได้ยินเป็นขั้นแรก

ผลตรวจคัดกรองการได้ยินตอนแรกเกิดที่ผ่าน ไม่ได้แปลว่าลูกจะได้ยินดีตลอด เด็กที่หูอักเสบบ่อยมีน้ำขังในหูชั้นกลางได้นานหลายสัปดาห์ ทำให้ได้ยินเหมือนอุดหูอยู่ ข้อสังเกตที่บ้านมีดังนี้

• เรียกจากด้านหลังด้วยเสียงปกติ ลูกหันไหม
• ลูกตกใจเสียงดังไหม
• ลูกชอบนั่งใกล้ทีวีหรือขอให้เปิดเสียงดัง
• ลูกตอบสนองดีเฉพาะตอนเห็นหน้าเรา

ถ้าแพทย์ตรวจหูแล้วพบน้ำขัง ให้ถามว่าต้องกลับมาตรวจซ้ำเมื่อไร และควรตรวจการได้ยินอย่างละเอียดหรือไม่

ชวนลูกคุยที่บ้าน ทำได้ทุกวัน

AAP แนะนำให้พูด อ่าน และเล่นกับลูกบ่อยๆ และส่งเสริมให้ลูกสื่อสารด้วยท่าทางและเสียง วิธีต่อไปนี้ใช้ได้กับเด็กพูดช้าทุกแบบ ระหว่างรอตรวจหรือระหว่างฝึกกับนักแก้ไขการพูด

1. ลงไปอยู่ระดับสายตาลูก หน้าชนหน้า ลูกจะเห็นปากเราขยับ
2. พูดสั้นกว่าลูกหนึ่งขั้น ถ้าลูกยังพูดคำเดียว ให้เราพูดสองคำ เช่น ลูกพูด "รถ" เราพูด "รถแดง" หรือ "รถวิ่ง"
3. บรรยายสิ่งที่ลูกทำอยู่ เช่น "หนูเทน้ำ" "เทอีก" "หมดแล้ว" แทนการถามคำถามติดกัน
4. รอ นับในใจถึง 5-10 หลังพูดหรือถาม ให้ลูกมีจังหวะตอบด้วยเสียงหรือท่าทาง
5. ให้เลือกสองอย่าง "เอากล้วยหรือแตงโม" ลูกจะได้ฝึกพูดคำที่ได้ยินก่อนหน้า
6. ไม่เดาใจเร็วเกินไป วางของที่ลูกชอบไว้ในที่เห็นแต่เอื้อมไม่ถึง ให้ลูกต้องขอ
7. ไม่บังคับให้พูดตาม เช่น "พูดว่า นม ก่อนถึงจะให้" ซึ่งทำให้เด็กหลายคนเครียดและเงียบลง

ทำวันละหลายช่วงสั้นๆ ระหว่างกิจวัตร อาบน้ำ กินข้าว แต่งตัว ได้ผลกว่านั่งฝึกจริงจังวันละครั้ง

หน้าจอกับการพูดช้า

องค์การอนามัยโลก (WHO) ไม่แนะนำให้เด็กอายุ 1 ขวบดูหน้าจอ และให้เด็ก 2 ขวบดูไม่เกินวันละ 1 ชั่วโมง ยิ่งน้อยยิ่งดี เวลาที่ลูกนั่งเฉยๆ WHO สนับสนุนให้ผู้ดูแลอ่านหนังสือและเล่านิทานแทน

เหตุผลที่หน้าจอกระทบภาษาคือ วิดีโอพูดอยู่ฝ่ายเดียว ไม่รอให้ลูกตอบ ไม่ตามความสนใจของลูก และเวลาที่ลูกดูจอคือเวลาที่ไม่ได้คุยกับคน ทีวีที่เปิดทิ้งไว้เป็นเสียงพื้นหลังก็ทำให้ผู้ใหญ่คุยกับลูกน้อยลงด้วย

ถ้าลูกพูดช้าและดูจอวันละหลายชั่วโมง การลดเวลาหน้าจอเป็นสิ่งแรกที่ควรทำควบคู่กับพาไปตรวจ วิธีวางกติกาหน้าจอในบ้านอยู่ในเรื่องเวลาหน้าจอของเด็ก

หมอบอกให้รอดู แต่แม่ยังกังวล

สถานการณ์นี้เกิดบ่อย AAP ระบุชัดว่าถ้าแพทย์บอกว่าไม่ต้องกังวลแต่พ่อแม่ยังกังวลอยู่ การขอความเห็นที่สอง หรือขอส่งต่อผู้เชี่ยวชาญด้านพัฒนาการเด็กหรือนักแก้ไขการพูด เป็นสิ่งที่ทำได้ และย้ำว่าแม้มีความล่าช้า การช่วยเหลือระยะแรกเริ่มสร้างความแตกต่างได้มาก

ในไทย ลำดับที่ใช้บ่อยคือ

1. พบกุมารแพทย์ที่โรงพยาบาลหรือคลินิกเด็ก นำสมุดสีชมพูไปด้วย
2. ตรวจการได้ยิน
3. ประเมินพัฒนาการโดยรวม ทั้งการเคลื่อนไหว การใช้มือ การเข้าใจภาษา การพูด และสังคม
4. ส่งต่อนักแก้ไขการพูด หรือคลินิกพัฒนาการเด็กตามผลประเมิน

การไปพบแพทย์จะได้ประโยชน์มากขึ้นถ้าเตรียมข้อมูลเหล่านี้

• รายการคำที่ลูกพูดได้จริงในหนึ่งสัปดาห์ รวมคำที่ออกเสียงไม่ชัดแต่ใช้ความหมายถูก
• ท่าทางที่ลูกใช้ เช่น ชี้ โบกมือ ส่ายหน้า พยักหน้า
• คำสั่งที่ลูกทำตามได้โดยไม่ต้องชี้ช่วย
• คลิปวิดีโอสั้นตอนลูกเล่นและคุยตามธรรมชาติที่บ้าน
• ประวัติหูอักเสบ และเวลาหน้าจอโดยประมาณต่อวัน

ฝึกกับนักแก้ไขการพูดเป็นอย่างไร

หลายครอบครัวกังวลว่าลูกเล็กเกินไปจะฝึกพูด ความจริงการฝึกในเด็กวัยนี้ดูเหมือนการเล่น นักแก้ไขการพูดจะนั่งเล่นของเล่นกับลูก สังเกตว่าลูกสื่อสารด้วยวิธีไหน แล้วสอนคุณแม่ให้ใช้เทคนิคเดียวกันที่บ้าน เพราะเวลาที่ลูกอยู่กับครอบครัวมากกว่าเวลาในห้องฝึกหลายเท่า ผลจึงขึ้นกับสิ่งที่ทำต่อที่บ้านทุกวัน คุณแม่ควรขอให้นักแก้ไขการพูดบอกเป้าหมายสั้นๆ ของแต่ละเดือน เช่น ให้ลูกขอของด้วยคำเดียวในกิจวัตรสามอย่าง จะได้รู้ว่ากำลังเดินไปทางไหน

อะไรที่ไม่ควรทำระหว่างรอ

• ไม่เปรียบเทียบลูกกับพี่หรือลูกบ้านอื่นต่อหน้าลูก
• ไม่ล้อเวลาลูกพูดไม่ชัด และไม่บังคับให้พูดคำให้ถูกก่อนให้ของ
• ไม่หยุดพูดภาษาแม่ที่บ้านเพื่อเปลี่ยนเป็นภาษาเดียว ถ้าครอบครัวใช้สองภาษามาตลอด
• ไม่ซื้อแอปฝึกพูดมาให้ลูกเล่นคนเดียวแทนการคุยกับคน

ถ้าต้องเลือกทำสักอย่างคืนนี้

ลูกพูดช้าส่วนหนึ่งตามทันได้ และอีกส่วนหนึ่งได้ประโยชน์จากการช่วยเหลือที่เริ่มเร็ว ทางที่ปลอดภัยกว่าคือคุยกับแพทย์ไปพร้อมกับชวนลูกคุยที่บ้านทุกวันค่ะ พาลูกไปพบกุมารแพทย์โดยไม่ต้องรอนัดถ้าเห็นข้อใดข้อหนึ่งนี้

• อายุ 12 เดือนยังไม่อ้อแอ้ ไม่ชี้ ไม่โบกมือ
• อายุ 18 เดือนยังไม่มีคำที่มีความหมายเลย
• อายุ 2 ขวบยังไม่พูดสองคำติดกัน หรือไม่ทำตามคำสั่งง่ายๆ
• ไม่ค่อยหันเมื่อเรียกชื่อ หรือไม่ตอบสนองต่อเสียง
• สบตาน้อย ชอบเล่นคนเดียว ไม่สนใจแบ่งปันสิ่งที่เห็นกับพ่อแม่
• เคยพูดได้แล้วกลับพูดน้อยลง หรือทักษะที่เคยทำได้หายไป