เด็กนั่งได้กี่เดือน ช่วงปกติ 6-9 เดือน และวิธีฝึกให้ปลอดภัย

ลูกส่วนใหญ่นั่งเองได้ระหว่าง 6 ถึง 9 เดือน และ 9 เดือนคือเส้นที่แพทย์ใช้เตือนให้คุยกัน ถ้าลูกอายุ 7 เดือนแล้วนั่งต้องมีมือคอยพยุง ถือว่าอยู่ในช่วงปกติ ไม่ต้องรีบหาเก้าอี้หรือหมอนมาช่วย เพราะสิ่งที่ทำให้ลูกนั่งได้มั่นคงคือแรงของกล้ามเนื้อหลังและท้อง ซึ่งต้องสร้างเองบนพื้น

บทความนี้แยกการนั่งเป็นขั้นที่เห็นได้ด้วยตา เพื่อให้ตอบได้ว่าลูกอยู่ตรงไหน ไม่ได้อยู่แค่ตัวเลขเดือน

ช่วงเวลาปกติกว้างกว่าที่คิด

งานศึกษาการพัฒนาการเคลื่อนไหวขององค์การอนามัยโลก (WHO Motor Development Study) ติดตามเด็กสุขภาพดีจาก 5 ประเทศ คือ กานา อินเดีย นอร์เวย์ โอมาน และสหรัฐอเมริกา พบว่าเด็กนั่งเองได้ตั้งแต่ประมาณ 3.8 เดือนถึง 9.2 เดือน (ช่วงที่ครอบคลุมเด็กตั้งแต่เปอร์เซ็นไทล์ที่ 1 ถึง 99) ในงานนั้น "นั่งเอง" หมายถึงนั่งหลังตรง หัวตั้ง ได้อย่างน้อย 10 วินาที โดยไม่ใช้มือยันหรือพยุงตัว

ข้อมูลนี้บอกว่าการนั่งเองมีช่วงแคบที่สุดในบรรดาทักษะการเคลื่อนไหว 6 อย่างของงานนั้น ซึ่งหมายความว่าเด็กปกติทั่วโลกมักไม่ห่างกันมากนัก ถ้ามีเด็กอีกคนนั่งตอน 5 เดือน กับลูกคุณนั่งตอน 8 เดือน ทั้งสองคนยังอยู่ในช่วงปกติ

เกณฑ์แจ้งแพทย์ของ CDC กับ AAP ตรงกันคือ 9 เดือน: ถ้าลูกยังนั่งเองไม่ได้ ให้แจ้งกุมารแพทย์ CDC ระบุทักษะ "นั่งได้เองโดยไม่ต้องพยุง และเปลี่ยนจากนอนเป็นนั่งได้เอง" ไว้ในรายการของ 9 เดือน

นั่ง 5 ขั้นที่ลูกต้องผ่าน

ขั้น	ลักษณะ	อายุที่พบบ่อย
1. นั่งบนตักโดยมีคนพยุงลำตัว	หัวตั้งได้ แต่หลังยังงอ	3-5 เดือน
2. นั่งยันมือ (tripod)	โน้มตัวไปข้างหน้า ใช้มือสองข้างยันพื้นเหมือนขาตั้ง	5-7 เดือน
3. นั่งเองสั้น ๆ	ปล่อยมือจากพื้นได้ไม่กี่วินาที แล้วล้มไปข้างหน้าหรือข้าง ๆ	6-8 เดือน
4. นั่งตัวตรงมั่นคง	ใช้มือเล่นของได้โดยไม่ล้ม	7-9 เดือน
5. เปลี่ยนท่าเอง	จากนั่งเป็นคว่ำ หรือจากนอนลุกขึ้นนั่งเอง	8-10 เดือน

AAP อธิบายว่าเด็กเริ่มจากเอนไปข้างหน้ายันแขน แล้วภายใน 6-8 เดือน ถ้าถูกวางให้นั่งตัวตรงจะนั่งได้โดยไม่ต้องยันแขน ส่วนการนั่งเองต่อเนื่องใช้เวลานานกว่านั้น

ขั้นที่หลายครอบครัวมองข้ามคือขั้นที่ 5 การนั่งได้แต่ลุกนั่งเองไม่ได้ ทำให้ลูกต้องรอให้พ่อแม่มาจัดท่า ทั้งที่ลูกที่เปลี่ยนท่าเองได้จึงถือว่าคุมการนั่งได้จริง

ลูกพร้อมฝึกนั่งหรือยัง

ก่อนเริ่มวางลูกในท่านั่ง ดูว่าลูกมีสิ่งเหล่านี้หรือไม่

• ชันคอตรงมั่นคงตอนถูกอุ้มนั่ง ไม่ซวนหรือหัวพับไปมา
• นอนคว่ำแล้วยันแขนตรง ยกอกพ้นพื้นได้ (CDC ระบุเป็นทักษะของ 6 เดือน)
• พลิกตัวได้ อย่างน้อยจากคว่ำเป็นหงาย ซึ่งแปลว่ากล้ามเนื้อลำตัวทำงานสัมพันธ์กัน ดูรายละเอียดที่ เด็กพลิกคว่ำกี่เดือน
• เอื้อมคว้าของและถือไว้ได้

ถ้าลูกชันคอยังไม่นิ่ง ให้รอก่อน การให้นั่งเร็วไปไม่ทำให้นั่งได้เร็วขึ้น แต่ทำให้หลังและคอรับน้ำหนักไม่ไหว

ฝึกนั่งบนพื้นทีละขั้น

ช่วงนั่งยันมือ: วางลูกในตัก

นั่งพื้นแล้วให้ลูกนั่งตรงกลางระหว่างขาที่เหยียดของคุณ ขาทั้งสองข้างเป็นกำแพงกั้นด้านข้าง มือของคุณพยุงที่สะโพกหรือใต้รักแร้ ปล่อยหลังให้ลูกใช้แรงเอง ให้เล่นของเล่นเบา ๆ ที่อยู่ตรงหน้า วันละ 5-10 นาที แบ่งเป็นช่วงสั้น ๆ

ช่วงนั่งเองสั้น ๆ: ปูพื้นรอบตัว

เมื่อลูกนั่งยันมือได้ นั่งลูกบนเสื่อหรือผ้านวมผืนหนาที่ไม่ลื่น วางของเล่นด้านหน้าให้ลูกก้มหยิบเมื่อเอียงตัว แล้วนั่งอยู่ข้าง ๆ ลูกอาจล้มไปข้างหน้าหรือข้าง ๆ และต้องเรียนรู้ที่จะใช้แขนกันตัวเอง ซึ่งเป็นกลไกป้องกันตัวที่จำเป็น เมื่อลูกล้มบ่อยหรือหงุดหงิด ให้พักแล้วลองใหม่

ช่วงนั่งมั่นคง: ให้ลูกเอื้อมไปรอบตัว

วางของเล่นด้านซ้าย ขวา และเหนือศีรษะเล็กน้อย ให้ลูกเอื้อมหยิบโดยไม่เสียหลัก นี่คือแบบฝึกที่ทำให้กล้ามเนื้อลำตัวทั้งสองข้างแข็งแรงเท่ากัน ไม่ต้องใช้อุปกรณ์พิเศษ

เก้าอี้หัดนั่งและหมอนล้อมช่วยได้จริงไหม

ทารกต้องเรียนรู้การทรงตัวจากการเสียสมดุลแล้วแก้ตัวเอง ที่นั่งที่ล็อกลำตัวหรือมีถาดกั้นช่วยให้ลูกอยู่ในท่านั่งโดยไม่ต้องใช้กล้ามเนื้อลำตัว ทำให้ได้นั่งแต่ไม่ได้ฝึก สิ่งที่ใช้ได้โดยไม่เสียการฝึกคือหมอนรองหลังชั่วคราวตอนมีผู้ใหญ่ดูอยู่ หรือเก้าอี้กินข้าวสำหรับเด็กตอนกินอาหารเสริม

เรื่องอาหารเสริม ลูกควรนั่งตัวตรงโดยมีที่รองหลังได้มั่นคงและยกหัวตั้งก่อน จึงจะเริ่มป้อน ดูสัญญาณเต็ม ๆ ที่ อาหารเสริมทารกมื้อแรก ลูกไม่จำเป็นต้องนั่งเองได้ก่อน ขอให้นั่งตัวตรงมั่นคงเมื่อมีที่รองหลังก็พอ

ท่านั่งที่ควรสังเกต

ท่านั่ง	เป็นปัญหาไหม	ทำอย่างไร
นั่งขัดสมาธิหรือเหยียดขาไปข้างหน้า	ปกติ	ปล่อยตามธรรมชาติ
นั่งขาพับเป็นตัว W (เข่าอยู่ข้างหน้า เท้าชี้ออกด้านข้าง)	ทำเป็นครั้งคราวได้ แต่ไม่ควรเป็นท่าประจำ	เปลี่ยนท่าให้เป็นนั่งขัดสมาธิเมื่อเห็น
นั่งหลังโก่งงอมากแม้อยู่ที่ 8-9 เดือน	อาจเป็นเพราะกล้ามเนื้อลำตัวยังไม่แข็งพอ	เพิ่มเวลานอนคว่ำ ถามแพทย์ถ้ายังงอตลอด
เอนไปข้างเดียวตลอด	เป็นสัญญาณให้สังเกต	ดูว่าใช้แขนขาสองข้างเท่ากันไหม ถ้าไม่เท่ากันให้ปรึกษาแพทย์
นั่งได้แต่ก้มหน้าตลอด ไม่ยกหัวมอง	ควรสังเกต	พาไปตรวจพัฒนาการ

ท่านั่งตัว W เป็นครั้งคราวไม่เป็นไร ปัญหาอยู่ที่การใช้ท่านี้ท่าเดียวตลอด เพราะลูกหมุนตัวและเปลี่ยนท่าได้น้อยลง

ลูกนั่งช้ากว่าเกณฑ์ เกิดจากอะไรได้

• คลอดก่อนกำหนด ให้เทียบกับอายุแก้ไข คือนับจากวันกำหนดคลอด ตัวอย่าง คลอดก่อนกำหนด 2 เดือน อายุจริง 8 เดือน เทียบกับเกณฑ์ 6 เดือน
• ไม่ค่อยได้อยู่บนพื้น ลูกที่อยู่ในรถเข็น คาร์ซีท หรือเปลเกือบทั้งวันมีโอกาสฝึกน้อยลง
• ตัวหนักมาก ใช้แรงมากกว่าในการทรงตัว
• ถูกจับให้นั่งก่อนพร้อม กลับกลายเป็นนั่งงอ ไม่ได้ใช้แรงตัวเอง

ถ้าตรวจแล้วไม่เข้าข้อใด ให้ดูที่ตัวอ่อนปวกเปียกหรือเกร็ง ใช้แขนขาไม่เท่ากัน หรือทักษะที่เคยมีหายไป AAP ระบุว่า ถ้าลูกขยับร่างกายดูผิดปกติ ให้ปรึกษากุมารแพทย์

ตัวอย่างวันหนึ่งของลูกวัย 7 เดือนที่กำลังหัดนั่ง

ตารางนี้เป็นแนวทาง ใช้ดูว่าเวลาบนพื้นที่ได้ผลไม่ต้องยาว แต่ต้องกระจายหลายรอบ

ช่วงเวลา	กิจกรรม	ระยะเวลา
หลังตื่นเช้า	นอนคว่ำเล่น ยันแขน เอื้อมของ	5 นาที
สายก่อนอาบน้ำ	นั่งบนตักหรือกลางขาพ่อแม่ เล่นของเล่นสองมือ	5-10 นาที
บ่ายหลังตื่นนอน	นั่งบนผ้านวมปูพื้น วางของเล่นรอบตัวให้เอื้อมหยิบ	10 นาที แบ่งสองรอบ
เย็นก่อนกินข้าว	เล่นจ๊ะเอ๋ในท่านั่ง ให้ลูกหมุนตัวไปหาเสียง	5 นาที

รวมแล้วไม่ถึงครึ่งชั่วโมง และต้องหยุดทันทีที่ลูกเริ่มโยกงอแง การฝืนต่อทำให้ลูกไม่ชอบท่านั่งและร้องทุกครั้งที่ถูกวาง

นั่งตอนอาบน้ำ ตอนกินข้าว และตอนอยู่ในรถ

ลูกที่เพิ่งนั่งได้ยังล้มเร็วมาก และสถานการณ์ที่อันตรายที่สุดคือที่ที่มีน้ำหรือพื้นแข็ง การอาบน้ำในอ่างหรือกะละมังควรใช้มือพยุงตลอดแม้ลูกจะนั่งอยู่ได้ในห้องนั่งเล่น เก้าอี้กินข้าวต้องคาดเข็มขัดทุกครั้ง และไม่ควรวางไว้ใกล้โต๊ะที่ลูกใช้เท้ายันผลักได้ ส่วนรถเข็นเด็กและคาร์ซีทต้องคาดเข็มขัดตามคู่มือ แม้ลูกจะตัวตรงมั่นคงแล้ว

ลูกที่นั่งได้แล้วมักอยากเอื้อมของไกลตัว ระวังสายไฟ ผ้าม่าน และสายเครื่องใช้ไฟฟ้าที่ห้อยอยู่ในระยะเอื้อมของลูกที่นั่งอยู่ที่พื้น

เมื่อต้องแจ้งแพทย์

ตอนไปพบ เตรียมบอกว่าลูกคลอดอายุครรภ์เท่าไร ทำท่าไหนได้บ้าง และถ่ายคลิปสั้น ๆ ตอนลูกพยายามนั่ง จะช่วยให้แพทย์ประเมินได้ดีกว่าการเล่าเฉย ๆ เมื่อไปฉีดวัคซีนตามนัด ถามพยาบาลเรื่องพัฒนาการได้เลย และใช้ตารางในสมุดสีชมพูเทียบ ภาพรวมของทุกเดือนดูได้ที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน

หลังนั่งได้ ลูกจะเริ่มเคลื่อนที่

เมื่อนั่งได้มั่นคง ลูกมักเริ่มคืบ ไถก้น หรือคลาน ภายใน 1-3 เดือน เป็นเวลาเก็บของชิ้นเล็ก ปิดปลั๊กไฟ และกั้นบันได อ่านเรื่องช่วงอายุและรูปแบบการคลานที่ เด็กคลานกี่เดือน ส่วนการติดตามน้ำหนักควบคู่ไปด้วยอยู่ที่ เกณฑ์น้ำหนักส่วนสูงเด็ก

ถ้าลูกอายุเท่านี้ในวันนี้

อายุ	ทำอะไรดี
ต่ำกว่า 5 เดือน	เน้นนอนคว่ำเล่นและพลิกตัว ยังไม่ต้องฝึกนั่ง
5-6 เดือน	ให้นั่งตักแบบมีคนพยุงสั้น ๆ วันละ 5-10 นาที
7-8 เดือน	ปล่อยให้ลองนั่งบนพื้นนุ่ม เปลี่ยนท่าและเล่นของเอื้อมรอบตัว
9 เดือนขึ้นไปแต่ยังนั่งเองไม่ได้	แจ้งกุมารแพทย์ตอนนี้ ไม่ต้องรอถึงนัดครั้งหน้า

ลูกส่วนใหญ่จะนั่งได้ในที่สุดโดยไม่ต้องเร่ง ที่บ้านทำเพียงให้ลูกมีเวลาอยู่บนพื้นทุกวัน มีคนอยู่ข้าง ๆ และมีพื้นที่ปลอดภัยให้ล้ม