สรุปสั้นๆ
- เด็กหลายคนก้าวแรกราววันเกิดขวบแรก แต่การศึกษาของ WHO พบว่าเด็กปกติเดินเองได้ตั้งแต่ราว 8 ถึงเกือบ 18 เดือน
- ลำดับที่พบบ่อยคือ เกาะยืน เกาะเดินไปด้านข้าง ยืนเองสั้นๆ แล้วจึงก้าวเอง
- CDC ใช้เกณฑ์ว่าเด็กส่วนใหญ่ (75% ขึ้นไป) ก้าวเองได้ไม่กี่ก้าวที่ 15 เดือน และเดินโดยไม่เกาะอะไรที่ 18 เดือน
- AAP ขอให้หลีกเลี่ยงรถหัดเดินแบบมีล้อ เพราะไม่ได้ช่วยให้เดินเร็วขึ้นและเสี่ยงตกบันได
- ในบ้านให้เดินเท้าเปล่า รองเท้าคู่แรกใช้เมื่อเดินนอกบ้าน เลือกหัวปิด พื้นนิ่ม กันลื่น
เด็กหลายคนก้าวแรกได้ราววันเกิดขวบแรก แต่ช่วงปกติกว้างกว่าที่คุณพ่อคุณแม่ส่วนใหญ่คิด การศึกษาพัฒนาการเคลื่อนไหวขององค์การอนามัยโลก (WHO) พบว่าเด็กสุขภาพดีเดินเองได้ตั้งแต่ราว 8 เดือนไปจนถึงเกือบ 18 เดือน ลูกที่ยังไม่ปล่อยมือตอน 13 เดือนจึงยังอยู่ในช่วงที่รอได้ สิ่งที่ควรดูคือลูกผ่านขั้นก่อนหน้าอย่างการเกาะยืนและเกาะเดินแล้วหรือยังค่ะ
ตัวเลขจากการศึกษาของ WHO
การศึกษาพัฒนาการเคลื่อนไหวของ WHO ติดตามเด็กสุขภาพดีจากหลายประเทศ แล้วรายงาน "หน้าต่างความสำเร็จ" ของแต่ละทักษะ คือช่วงอายุตั้งแต่เปอร์เซ็นไทล์ที่ 1 ถึง 99 ที่เด็กทำทักษะนั้นได้เป็นครั้งแรก
| ทักษะ | ช่วงอายุที่เด็กปกติทำได้ (เดือน) |
|---|---|
| คลานสี่ขา | 5.2-13.5 |
| เดินโดยมีคนจูงหรือเกาะ | 5.9-13.7 |
| ยืนเองโดยไม่เกาะ | 6.9-16.9 |
| เดินเอง | 8.2-17.6 |
อ่านตารางนี้ได้สองแบบ แบบแรกคือ การเดินเองเป็นทักษะที่มีช่วงกว้างเกือบ 10 เดือน ลูกบ้านข้างๆ ที่เดินตอน 9 เดือนกับลูกเราที่เดินตอน 16 เดือน อยู่ในเกณฑ์ปกติทั้งคู่ แบบที่สองคือ ขอบบนของช่วงอยู่ที่ราว 17-18 เดือน หลังจากนั้นถ้ายังไม่เดินเลย ต้องให้แพทย์ประเมิน ไม่ควรรอต่อ
สถาบันราชานุกูลก็ระบุช่วงอายุเดินได้ราว 11 เดือนถึง 1 ปี 3 เดือนในบทความเรื่องการเล่น และเตือนว่าเด็กที่ทำได้เร็วกว่าเพื่อนไม่ได้แปลว่าฉลาดกว่า
เกณฑ์ที่แพทย์ใช้ตอนตรวจพัฒนาการ
ตัวเลขของ WHO บอกช่วงทั้งหมด ส่วนศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) ใช้อีกแบบ คือระบุสิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ (75% ขึ้นไป) ทำได้แล้วเมื่อถึงอายุนั้น ใช้เป็นจุดที่ควรเริ่มคุยกับหมอถ้าลูกยังทำไม่ได้
| อายุ | สิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้ (CDC) |
|---|---|
| 12 เดือน | เกาะยืนขึ้นเอง เดินโดยเกาะเฟอร์นิเจอร์ |
| 15 เดือน | ก้าวเองได้ไม่กี่ก้าว |
| 18 เดือน | เดินโดยไม่ต้องจับใครหรืออะไร ปีนขึ้นลงโซฟาหรือเก้าอี้เองได้ |
ในระบบของไทย การตรวจคัดกรองพัฒนาการตามสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) มีช่วง 9 และ 18 เดือน ซึ่งตรงกับจังหวะที่เด็กเริ่มเกาะยืนและควรเดินได้คล่อง คุณแม่ใช้นัดเหล่านี้ถามเรื่องการเดินได้เลย
ลำดับขั้นก่อนก้าวแรก
เด็กไม่ได้ลุกขึ้นเดินในวันเดียว ทักษะต่อไปนี้มักมาเป็นลำดับ เว้นช่วงห่างกันหลายสัปดาห์
- นั่งทรงตัวได้เองมั่นคง (ดูเพิ่มในเรื่องเด็กนั่งได้กี่เดือน)
- เคลื่อนที่บนพื้นด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง คลาน คืบ หรือไถก้น (อ่านเรื่องเด็กคลานกี่เดือน)
- ดึงตัวขึ้นยืนโดยเกาะโซฟาหรือขอบเตียง
- เกาะเดินไปด้านข้างตามเฟอร์นิเจอร์ (cruising)
- ปล่อยมือยืนเองไม่กี่วินาที
- ก้าวเองหนึ่งถึงสามก้าวเข้าหาคนที่รออยู่
- เดินเองได้คล่อง ล้มน้อยลง
AAP อธิบายว่าเมื่อเด็กเกาะยืนได้ใหม่ๆ มักยังไม่รู้วิธีนั่งกลับลง จึงยืนค้างแล้วร้อง พ่อแม่ช่วยได้ด้วยการจับเข่าลูกงอเบาๆ ให้ก้นลงพื้น ทำซ้ำหลายครั้ง ลูกจะเรียนรู้เอง AAP ยังระบุว่าเด็กส่วนใหญ่เปลี่ยนจากก้าวแรกที่โซเซไปเป็นเดินมั่นคงได้ภายในเวลาไม่นาน
ลูกไม่คลานแต่จะเดินเลย เป็นไปได้ไหม
เป็นไปได้ เด็กบางคนข้ามการคลานสี่ขาไปเลย แล้วไปเกาะยืนและเดิน AAP ระบุว่าวิธีเคลื่อนที่อย่างไถก้นหรือเลื้อยด้วยท้องไม่เป็นปัญหา ตราบที่เด็กใช้ร่างกายสองข้างเท่ากัน
สิ่งที่ควรสังเกตจึงไม่ใช่ว่าลูกคลานหรือไม่ แต่ดูว่า
- ใช้แขนและขาทั้งสองข้างพอๆ กันไหม
- เวลายืนเกาะ ลงน้ำหนักบนเท้าทั้งสองข้างไหม
- ขาข้างหนึ่งดูแข็งเกร็งหรืออ่อนปวกเปียกกว่าอีกข้างไหม
ถ้าเห็นความต่างระหว่างสองข้างชัดเจนติดต่อกันหลายสัปดาห์ ให้พาไปพบกุมารแพทย์โดยไม่ต้องรอถึงอายุ 18 เดือน
จัดบ้านให้ลูกได้ฝึกเดินอย่างปลอดภัย
ลูกที่เริ่มเกาะยืนจะดึงทุกอย่างที่เอื้อมถึง AAP เตือนให้ตรวจว่าสิ่งที่ลูกเกาะไม่มีขอบคม และถ่วงน้ำหนักหรือยึดติดพื้นไว้แน่น
| จุดในบ้าน | ความเสี่ยง | สิ่งที่ทำได้ |
|---|---|---|
| ชั้นวางทีวี ตู้ลิ้นชัก | ล้มทับเมื่อเด็กดึงหรือปีน | ยึดติดผนังด้วยสายรัดกันล้ม |
| โต๊ะกลางมุมแหลม | ศีรษะกระแทกตอนล้ม | ติดยางกันมุม หรือย้ายออกช่วงหัดเดิน |
| ผ้าปูโต๊ะ สายไฟห้อย | ดึงแล้วของร้อนหรือหนักตกใส่ | เก็บชายผ้าและสายไฟให้พ้นมือ |
| บันได | ตกบันได | ติดประตูกั้นทั้งบนและล่าง |
| พื้นกระเบื้องลื่น | ลื่นล้มบ่อย | ให้เดินเท้าเปล่า หรือปูแผ่นยางกันลื่นบางส่วน |
พื้นที่โล่งกลางห้องราว 2-3 เมตรที่ไม่มีของวางเกะกะ ช่วยให้ลูกกล้าปล่อยมือเดินระหว่างพ่อกับแม่ได้มากกว่าห้องที่เต็มไปด้วยของเล่น
รถหัดเดิน ของเล่นลากจูง และการจูงมือ
AAP แนะนำอย่างหนักแน่นว่าไม่ควรใช้รถหัดเดินแบบมีล้อ เพราะไม่ได้สอนให้เด็กเดิน ล้มคว่ำได้ และเพิ่มความเสี่ยงตกบันได ถ้าต้องการที่ให้ลูกยืนเล่น ให้ใช้เก้าอี้กิจกรรมแบบอยู่กับที่ไม่มีล้อ หรือรถลากดันที่หนักและมั่นคง
| อุปกรณ์ | ช่วยฝึกเดินไหม | ข้อสังเกต |
|---|---|---|
| รถหัดเดินมีล้อ | ไม่ช่วย | AAP ขอให้เลี่ยง เสี่ยงตกบันไดและล้มคว่ำ |
| เก้าอี้กิจกรรมอยู่กับที่ | ไม่ได้ฝึกเดิน | ใช้ได้สั้นๆ เป็นที่เล่น ไม่ควรนั่งนาน |
| รถดันแบบหนัก ฐานกว้าง | ช่วยให้ฝึกก้าว | ต้องไม่พลิกง่ายเวลาเด็กโหนตัว |
| จูงสองมือ | ช่วยให้ได้ความรู้สึกของการก้าว | อย่าดึงแขนยกตัวลูก เสี่ยงข้อศอกหลุด |
| จูงมือเดียวหรือให้จับนิ้ว | ช่วยช่วงก่อนปล่อยมือ | ให้ลูกเป็นฝ่ายจับ ไม่ใช่เราลากไป |
เกมง่ายๆ ที่ชวนให้ลูกก้าว
- วางของเล่นชิ้นโปรดบนโซฟาห่างจากมือลูกทีละนิด ให้ต้องเกาะเดินไปหยิบ
- นั่งยองห่างจากลูกราวหนึ่งก้าว กางแขนรอ เมื่อลูกก้าวได้ ค่อยๆ ขยับห่างขึ้นทีละครึ่งก้าวในวันต่อๆ ไป
- วางเฟอร์นิเจอร์สองชิ้นให้มีช่องว่างสั้นๆ ระหว่างกัน ลูกจะลองปล่อยมือจากชิ้นหนึ่งไปจับอีกชิ้น
- ให้ลูกยืนเกาะโต๊ะเตี้ยเล่นของเล่นบนโต๊ะ ซึ่งฝึกยืนนานขึ้นโดยลูกไม่รู้ตัว
ฝึกสั้นๆ ครั้งละไม่กี่นาที หลายครั้งต่อวัน และหยุดเมื่อลูกเริ่มหงุดหงิด การบังคับให้เดินตอนลูกเหนื่อยทำให้ลูกไม่อยากลองในครั้งต่อไป
ของเล่นราคาแพงไม่จำเป็น เก้าอี้พลาสติกเตี้ยๆ หรือกล่องลังที่หนักพอ ใช้เป็นที่เกาะดันบนพื้นได้ ดูไอเดียของเล่นตามวัยเพิ่มได้ในเรื่องของเล่นพัฒนาการ
รองเท้าคู่แรก ใส่เมื่อไรและเลือกอย่างไร
ในบ้าน เดินเท้าเปล่าดีที่สุด เพราะเท้าได้รับรู้พื้นและกล้ามเนื้อเท้าได้ทำงาน รองเท้าจำเป็นเมื่อเริ่มเดินนอกบ้าน AAP แนะนำให้เลือกรองเท้าแบบนี้
- หัวปิด ป้องกันนิ้วเท้า
- พื้นนิ่ม งอได้ง่าย
- พื้นกันลื่น
- มีที่ว่างให้นิ้วเท้าโต รองเท้าผ้าใบใช้ได้ดี
- ไม่ต้องมีแผ่นเสริม ส้นยก หรือที่รองอุ้งเท้า
AAP ระบุว่ารองเท้าคู่แรกอาจใช้ได้แค่ 2-3 เดือนก่อนคับ จึงควรตรวจขนาดทุกเดือน วิธีง่ายคือให้ลูกยืน แล้วกดหัวรองเท้า ควรมีที่ว่างราวความกว้างนิ้วโป้งของผู้ใหญ่หน้าปลายนิ้วเท้าที่ยาวที่สุด
ท่าเดินวัยหัดเดินที่ดูแปลกแต่ปกติ
ช่วงแรกของการเดินมีหลายท่าที่ทำให้คุณแม่ตกใจ แต่พบบ่อยในเด็กปกติ
- กางขากว้าง ยกแขนสูงระดับไหล่ เพื่อช่วยทรงตัว
- เท้าแบน ไม่เห็นอุ้งเท้า เพราะยังมีไขมันใต้ฝ่าเท้าหนา
- ขาโก่งเล็กน้อยทั้งสองข้าง
- ปลายเท้าชี้เข้าหรือชี้ออกเล็กน้อย
- ล้มก้นจ้ำเบ้าหลายสิบครั้งต่อวัน
ส่วนสิ่งที่ไม่ควรรอดูคือ เดินกะเผลกข้างเดียว ขาโก่งข้างเดียวหรือโก่งมากขึ้นเรื่อยๆ เดินเขย่งตลอดเวลา หรือเดินได้แล้วกลับมาไม่ยอมเดิน
ตัวอย่างสามจังหวะของเด็กสามคน
น้องเอเกาะยืนตอน 8 เดือน เกาะเดินตอน 9 เดือน และก้าวเองตอน 10 เดือนครึ่ง คุณแม่ต้องรีบติดประตูกั้นและยึดตู้ทันที เพราะลูกเคลื่อนที่เร็วกว่าที่บ้านพร้อม
น้องบีเป็นเด็กตัวใหญ่ ชอบนั่งเล่นของเล่นนานๆ เกาะยืนตอน 11 เดือน เกาะเดินคล่องตอน 13 เดือน และปล่อยมือเดินตอน 15 เดือน ทุกขั้นมาตามลำดับ แค่ช้ากว่าเพื่อนในกลุ่มแม่ลูกอ่อน ช่วงนี้ยังอยู่ในเกณฑ์ของ WHO
น้องซีอายุ 16 เดือน ยังไม่เกาะยืน ไม่ลงน้ำหนักที่เท้าเวลาพ่อจับยืน และนั่งทรงตัวได้เองตอน 10 เดือน ซึ่งช้ากว่าเกณฑ์ AAP ที่ให้บอกแพทย์ถ้าไม่นั่งเองเมื่อ 9 เดือน กรณีนี้ไม่ควรรอถึง 18 เดือน ควรพบกุมารแพทย์เพื่อประเมินกล้ามเนื้อและพัฒนาการโดยรวม
สามตัวอย่างนี้ต่างกันที่ "ลำดับ" มากกว่า "อายุ" ลูกที่ผ่านแต่ละขั้นได้เรื่อยๆ แม้ช้า มักไปถึงการเดินเอง ส่วนลูกที่ติดอยู่ขั้นเดียวนานหลายเดือนคือคนที่ควรได้รับการตรวจ
ก่อนนัดตรวจครั้งถัดไป
ดูภาพรวมพัฒนาการด้านอื่นของวัยนี้ได้ในเรื่องพัฒนาการเด็ก 1 ขวบ การเดินเป็นเพียงหนึ่งในหลายทักษะที่แพทย์ประเมินพร้อมกัน
ลูกส่วนใหญ่จะก้าวเดินได้เองในจังหวะของตัวเองค่ะ พาไปพบกุมารแพทย์เมื่อเห็นข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้
- อายุ 9 เดือนยังนั่งเองไม่ได้
- อายุ 12 เดือนยังไม่เกาะยืนหรือไม่ลงน้ำหนักที่ขาเวลาจับยืน
- อายุ 18 เดือนยังเดินเองไม่ได้
- ใช้แขนขาสองข้างไม่เท่ากัน หรือขาข้างหนึ่งเกร็งหรืออ่อนกว่าอีกข้าง
- เดินได้แล้วกลับเดินไม่ได้ หรือเดินกะเผลกข้างเดียว
- เดินเขย่งตลอดเวลาจนวางส้นเท้าไม่ได้
คำถามที่พบบ่อย
ลูกเดินเขย่ง ปกติไหม
เด็กที่เพิ่งหัดเดินเขย่งเป็นบางครั้งได้ แต่ถ้าเดินเขย่งแทบตลอดเวลา วางส้นเท้าลงพื้นไม่ได้ หรือยังเขย่งต่อเนื่องหลังเดินคล่องแล้วหลายเดือน ควรให้กุมารแพทย์ตรวจดูความตึงของกล้ามเนื้อน่อง
ลูกเดินเร็วแปลว่าฉลาดกว่าไหม
ไม่ได้บ่งบอกแบบนั้น บทความของสถาบันราชานุกูลระบุว่าเด็กที่ทำได้เร็วกว่าเพื่อนไม่ได้แปลว่าฉลาดกว่า การเดินเร็วหรือช้าภายในช่วงปกติสัมพันธ์กับรูปร่าง นิสัย และโอกาสในการเคลื่อนไหวมากกว่า
ขาโก่งตอนเริ่มเดินต้องใส่รองเท้าดัดไหม
ขาโก่งเล็กน้อยทั้งสองข้างพบบ่อยในเด็กวัยหัดเดิน และรองเท้าธรรมดาไม่ได้ดัดขา AAP ระบุว่ารองเท้าเด็กเล็กไม่จำเป็นต้องมีแผ่นเสริมหรืออุปกรณ์รองอุ้งเท้า ถ้าโก่งข้างเดียว โก่งมากขึ้นเรื่อยๆ หรือเดินกะเผลก ให้พบแพทย์เพื่อตรวจ
แหล่งอ้างอิง
- WHO Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones | Acta Paediatrica / RTI International (WHO Multicentre Growth Reference Study)
- Movement Milestones in Babies 8 to 12 Months Old | American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org)
- Milestones by 18 Months | Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- Milestones by 15 Months | Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- ยิ่งเล่น ... ยิ่งฉลาด | สถาบันราชานุกูล กรมสุขภาพจิต
