บล็อกหลังผ่าคลอด เจ็บไหม รู้สึกอะไรตั้งแต่ฉีดจนยาหมดฤทธิ์

20 ตุลาคม 2569 | อ่าน 16 นาที

บล็อกหลังผ่าคลอด เจ็บไหม คืออะไร? ข้อควรรู้สำหรับพ่อแม่และคุณแม่

ใจความสำคัญ

การผ่าคลอดส่วนใหญ่ใช้การฉีดยาชาเข้าช่องไขสันหลัง (spinal) ซึ่งคุณแม่ยังตื่นอยู่ ส่วนการดมยาสลบใช้เมื่อบล็อกหลังทำไม่ได้หรือต้องรีบมาก
ก่อนแทงเข็มจะฉีดยาชาที่ผิวหนังก่อน คนส่วนใหญ่รู้สึกแค่แสบตอนฉีดยาชาและรู้สึกแรงดันตอนแทงเข็ม
ระหว่างผ่าตัดจะรู้สึกถูกดึงหรือกด แต่ไม่ควรเจ็บ วิสัญญีแพทย์ทดสอบระดับชาด้วยความเย็นก่อนเริ่มผ่าตัด
ผลข้างเคียงที่พบบ่อย ได้แก่ หนาวสั่น คัน ความดันต่ำ คลื่นไส้ และต้องใส่สายสวนปัสสาวะชั่วคราว
ความเสี่ยงร้ายแรง เช่น เส้นประสาทเสียหายถาวรหรืออัมพาต พบน้อยมาก ตามตัวเลขของสมาคมวิสัญญีแพทย์สูติศาสตร์ของสหราชอาณาจักร

คำถามแรกของคุณแม่ที่กำลังจะผ่าคลอดมักเป็นเรื่องเข็มที่หลัง คำตอบสั้นๆ คือส่วนที่รู้สึกได้ชัดที่สุดคือตอนฉีดยาชาที่ผิวหนัง ซึ่งแสบคล้ายฉีดยาทั่วไปไม่กี่วินาที หลังจากนั้นส่วนใหญ่รู้สึกเป็นแรงกดหรือแรงดันที่หลัง ไม่ใช่ความเจ็บแหลม เมื่อยาออกฤทธิ์แล้ว ช่วงผ่าตัดจะรู้สึกถูกดึงหรือกด แต่ไม่ควรเจ็บ

คนไทยเรียกรวมๆ ว่า "บล็อกหลัง" แต่ในห้องผ่าตัดมีสองแบบที่ทำงานต่างกัน การรู้ว่าตัวเองจะได้แบบไหนช่วยให้เข้าใจสิ่งที่จะเกิดขึ้นได้ดีขึ้น

สองแบบที่เรียกว่าบล็อกหลัง

	Spinal (ฉีดเข้าช่องไขสันหลัง)	Epidural (ใส่สายเข้าช่องเหนือเยื่อหุ้มไขสันหลัง)
ใช้บ่อยกับ	ผ่าคลอดตามนัดและผ่าคลอดส่วนใหญ่	คุณแม่ที่บล็อกหลังไว้แก้ปวดระหว่างเจ็บครรภ์แล้วต้องเปลี่ยนเป็นผ่าคลอด
วิธีทำ	ฉีดยาครั้งเดียวด้วยเข็มขนาดเล็กมาก	ใส่สายเล็กค้างไว้ แล้วเติมยาผ่านสาย
เวลาออกฤทธิ์	ราว 10 นาที	เติมยาให้แรงพอสำหรับผ่าตัดต้องใช้เวลานานกว่า
ข้อดี	ชาเร็วและแน่น	ใช้สายเดิมที่มีอยู่แล้ว ไม่ต้องแทงเข็มใหม่

ข้อมูลจาก Labour Pains ของสมาคมวิสัญญีแพทย์สูติศาสตร์ในสหราชอาณาจักรระบุว่า spinal เป็นวิธีระงับความรู้สึกที่ใช้บ่อยที่สุดสำหรับการผ่าคลอด บางครั้งวิสัญญีแพทย์ใช้ทั้งสองแบบร่วมกัน เรียกว่า combined spinal-epidural เพื่อให้ชาเร็วและเติมยาเพิ่มได้ถ้าผ่าตัดนาน

ขั้นตอนฉีด: แต่ละช่วงรู้สึกอย่างไร

ลำดับที่คุณแม่ส่วนใหญ่จะเจอในห้องผ่าตัด

พยาบาลให้สารน้ำทางหลอดเลือด และติดเครื่องวัดความดัน
คุณแม่นั่งห้อยขาข้างเตียงแล้วโค้งหลังเหมือนกุ้ง หรือนอนตะแคงงอตัว พยาบาลหรือผู้ช่วยจะประคองด้านหน้า
วิสัญญีแพทย์เช็ดหลังด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อ ซึ่งเย็นกว่าที่คาด
ฉีดยาชาที่ผิวหนังก่อน ช่วงนี้แสบคล้ายฉีดยาทั่วไป
แทงเข็มบล็อกหลัง Labour Pains ระบุว่าคนส่วนใหญ่รู้สึกเป็นแรงดัน บางคนรู้สึกแปลบลงขาข้างหนึ่งชั่วขณะ ให้บอกแพทย์ทันทีแต่อย่าขยับตัว
ฉีดยาเสร็จแล้วนอนหงาย ขาจะเริ่มอุ่นและหนักภายในไม่กี่นาที

ส่วนที่คุณแม่ช่วยได้มากที่สุดคือการอยู่นิ่งตอนแทงเข็ม ถ้ามีการบีบตัวของมดลูกหรือรู้สึกจะไอ ให้บอกก่อน วิสัญญีแพทย์จะรอให้ผ่านไป

ระหว่างผ่าตัด: ทำไมรู้สึกถูกดึงแต่ไม่เจ็บ

ยาชาจะตัดความรู้สึกเจ็บก่อนความรู้สึกสัมผัสและแรงกด ก่อนเริ่มผ่าตัด วิสัญญีแพทย์จะทดสอบว่าชาถึงระดับที่ต้องการแล้วหรือยัง ด้วยการแตะสเปรย์เย็นหรือก้อนน้ำแข็งที่ลำตัวไล่ขึ้นมา ถ้ายังรู้สึกเย็นชัดในระดับที่ควรชา จะยังไม่เริ่ม

ระหว่างผ่าตัด Labour Pains อธิบายว่าคุณแม่จะรู้สึกแรงดัน การดึง หรือการเขย่าตัว โดยเฉพาะตอนนำลูกออก บางคนบรรยายว่าเหมือนมีคนล้วงกระเป๋าในท้อง ความรู้สึกเหล่านี้เป็นเรื่องปกติ แต่ความเจ็บไม่ใช่

NHS ระบุว่าการผ่าคลอดใช้เวลาราว 40-50 นาที และลูกมักออกมาภายใน 5-10 นาทีแรก เวลาที่เหลือคือการคลอดรกและเย็บปิดแผลทีละชั้น

หลังผ่าตัด: ยาหมดฤทธิ์เมื่อไร

ขาจะค่อยๆ กลับมาขยับได้ภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังผ่าตัด ลำดับที่มักเกิดคือเริ่มรู้สึกยิบๆ ที่นิ้วเท้า แล้วขยับปลายเท้าได้ ตามด้วยงอเข่า ช่วงนี้ยังห้ามลุกเองจนกว่าพยาบาลจะประเมิน

ความปวดที่แผลจะกลับมาทีละน้อยเมื่อยาชาหมด หลายโรงพยาบาลผสมยาแก้ปวดกลุ่มมอร์ฟีนขนาดน้อยไว้ในยาบล็อกหลัง ทำให้ปวดน้อยต่อเนื่องได้อีกหลายชั่วโมง แล้วต่อด้วยยากินหรือยาฉีดตามเวลา ไม่ต้องรอให้ปวดมากก่อนขอยา

NHS ระบุว่าสายสวนปัสสาวะที่ใส่ไว้ระหว่างผ่าตัดมักถอดออกราว 12-18 ชั่วโมงต่อมา หรือหลังจากเดินได้ ขั้นตอนหลังจากนี้จนถึงวันกลับบ้านอยู่ใน ผ่าคลอดกี่วันกลับบ้าน

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย

อาการ	เกิดเมื่อไร	สิ่งที่ทีมแพทย์ทำ
หนาวสั่น	ระหว่างและหลังผ่าตัด อาจนาน 2-4 ชั่วโมง	ห่มผ้าอุ่น อุ่นสารน้ำ
คัน	หลังได้ยากลุ่มมอร์ฟีนในบล็อกหลัง	ให้ยาแก้คันถ้ารบกวน
ความดันต่ำ	ไม่กี่นาทีหลังฉีดยา	ให้สารน้ำและยาเพิ่มความดัน
คลื่นไส้ อาเจียน	มักตามหลังความดันต่ำ	แก้ความดัน ให้ยาแก้คลื่นไส้
ปัสสาวะเองไม่ได้ชั่วคราว	จนยาหมดฤทธิ์	ใส่สายสวนปัสสาวะไว้ก่อน
เจ็บตรงที่แทงเข็ม	วันหรือสองวันแรก	หายเอง

คุณแม่หลายคนตกใจกับอาการหนาวสั่นเพราะตัวสั่นจนฟันกระทบกัน อาการนี้ไม่อันตรายและหายเอง บอกพยาบาลได้ถ้าอยากได้ผ้าห่มเพิ่ม

ปวดศีรษะหลังบล็อกหลัง

อาการที่ควรรู้จักไว้คือปวดศีรษะจากน้ำไขสันหลังรั่ว ลักษณะเด่นคือปวดมากตอนนั่งหรือยืน และดีขึ้นชัดเจนเมื่อนอนราบ Labour Pains ระบุว่ามักเริ่มตั้งแต่ 1 วันถึง 1 สัปดาห์หลังบล็อกหลัง และพบราว 1 ใน 200 คน ส่วน NHS ให้ตัวเลขราว 1 ใน 100 สำหรับการบล็อกหลังระหว่างเจ็บครรภ์

อาการนี้รักษาได้ ถ้าไม่ดีขึ้นด้วยยาแก้ปวดและการนอนพัก วิสัญญีแพทย์อาจทำ blood patch คือฉีดเลือดของคุณแม่เองเข้าไปปิดรูรั่ว ถ้ากลับบ้านแล้วเพิ่งมีอาการ ให้โทรกลับไปที่โรงพยาบาล อย่ารอเองที่บ้าน

ความเสี่ยงที่พบน้อย แต่ควรรู้ก่อนเซ็นยินยอม

ตัวเลขจาก Labour Pains สำหรับการบล็อกหลังในการผ่าคลอดและการคลอด

ภาวะ	ความถี่โดยประมาณ
ยาชาเข้าหลอดเลือดจนมีพิษ	ราว 1 ใน 1,000
เส้นประสาทเสียหายชั่วคราว (ชาหรืออ่อนแรงบางจุด)	ราว 1 ใน 2,500
เส้นประสาทเสียหายถาวร	ราว 1 ใน 20,000
เยื่อหุ้มสมองอักเสบ	ราว 1 ใน 50,000
ก้อนเลือดกดไขสันหลัง	ราว 1-2 ใน 200,000
อัมพาตอย่างรุนแรง	ราว 2 ใน 500,000

NHS ระบุเพิ่มว่าอาการชาเป็นหย่อมหรือยิบๆ ที่ขาหลังบล็อกหลังพบได้ราว 1 ใน 2,000 และส่วนใหญ่หายเอง ตัวเลขเหล่านี้มาจากระบบสาธารณสุขของสหราชอาณาจักร ตัวเลขของโรงพยาบาลในไทยแต่ละแห่งอาจต่างไป ถามวิสัญญีแพทย์ได้ตรงๆ ก่อนเซ็นยินยอม

บล็อกหลังกับดมยาสลบ ต่างกันตรงไหนสำหรับแม่และลูก

คุณแม่บางคนกลัวการตื่นอยู่ระหว่างผ่าตัดมากกว่ากลัวเข็ม จึงอยากหลับไปเลย ข้อมูลจาก NHS และ Labour Pains ช่วยให้เห็นภาพว่าแต่ละแบบให้อะไร

ประเด็น	บล็อกหลัง	ดมยาสลบ
ระหว่างผ่าตัด	ตื่นอยู่ ได้ยินเสียงลูกร้องครั้งแรก	หลับ ไม่รับรู้อะไร
ยาไปถึงลูก	น้อยมาก	ยาสลบบางส่วนผ่านรกไปถึงลูกได้
ทางเดินหายใจ	หายใจเอง ไม่ต้องใส่ท่อ	ต้องใส่ท่อช่วยหายใจ มีความเสี่ยงสำลัก
แนบอกลูก	ทำได้ตั้งแต่ในห้องผ่าตัดถ้าแม่และลูกพร้อม	รอจนแม่ตื่นดี
คนเฝ้าในห้อง	หลายโรงพยาบาลอนุญาต	มักไม่อนุญาต
หลังผ่าตัด	ตื่นตัวเร็ว เริ่มให้นมได้เร็ว	อาจง่วงซึม เจ็บคอจากท่อ

ด้วยเหตุผลเหล่านี้ วิสัญญีแพทย์ส่วนใหญ่จึงเลือกบล็อกหลังเป็นทางแรก ถ้าความกลัวการตื่นอยู่หนักจริงๆ ให้บอกวิสัญญีแพทย์ล่วงหน้า หลายแห่งมีวิธีช่วย เช่น ให้ยาคลายกังวลขนาดน้อยหลังลูกคลอด เปิดเพลง หรือให้คนเฝ้านั่งข้างศีรษะคอยคุยด้วย ม่านผ้าที่กั้นระหว่างอกกับท้องทำให้มองไม่เห็นแผลอยู่แล้ว

คนเฝ้าช่วยอะไรได้บ้างในห้องผ่าตัด

ถ้าโรงพยาบาลอนุญาตให้คนเฝ้าเข้าห้องผ่าตัด เขาจะถูกพาเข้ามาหลังบล็อกหลังเสร็จและเตรียมผ่าตัดแล้ว หน้าที่หลักคือนั่งข้างศีรษะคุณแม่ จับมือ คุยให้หายใจช้าลง และถ่ายรูปลูกตามที่ทีมอนุญาต ถ้าคุณแม่หนาวสั่นหรือคลื่นไส้ ให้คนเฝ้าบอกวิสัญญีแพทย์ที่นั่งอยู่ด้านศีรษะ ซึ่งเป็นคนที่ดูแลเรื่องเหล่านี้โดยตรง

ใครอาจบล็อกหลังไม่ได้

วิสัญญีแพทย์จะประเมินก่อนผ่าตัดทุกครั้ง ภาวะที่มักทำให้ต้องพิจารณาวิธีอื่น ได้แก่ ภาวะเลือดออกง่ายหรือเกล็ดเลือดต่ำ การใช้ยาละลายลิ่มเลือดบางชนิด การติดเชื้อที่ผิวหนังบริเวณหลัง และกรณีฉุกเฉินที่ต้องนำลูกออกเร็วมากจนไม่มีเวลารอยาออกฤทธิ์ NHS ระบุว่าการดมยาสลบใช้ในกรณีที่การบล็อกหลังทำไม่ได้

สิ่งที่ควรบอกแพทย์ล่วงหน้า

ยาที่ใช้อยู่ทุกตัว โดยเฉพาะยาฉีดป้องกันลิ่มเลือดและยาแอสไพริน
ประวัติผ่าตัดกระดูกสันหลัง หรือกระดูกสันหลังคด
ประวัติแพ้ยาชา
เคยบล็อกหลังแล้วมีปัญหาไหม

เตรียมตัวก่อนวันผ่าคลอด

ถ้านัดผ่าคลอด มักได้พบวิสัญญีแพทย์ก่อนวันผ่าตัด ใช้โอกาสนี้ถามให้ครบ เช่น จะใช้แบบไหน ใส่ยาแก้ปวดในบล็อกหลังไหม คนเฝ้าเข้าห้องผ่าตัดได้หรือเปล่า และถ้าอยากให้ลูกได้แนบอกทันทีทำได้ไหม

คืนก่อนผ่าตัด คุณแม่หลายคนนอนไม่หลับเพราะกังวล ลองเขียนคำถามที่ค้างใจไว้ในโทรศัพท์ แล้วถามพยาบาลตอนเช้าก่อนเข้าห้องผ่าตัด อีกเรื่องที่ช่วยได้คือซ้อมท่าโค้งหลังที่บ้าน นั่งข้างเตียง วางเท้าบนเก้าอี้เตี้ย กอดหมอนไว้หน้าท้อง ก้มคางชิดอก แล้วดันหลังส่วนล่างออกไปด้านหลัง ท่านี้ทำให้ช่องระหว่างกระดูกสันหลังกว้างขึ้น และช่วยให้วิสัญญีแพทย์แทงเข็มได้ง่ายขึ้น

เรื่องการงดน้ำงดอาหารให้ทำตามที่โรงพยาบาลสั่งอย่างเคร่งครัด เพราะถ้าต้องเปลี่ยนเป็นดมยาสลบกลางคัน กระเพาะที่ว่างช่วยลดความเสี่ยงสำลัก ภาพรวมขั้นตอนผ่าคลอดตั้งแต่เข้าห้องจนออกจากห้องพักฟื้นอยู่ใน ผ่าคลอด และถ้ายังเลือกระหว่างคลอดธรรมชาติกับผ่าคลอด ดูข้อเปรียบเทียบได้ที่ คลอดธรรมชาติกับผ่าคลอด

คำถามที่พบบ่อย

บล็อกหลังแล้วจะปวดหลังเรื้อรังไหม

NHS ระบุว่าอาจเจ็บบริเวณที่แทงเข็มได้วันหรือสองวัน แต่การบล็อกหลังไม่ได้ทำให้ปวดหลังระยะยาว อาการปวดหลังหลังคลอดที่พบบ่อยมาจากการตั้งครรภ์ การอุ้มลูก และท่าให้นมมากกว่า

ขอดมยาสลบแทนบล็อกหลังได้ไหม

คุยกับวิสัญญีแพทย์ได้ แต่โดยทั่วไปบล็อกหลังเป็นทางเลือกแรกเพราะคุณแม่ได้เห็นลูกทันทีและยาสลบไม่ผ่านไปถึงลูก การดมยาสลบมักใช้เมื่อบล็อกหลังทำไม่ได้ ไม่ได้ผล หรือเป็นกรณีฉุกเฉินที่ต้องรีบมาก