หมาหูเป็นขี้เหม็น ทำความสะอาดยังไงไม่ให้หูอักเสบหนักกว่าเดิม

กลิ่นเปรี้ยวอับๆ ที่ลอยมาตอนหมานอนเกยตัก หรือเสียงหูฟาดดังแปะๆ ตอนหมาสะบัดหัวกลางดึก มักเป็นสิ่งแรกที่ทำให้เจ้าของพลิกใบหูดู แล้วเจอขี้หูสีน้ำตาลเข้มเต็มรู หมาหูเป็นขี้เหม็นส่วนใหญ่คือหูชั้นนอกอักเสบ (otitis externa) ซึ่งมีเชื้อยีสต์หรือแบคทีเรียเจริญเกินปกติ และมักมีต้นเหตุอื่นซ่อนอยู่ข้างหลัง การทำความสะอาดหูให้ถูกวิธีช่วยได้จริง แต่ถ้าเช็ดอย่างเดียวโดยไม่ได้ส่องหูและไม่รู้ว่าเป็นเชื้ออะไร หูจะกลับมาเหม็นใหม่ภายในไม่กี่สัปดาห์ และบางตัวแย่ลงกว่าเดิม

รูหูหมาไม่เหมือนรูหูคน

ช่องหูของสุนัขเป็นรูปตัว L ลงตรงในแนวดิ่งก่อน แล้วหักเข้าแนวนอนไปหาแก้วหู ขี้หู ความชื้น และเชื้อจึงตกค้างที่มุมหักได้ง่าย หมาหูตกขนยาวอย่างค็อกเกอร์สแปเนียลหรือพุดเดิ้ลยิ่งอากาศถ่ายเทในหูน้อย ตำราเมอร์คสำหรับสัตวแพทย์ระบุว่ารูปทรงหูและขนในช่องหูเป็นปัจจัยโน้มนำให้หูอักเสบ

สภาพที่ทำให้หูอักเสบง่ายตามตำราเมอร์ค

กลุ่มปัจจัย	ตัวอย่าง
ต้นเหตุหลัก	ภูมิแพ้อาหารหรือภูมิแพ้สิ่งแวดล้อม ไรหู สิ่งแปลกปลอม เช่น หญ้า ความผิดปกติของฮอร์โมน
ปัจจัยโน้มนำ	หูตก ขนในช่องหูมาก ช่องหูแคบ ความชื้นจากการว่ายน้ำหรืออาบน้ำ
ตัวซ้ำเติม	แบคทีเรีย ยีสต์มาลาสซีเซีย
ตัวทำให้เรื้อรัง	ผนังช่องหูหนาตัว ช่องหูตีบ หูชั้นกลางอักเสบ

ตำราระบุว่าภูมิแพ้พบได้บ่อยมากในสุนัขที่หูอักเสบ และเจอบ่อยในกลุ่มรีทรีฟเวอร์และเทอร์เรีย นี่คือเหตุผลที่หมาบางตัวหูอักเสบซ้ำทุกสองสามเดือน ทั้งที่เจ้าของเช็ดหูสม่ำเสมอ ถ้าหมาเกาหูร่วมกับเลียเท้า เกาใต้รักแร้ หรือผิวหนังแดง ให้นึกถึงภูมิแพ้ไว้ด้วย อ่านต่อได้ที่ โรคผิวหนังสุนัข และ อาหารหมาแพ้ง่าย

สีขี้หูกับกลิ่น บอกอะไรได้บ้าง

ตำราเมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์ระบุว่าขี้หูสีเข้มมักเกี่ยวกับยีสต์หรือไรหู แต่ทั้งสีและกลิ่นใช้เดาเท่านั้น หมอต้องยืนยันด้วยกล้องจุลทรรศน์

ที่เห็นในหู	เข้าข่ายอะไร
ขี้หูสีน้ำตาลเข้ม เหนียวมัน กลิ่นเปรี้ยวอับ	ยีสต์
ขี้หูแห้งร่วน สีดำคล้ายกากกาแฟ คันมาก	ไรหู พบบ่อยในลูกหมา
หนองเหลืองหรือเขียว กลิ่นเหม็นเน่า เจ็บมาก	แบคทีเรีย
หูแดงบวม ขี้หูน้อย คันมาก	ภูมิแพ้ระยะแรก
สะบัดหัวรุนแรงทันทีหลังวิ่งในหญ้า	สิ่งแปลกปลอม เช่น หญ้า

อาการอื่นที่เมอร์คระบุ ได้แก่ สะบัดหัว เกาหู หูแดงบวม มีกลิ่น ผิวในหูเป็นขุย และหมาร้องเวลาจับหู ถ้าเห็นหัวเอียงข้างหนึ่ง เดินเซ หรือตากระตุก อาจลามถึงหูชั้นกลางหรือชั้นใน ต้องไปตรวจเร็ว

ส่องหูและดูขี้หูใต้กล้อง ขั้นที่ข้ามไม่ได้

เมอร์คระบุว่าการตรวจหลักมีสองอย่าง คือส่องหูด้วยกล้องส่องหู (otoscope) และเก็บขี้หูมาป้ายสไลด์ดูใต้กล้องจุลทรรศน์ (cytology)

การส่องหูบอกว่า

• ช่องหูบวมตีบแค่ไหน
• มีสิ่งแปลกปลอม เช่น หญ้า อยู่ข้างในหรือไม่
• แก้วหูยังปกติหรือทะลุ ซึ่งกำหนดว่ายาและน้ำยาตัวไหนใช้ได้

การดูขี้หูใต้กล้องบอกว่า

• เป็นยีสต์ แบคทีเรียรูปทรงกลม หรือแบคทีเรียรูปแท่ง
• มีไรหูหรือไม่
• มีเม็ดเลือดขาวมากแค่ไหน

ผลสองอย่างนี้ทำให้หมอเลือกยาหยอดหูได้ตรงเชื้อ หมาที่เจ็บหูมากจนไม่ให้ส่อง หมออาจต้องให้ยาซึมหรือยาสลบเพื่อล้างหูและตรวจให้ครบ หูที่อักเสบเรื้อรังบางรายต้องเพาะเชื้อเพื่อเลือกยาที่ได้ผล

ล้างหูทีละขั้น ตามวิธีที่ตำราสัตวแพทย์ใช้

เมอร์คระบุว่าก่อนหยอดยา ต้องทำความสะอาดหูก่อน เพราะยาออกฤทธิ์ไม่ได้ถ้ามีขี้หูหนาเคลือบอยู่ วิธีที่ใช้ได้ที่บ้านหลังหมอสอนแล้วคือ

1. เตรียมน้ำยาล้างหูที่หมอแนะนำ สำลีก้อนแท้ ผ้าขนหนู และขนม ทำในห้องน้ำหรือนอกบ้าน เพราะหมาจะสะบัดหัว
2. จับใบหูยกขึ้นตรงๆ ให้เห็นรูหู
3. บีบน้ำยาลงไปจนเต็มช่องหู ปลายขวดไม่จิ้มเข้าไปลึก และไม่ให้ปลายขวดสัมผัสหูเพื่อไม่ให้ขวดปนเชื้อ
4. นวดโคนหูด้านล่างเบาๆ ราว 20 ถึง 30 วินาที จนได้ยินเสียงน้ำยาดังจ๋อมแจ๋ม แปลว่าน้ำยาเข้าไปละลายขี้หูถึงส่วนลึก
5. ปล่อยให้หมาสะบัดหัว ขี้หูที่ละลายจะขึ้นมาที่ปากรู
6. ใช้สำลีก้อนเช็ดส่วนที่มองเห็นและปากรูหู ใช้นิ้วดันสำลีลงไปได้เท่าที่นิ้วไปถึง
7. ทำซ้ำจนสำลีออกมาสะอาด ตำราสัตวแพทย์ระบุว่าถ้าเห็นเลือดติดสำลีให้หยุด
8. รอให้หูแห้งราว 15 ถึง 30 นาที แล้วค่อยหยอดยาตามที่หมอสั่ง

ตำราเมอร์คย้ำให้ใช้สำลีก้อนแท้ และไม่แหย่คอตตอนบัดลงไปในช่องหู เพราะดันขี้หูให้ลึกลงไปอัดที่แก้วหู และถ้าหมาสะบัดหัวกะทันหันอาจทิ่มแก้วหูได้ คอตตอนบัดใช้ได้เฉพาะซอกหลืบของใบหูด้านนอกที่มองเห็น

ล้างบ่อยแค่ไหน ช่วงรักษากับช่วงปกติต่างกัน

ตำราเมอร์คให้ความถี่ไว้ตามสภาพหู ตารางนี้เป็นจุดตั้งต้นสำหรับคุยกับหมอ

สภาพหู	ความถี่ในการล้างตามตำรา
หูอักเสบมีหนอง	วันละ 1 ถึง 2 ครั้ง ตามที่หมอกำหนด
หูอักเสบแบบขี้หูมัน	สัปดาห์ละ 2 ถึง 3 ครั้ง
ช่วงเริ่มดูแลที่บ้านตามคำแนะนำฉบับเจ้าของสัตว์	ทุกวันช่วงแรก แล้วลดเหลือสัปดาห์ละ 1 ถึง 2 ครั้ง
หูปกติ ไม่มีกลิ่น ไม่มีขี้หูมาก	ไม่ต้องล้างบ่อย ตรวจดูสัปดาห์ละครั้งก็พอ

การล้างหูที่ปกติบ่อยเกินไปทำให้ผิวในช่องหูชื้นและระคายเคือง ซึ่งกลับเป็นต้นเหตุของการอักเสบเสียเอง หมาที่หูสะอาดดีอยู่แล้วไม่จำเป็นต้องล้างตามตารางเดียวกับหมาที่เคยหูอักเสบ

ยาหยอดหูและการนัดตรวจซ้ำ

ยาหยอดหูส่วนใหญ่รวมยาฆ่าเชื้อแบคทีเรีย ยาฆ่าเชื้อรา และยาลดอักเสบไว้ในขวดเดียว หมอเลือกตามผลตรวจขี้หู ปริมาณและจำนวนวันเป็นเรื่องที่หมอกำหนด สิ่งที่เจ้าของรับผิดชอบคือให้ครบ

เมอร์คระบุว่าหมอมักนัดตรวจซ้ำทุก 2 ถึง 4 สัปดาห์ เพื่อส่องหูและดูขี้หูใต้กล้องอีกครั้ง หูที่ดูดีขึ้นจากภายนอกอาจยังมีเชื้อเหลืออยู่ข้างใน ส่วนรายที่อักเสบเรื้อรังอาจต้องรักษานานเป็นเดือน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยระหว่างรักษา

• หยุดยาเมื่อกลิ่นหาย ก่อนถึงวันนัด
• หยอดยาลงบนขี้หูโดยไม่ล้างก่อน
• ใช้ยาหยอดหูขวดเก่าที่เหลือจากครั้งก่อน
• อาบน้ำแล้วปล่อยให้น้ำเข้าหู

หูอักเสบเรื้อรัง ทำไมบางตัวรักษาไม่จบ

หมาบางตัวรักษาหูมาแล้วสามสี่รอบ ทุกรอบดีขึ้นแล้วกลับมาใหม่ ตำราเมอร์คสำหรับสัตวแพทย์อธิบายว่าต้องจัดการต้นเหตุหลักให้ได้ การอักเสบซ้ำถึงจะลดลง ยาหยอดหูฆ่าเชื้อที่ซ้ำเติมได้ แต่ถ้าต้นเหตุยังอยู่ เชื้อก็กลับมาเจริญใหม่

ต้นเหตุหลักที่หมออาจต้องตรวจเพิ่มในรายเรื้อรัง ตามที่ตำราระบุ

• ภูมิแพ้อาหารหรือภูมิแพ้สิ่งแวดล้อม บางรายต้องทดลองเปลี่ยนอาหารตามแผนของหมอหลายสัปดาห์
• โรคต่อมไร้ท่อ เช่น ไทรอยด์ต่ำ หรือต่อมหมวกไตทำงานเกิน
• โรคภูมิคุ้มกันทำร้ายตัวเองบางชนิด
• ความผิดปกติของการสร้างผิวหนังและต่อมไขมัน
• ติ่งเนื้อหรือก้อนในช่องหูที่ขวางการระบาย

ตำราเมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์ระบุว่าใบหูผิดรูป มีก้อนเนื้อในช่องหู และการสะบัดหัวเรื้อรัง เป็นสัญญาณของความไม่สบายที่สะสมมานาน เมื่อหูอักเสบนานเป็นเดือนหรือเป็นปี ผนังช่องหูหนาตัวขึ้นจนรูหูตีบ ยาหยอดลงไปไม่ถึงส่วนลึก และเชื้อลามถึงหูชั้นกลางได้ ตำราระบุว่าเมื่อสงสัยหูชั้นกลางอักเสบ หมอจะใช้ยาฆ่าเชื้อชนิดกินหรือฉีดร่วมด้วย โดยเลือกจากผลตรวจขี้หู

ในรายที่ช่องหูตีบหนัก หมอจะพยายามใช้ยาลดการอักเสบให้ช่องหูเปิดกลับมาก่อน ตำราระบุว่าเป้าหมายคือให้รักษาด้วยยาได้แทนการผ่าตัดเอาช่องหูออกทั้งหมด ซึ่งเป็นทางเลือกสุดท้าย เจ้าของที่พาหมาไปตรวจตั้งแต่หูเริ่มเหม็นครั้งแรก และให้ยาครบตามนัด คือคนที่ช่วยให้หมาไม่ต้องไปถึงจุดนั้น

ระยะ	สิ่งที่มักเห็น	แนวทางทั่วไป
อักเสบครั้งแรก	ขี้หูเพิ่ม กลิ่น คัน	ล้างหู ยาหยอด นัดตรวจซ้ำ
อักเสบซ้ำหลายรอบ	กลับมาเหม็นภายในไม่กี่สัปดาห์หลังหยุดยา	หาต้นเหตุหลัก เช่น ภูมิแพ้ หรือโรคต่อมไร้ท่อ
เรื้อรัง	ช่องหูหนา ตีบ เจ็บมาก	ยาลดอักเสบตามแผนหมอ ประเมินหูชั้นกลาง บางรายพิจารณาผ่าตัด

ป้องกันไม่ให้กลับมาเหม็นอีก

หลังรักษาหายแล้ว สิ่งที่ช่วยให้หูอยู่ได้นานขึ้นคือคุมความชื้นและต้นเหตุ

• อาบน้ำแล้วกันน้ำเข้าหู ตำราเมอร์คแนะนำให้ระวังไม่ให้น้ำเข้าหูระหว่างอาบ ใช้สำลีก้อนอุดปากรูหูเบาๆ ระหว่างอาบแล้วเอาออก ดูความถี่ในการอาบน้ำที่เหมาะได้ที่ อาบน้ำหมาบ่อยแค่ไหน
• หลังว่ายน้ำหรือตากฝน เช็ดใบหูและปากรูหูให้แห้ง
• ตัดขนรอบรูหูด้านนอกในพันธุ์ขนยาว การถอนขนในช่องหูให้ถามหมอก่อน เพราะบางตัวระคายเคืองมากขึ้น
• คุมภูมิแพ้ตามแผนของหมอ ถ้าหูอักเสบซ้ำเกินสองสามครั้งต่อปี
• ตรวจหูสัปดาห์ละครั้ง พลิกใบหูดม ดูสี ถ้าเริ่มมีกลิ่นให้นัดตรวจเร็ว ก่อนจะอักเสบหนัก

หมาหลายตัวเลี้ยงด้วยกันและตัวหนึ่งมีไรหู ให้ตรวจทุกตัวในบ้าน รวมถึงแมว เพราะไรหูติดต่อข้ามตัวกันได้ วิธีดูแลหูแมวแยกไว้ที่ วิธีเช็ดหูแมว