สรุปประเด็นสำคัญ
- เริ่มแปรงทันทีที่ฟันซี่แรกโผล่ วันละ 2 ครั้ง (เช้าและก่อนนอน) ก่อนหน้านั้นเช็ดเหงือกด้วยผ้าสะอาดชุบน้ำหลังมื้อนม
- ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ใช้เท่าเมล็ดข้าวจนอายุ 3 ปี แล้วเพิ่มเป็นเท่าเมล็ดถั่วลันเตาในช่วง 3-6 ปี ผู้ปกครองเป็นคนบีบ
- ผู้ปกครองช่วยแปรงจนลูกแปรงเองได้ดี ราว 8 ขวบ และช่วยใช้ไหมขัดฟันจนราว 10 ขวบ
- เริ่มใช้ไหมขัดฟันเมื่อฟันสองซี่ชิดกัน และพาพบทันตแพทย์ครั้งแรกเมื่อฟันขึ้นหรือไม่เกิน 1 ขวบ
- ลูกไม่ยอมอ้าปากเป็นเรื่องปกติ ใช้ท่านอนบนตัก ทำเป็นเกม และแปรงให้เป็นเวลาเดียวกันทุกวัน
เริ่มแปรงตั้งแต่ฟันน้ำนมซี่แรกโผล่ วันละ 2 ครั้ง ด้วยแปรงนุ่มหัวเล็กกับยาสีฟันผสมฟลูออไรด์เท่าเมล็ดข้าว คุณเป็นคนแปรงให้ลูกเองจนกว่าลูกจะเขียนหนังสือหรือผูกเชือกรองเท้าได้คล่อง ซึ่งตาม AAP คืออายุประมาณ 8 ขวบ ส่วนลูกที่ฟันยังไม่ขึ้น ใช้ผ้าสะอาดชุบน้ำหมาด ๆ เช็ดเหงือกหลังมื้อนมไปก่อน
ก่อนฟันซี่แรกโผล่ เช็ดเหงือกหลังมื้อนม
AAP และ ADA ตรงกันว่าเหงือกทารกควรเช็ดให้สะอาดตั้งแต่ก่อนฟันขึ้น วิธีทำคือ
- ล้างมือให้สะอาด
- ใช้ผ้าก๊อซหรือผ้าสะอาดผืนเล็กชุบน้ำสะอาดพอหมาด
- พันนิ้วชี้แล้วเช็ดเหงือกบนและล่างเบา ๆ ทั่วทั้งปาก
- ทำหลังมื้อนมสุดท้ายก่อนนอน และถ้าสะดวกอีกหนึ่งครั้งตอนเช้า
ขั้นตอนนี้ไม่ได้ป้องกันฟันผุโดยตรง เพราะยังไม่มีฟัน แต่ช่วยให้ลูกชินกับการให้ใครสัมผัสในปาก ซึ่งทำให้การแปรงจริงง่ายขึ้นมาก ข้อมูลช่วงที่ฟันขึ้นอ่านที่ ฟันน้ำนมขึ้นกี่เดือน
ยาสีฟันเท่าไรตามอายุ
ปัญหาที่พบบ่อยในครอบครัวคือบีบยาสีฟันยาวเต็มแปรงเหมือนในโฆษณา เด็กเล็กยังบ้วนไม่เป็นและกลืนยาสีฟันเข้าไป AAP จึงระบุปริมาณไว้ชัด
| อายุ | ปริมาณยาสีฟันฟลูออไรด์ | ใครแปรง |
|---|---|---|
| ฟันซี่แรกถึง 3 ปี | เท่าเมล็ดข้าว (แตะปลายแปรง) | ผู้ปกครองแปรงให้ทั้งหมด |
| 3-6 ปี | เท่าเมล็ดถั่วลันเตา | เด็กลองแปรงเอง ผู้ปกครองแปรงซ้ำให้ทุกด้าน |
| 6-8 ปี | เท่าเมล็ดถั่วลันเตา | เด็กแปรงเอง ผู้ปกครองตรวจและแปรงซ้ำฟันกราม |
| ราว 8 ปีขึ้นไป | ตามที่ทันตแพทย์แนะนำ | เด็กแปรงเอง ผู้ปกครองเป็นผู้ดูแล |
หลักจากหน้า Fluoride for Children ของ AAP คือ สอนให้ลูกบ้วนเมื่อทำได้ และไม่ต้องล้างปากด้วยน้ำตามอีกหลังแปรง ถ้าลูกยังบ้วนไม่เป็น ใช้ผ้าสะอาดชุบน้ำเช็ดฟองออก
การเลือกยาสีฟัน ให้ดูฉลากว่ามีฟลูออไรด์ ลอกฉลากถ่ายรูปไปถามทันตแพทย์เด็กว่าความเข้มข้นเหมาะกับวัยลูกไหม และเลือกรสอ่อน ๆ เพราะรสผลไม้หวานจัดทำให้เด็กอยากกลืน ฟลูออไรด์ที่ได้มากเกินระหว่างที่ฟันแท้ยังสร้างตัวอยู่ ทำให้เกิดจุดขาวจาง ๆ บนฟัน (ฟลูออโรซิส) ซึ่ง AAP ระบุว่ามักไม่รุนแรงและไม่เจ็บ
ท่าจับลูกแปรง ทีละขั้น
ท่าที่ใช้ได้ผลกับเด็กเล็กคือท่านอนบนตักแบบหัวชนกัน (knee-to-knee) ซึ่งเห็นฟันได้ชัดและหัวลูกอยู่นิ่งในอ้อมแขน
- นั่งกับพื้นหรือบนเก้าอี้ แล้วให้ลูกนอนหงายบนตักโดยหัวอยู่บนต้นขาของคุณ หรือใช้ท่าให้คุณพ่อคุณแม่นั่งหันหน้าเข้าหากัน ขาชนกัน วางลูกนอนพาดบนขาทั้งสองคน
- บีบยาสีฟันเท่าเมล็ดข้าวแตะบนแปรงที่ชื้นเล็กน้อย
- ใช้นิ้วเปิดริมฝีปากบนและล่างเพื่อเห็นฟันและเหงือก
- วางขนแปรงเอียง 45 องศาตรงรอยต่อฟันกับเหงือก ขยับเบา ๆ เป็นวงเล็ก ๆ ทีละ 2-3 ซี่
- ทำด้านนอก ด้านเคี้ยว และด้านในของฟันทุกซี่ ฟันหน้าล่างด้านในมักแปรงยากเพราะลิ้นกีดขวาง ให้แปรงด้านนี้ก่อนที่ลูกจะเริ่มไม่ร่วมมือ
- แปรงเบา ๆ ไปตามเหงือกเล็กน้อย ถ้าเหงือกมีเลือดซึมให้แปรงต่อไปอย่างนุ่มนวล เลือดมักหยุดเมื่อเหงือกสะอาดขึ้น ถ้าเลือดออกมากหรือเหงือกบวมแดงนานเกิน 1 สัปดาห์ให้พบทันตแพทย์
- เช็ดฟองออกด้วยผ้า หรือให้ลูกบ้วนถ้าทำได้
เวลาแปรงรวมของเด็กที่มีฟันไม่กี่ซี่อาจใช้เวลาไม่ถึง 1 นาที เมื่อฟันเพิ่มเป็น 10-20 ซี่ ค่อยขยับเป้าหมายไปที่ราว 2 นาทีต่อครั้ง ตามหลักที่ทันตแพทย์ใช้กับเด็กโต
ลูกไม่ยอมอ้าปาก ทำอย่างไร
เด็กวัย 1-2 ขวบจำนวนมากปิดปากแน่นหรือบิดตัวหนี เป็นพฤติกรรมตามวัยเรื่องการอยากควบคุมตัวเอง ไม่ได้แปลว่าคุณทำอะไรผิด วิธีที่ใช้ได้จริงมีดังนี้
- แปรงเวลาเดียวกันทุกวัน ติดกับกิจกรรมที่ทำอยู่แล้ว เช่น หลังอาบน้ำตอนเย็นและหลังตื่นนอน เด็กเรียนรู้ลำดับมากกว่าเหตุผล
- ให้ลูกถือแปรงอีกอันของตัวเองไว้ในมือ แล้วคุณใช้อีกอันแปรงให้ เด็กที่มีแปรงในมือจะยอมนิ่งมากกว่า
- ร้องเพลงสั้น ๆ หรือนับ ฟันกี่ซี่ ให้ลูกมีเรื่องให้ฟัง
- แปรงตุ๊กตาหรือแปรงฟันตัวเองให้ดูก่อน
- ถ้าลูกร้องจริงจัง ทำให้สั้นลงก่อน แต่ทำทุกวัน การแปรงสั้น ๆ แต่ทุกวันดีกว่าการต่อสู้นานจนเลิกแปรง
- ผู้ปกครองสองคนผลัดกันแปรง ถ้าลูกต่อต้านคนใดคนหนึ่งเป็นพิเศษ
อย่าใช้การให้ขนมหวานเป็นรางวัลหลังแปรง เพราะทำลายสิ่งที่เพิ่งทำ
แปรงแบบไหนเหมาะ และเปลี่ยนเมื่อไร
AAP ระบุให้ใช้แปรงขนนุ่ม ขนาดเล็กสำหรับเด็ก หลักเลือกที่ใช้ได้จริง
- หัวแปรงเล็กพอสอดไปด้านในของฟันกรามซี่ในสุดได้
- ด้ามจับใหญ่พอให้ผู้ใหญ่ถือถนัด สำหรับเด็กเล็กที่แปรงโดยผู้ปกครอง
- ขนนุ่มทุกวัย เพราะขนแข็งทำให้เหงือกร่น
- เปลี่ยนเมื่อขนบานหรือทุก 3 เดือน เมื่อลูกป่วยด้วยโรคติดต่อ เช่น หวัดหรือมือเท้าปาก ควรเปลี่ยนแปรงเมื่อหาย
- เก็บแนวตั้งให้แห้งโดยหัวแปรงไม่แตะกัน
แปรงซิลิโคนสวมนิ้วใช้ได้กับทารกที่ฟันเพิ่งขึ้นหนึ่งถึงสองซี่ แต่เมื่อฟันเริ่มมีหลายซี่ ควรเปลี่ยนเป็นแปรงขนนุ่มแบบด้ามเพื่อให้ทำความสะอาดร่องฟันได้ดีขึ้น
วัย 3-6 ปี ให้เด็กลองเอง แล้วผู้ปกครองแปรงซ้ำ
เมื่อลูกเริ่มอยากทำเอง ให้เขาแปรงก่อนครึ่งนาทีถึงหนึ่งนาที แล้วคุณแปรงซ้ำให้ทั่วอีกรอบ วิธีนี้เก็บทั้งความภูมิใจของเด็กและความสะอาดที่เด็กวัยนี้ยังทำเองไม่ถึง ข้อที่เด็กพลาดบ่อยคือแปรงเฉพาะด้านหน้าที่เห็นในกระจก ปล่อยด้านในและด้านเคี้ยวของฟันกราม ซึ่งเป็นจุดที่ฟันผุบ่อยที่สุด ให้ซ้ำสองจุดนี้ทุกครั้ง
ถ้าอยากรู้ว่าแปรงเองได้ดีขึ้นหรือยัง ลองใช้เม็ดย้อมคราบพลัคที่ทันตแพทย์แนะนำเป็นครั้งคราว จะเห็นสีชมพูตรงที่ยังแปรงไม่ถึง เด็กมักสนุกกับการหาจุดสีนั้น และเป็นหลักฐานที่ชัดกว่าคำพูดของผู้ใหญ่ ใช้ให้ผ่านการแนะนำของทันตแพทย์ก่อน
ไหมขัดฟันเมื่อไร
AAP ให้เริ่มใช้ไหมขัดฟันเมื่อฟันสองซี่อยู่ติดกันจนแปรงเข้าไม่ถึง และผู้ปกครองช่วยทำจนราว 10 ขวบ สำหรับเด็กเล็กที่ฟันกรามชิดกันตอนประมาณ 2-3 ขวบ แท่งไหมขัดฟันสำเร็จรูป (floss pick) จับถนัดกว่าไหมม้วน ใช้วันละครั้งก่อนนอนก็พอ
นมกลางคืน น้ำหวาน และขนม ที่ทำให้ฟันผุต่อให้แปรงดี
การแปรงอย่างเดียวชดเชยน้ำตาลที่ค้างทั้งคืนไม่ได้ ข้อกำหนดที่ AAP ระบุคือ
| พฤติกรรม | ปัญหา | ทำแทนอย่างไร |
|---|---|---|
| หลับคาขวดนม | นมค้างบนฟันตลอดคืน | แปรงหรือเช็ดฟันหลังนมมื้อสุดท้าย แล้วค่อยให้ลูกหลับ |
| น้ำผลไม้ในขวดหรือแก้วหัดดื่ม | น้ำตาลสัมผัสฟันนานโดยเฉพาะในแก้วหัดดื่ม | ให้น้ำเปล่าหรือนม และ AAP ไม่แนะนำน้ำผลไม้ก่อน 12 เดือน |
| ขนมระหว่างมื้อตลอดวัน | ฟันโดนกรดซ้ำหลายรอบ | จำกัดจำนวนครั้ง เลือกผักผลไม้สด ชีส โยเกิร์ตไม่หวาน |
| ชิมอาหารแล้วป้อนด้วยช้อนเดียวกัน | แบคทีเรียก่อฟันผุส่งผ่านน้ำลาย | ใช้ช้อนแยก ไม่เป่าอาหารด้วยปาก |
ลูกอายุ 6-12 เดือนที่ยังตื่นกินนมกลางดึกไม่ต้องรีบตัดมื้อนั้นเพราะเรื่องฟัน แต่ให้เช็ดหรือแปรงหลังมื้อนมสุดท้ายก่อนนอนทุกคืน และถ้าตื่นกินต่อเนื่องหลังฟันขึ้นหลายซี่ ให้ถามทันตแพทย์เรื่องความเสี่ยงฟันผุ อาหารเสริมและของว่างอ่านที่ อาหารเสริมทารกมื้อแรก ลูกที่กินนมน้อยลงช่วงฟันขึ้นดูที่ ลูกกินนมน้อย ทำยังไง
หมอฟันครั้งแรกและสัญญาณฟันผุที่เห็นเองได้
ADA ให้พาลูกไปพบทันตแพทย์เมื่อฟันขึ้นหรือไม่เกิน 1 ขวบ AAP เรียกการไปครั้งแรกว่าเหมือนการตรวจสุขภาพเด็กดีของฟัน ส่วนใหญ่เป็นการให้ความรู้ผู้ปกครอง ทันตแพทย์จะดูฟัน สอนแปรง และบอกว่าควรเคลือบฟลูออไรด์หรือไม่
สัญญาณฟันผุที่ผู้ปกครองเห็นเองได้ที่บ้าน ลองยกริมฝีปากบนของลูกดูฟันหน้าด้านใน เดือนละครั้ง
- จุดหรือแถบสีขาวขุ่นตามขอบฟันใกล้เหงือก เป็นระยะแรกสุด ยังกลับดีขึ้นได้ถ้าแก้พฤติกรรมและให้ทันตแพทย์ดู
- สีน้ำตาลหรือดำ มีรู หรือฟันบิ่น
- ลูกร้องเวลากินของเย็นหรือหวาน หรือเลี่ยงเคี้ยวข้างใดข้างหนึ่ง
- เหงือกบวมเป็นตุ่มหนอง หรือมีกลิ่นปากผิดปกติ
ฟันน้ำนมผุไม่ใช่เรื่องรอให้หลุดเอง เพราะฟันน้ำนมคอยรักษาที่ให้ฟันแท้ และฟันบางซี่อยู่ถึงอายุ 10-12 ปี ADA ระบุว่าโดยทั่วไปเด็กจะมีฟันน้ำนมครบราว 3 ขวบ ดูช่วงเวลาที่ฟันแต่ละซี่ขึ้นที่ ฟันน้ำนมขึ้นกี่เดือน
ตารางประจำวันที่ทำได้จริง
| เวลา | ทำอะไร |
|---|---|
| เช้า หลังตื่นหรือหลังมื้อเช้า | แปรง 1 ครั้งด้วยยาสีฟันฟลูออไรด์ปริมาณตามอายุ |
| ระหว่างวัน | ดื่มน้ำเปล่าหลังขนมหรืออาหารหวาน |
| ก่อนนอน หลังนมมื้อสุดท้าย | แปรงและใช้ไหมขัดฟันถ้าฟันชิด จากนั้นไม่ให้กินอะไรนอกจากน้ำ |
| ทุก 3 เดือน | ตรวจแปรงสีฟัน เปลี่ยนถ้าขนบาน |
| ทุก 6 เดือน หรือตามที่ทันตแพทย์นัด | ตรวจฟัน และถามเรื่องเคลือบฟลูออไรด์ |
เมื่อเริ่มต้นทำเป็นกิจวัตรตั้งแต่ฟันซี่แรก ภายใน 1-2 เดือนลูกส่วนใหญ่จะรู้ว่าหลังอาบน้ำคือเวลาแปรง ถ้าไม่แน่ใจเรื่องปริมาณยาสีฟัน ท่าแปรง หรือพบจุดผิดปกติบนฟันลูก ถามทันตแพทย์เด็กหรือทันตแพทย์ที่โรงพยาบาลใกล้บ้านได้ในนัดตรวจ
คำถามที่พบบ่อย
ต้องให้ลูกบ้วนปากหลังแปรงฟันไหม
ไม่จำเป็นต้องล้างด้วยน้ำเยอะ AAP ระบุว่าไม่ต้องบ้วนล้างหลังแปรงเพื่อให้ฟลูออไรด์ที่เหลือบนฟันทำงานต่อ ให้ลูกบ้วนฟองยาสีฟันออกเมื่อทำได้ ส่วนเด็กเล็กที่ยังบ้วนไม่เป็น ใช้ผ้าสะอาดชุบน้ำเช็ดฟองออกก็พอ
ยาสีฟันสำหรับเด็กที่ไม่มีฟลูออไรด์ใช้ได้ไหม
ใช้ทำความสะอาดได้ แต่ไม่ช่วยป้องกันฟันผุเท่ายาสีฟันที่มีฟลูออไรด์ ซึ่ง AAP แนะนำให้ใช้ตั้งแต่ฟันซี่แรกในปริมาณเท่าเมล็ดข้าว ถ้าผู้ปกครองกังวลเรื่องฟลูออไรด์ ให้ปรึกษากุมารแพทย์หรือทันตแพทย์เด็กเรื่องปริมาณที่เหมาะกับน้ำที่บ้านและวัยของลูก
แปรงสีฟันไฟฟ้าสำหรับเด็กเล็กดีกว่าแปรงธรรมดาไหม
ไม่มีข้อสรุปว่าดีกว่าสำหรับเด็กเล็กมาก สิ่งที่ตัดสินคือหัวแปรงเล็กขนนุ่มและผู้ปกครองแปรงได้ทั่วทุกด้านหรือเปล่า ถ้าลูกกลัวเสียงสั่น ให้ใช้แปรงธรรมดา แต่ถ้าเด็กโตแปรงเองแล้วชอบแปรงไฟฟ้า ก็ใช้ได้ถ้าขนนุ่มและผู้ปกครองยังตรวจซ้ำให้
แหล่งอ้างอิง
- Tips to Prevent Cavities in Young Children | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- Fluoride for Children: Parent FAQs | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- Baby Teeth | MouthHealthy (American Dental Association)
- Why It's Important to Take Care of Baby Teeth | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
