ตารางวัคซีนเด็ก แรกเกิดถึง 12 ปี อ่านตารางอย่างไร และถ้าฉีดช้าทำอย่างไร

ลูกต้องได้วัคซีนเมื่อไร ตารางที่แพทย์โรคติดเชื้อในเด็กแนะนำสรุปได้ว่า ทารกเริ่มฉีดตั้งแต่แรกเกิด แล้วมีนัดหลักที่อายุ 2, 4 และ 6 เดือน ต่อด้วยนัดอายุ 9-12 เดือนและ 18 เดือน หลังจากนั้นเป็นนัดห่าง ๆ ที่ 2 ปีครึ่ง 4-6 ปี และ 11-12 ปี ถ้าพลาดนัด ไม่ต้องเริ่มนับใหม่ พาลูกไปตามที่ขาดได้เลย

ตารางข้างล่างอ้างอิงฉบับปี 2569 (ปรับปรุงล่าสุดเมื่อต้นปี 2569) ของสมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทย รายการวัคซีนที่รัฐให้ฟรีอาจเปลี่ยนตามนโยบายแต่ละปี จึงควรเทียบกับสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) ของลูกและสอบถามหน่วยบริการที่ไปประจำ

ตารางมี 2 ชั้น ต้องแยกให้ออก

ตารางของสมาคมฯ แบ่งวัคซีนเป็นสองกลุ่ม ซึ่งเป็นจุดที่พ่อแม่มักสับสน

กลุ่ม	ความหมาย	ตัวอย่าง
วัคซีนจำเป็นที่ต้องให้กับเด็กทุกคน	แนะนำให้เด็กไทยทุกคนได้รับ	BCG, ตับอักเสบบี, DTwP-HB-Hib, โปลิโอ, โรต้า, MMR, ไข้สมองอักเสบเจอีชนิดเชื้อเป็น, ไข้หวัดใหญ่, HPV
วัคซีนอื่น ๆ หรือวัคซีนชนิดอื่นที่อาจให้เสริมหรือแทน	ผู้ปกครองเลือกร่วมกับแพทย์ ตามความเสี่ยงและงบประมาณ	นิวโมคอคคัส (PCV), EV71, ตับอักเสบเอ, อีสุกอีใส, ไข้เลือดออก, เมนิงโกค็อกคัสบี และอื่น ๆ

บางรายการอยู่ในทั้งสองกลุ่มในรูปแบบวัคซีนต่างชนิด เช่น เข็มคอตีบ ไอกรน บาดทะยักชนิดเซลล์ทั้งเซลล์ (DTwP) ในกลุ่มแรก กับชนิดไร้เซลล์ (DTaP) ในกลุ่มสองที่ใช้แทนได้ตามที่แพทย์แนะนำ ส่วนวัคซีนกลุ่มสองว่าควรฉีดหรือไม่ ผู้ปกครองอ่านเกณฑ์ตัดสินใจได้ที่ วัคซีนเสริมเด็ก ควรฉีดไหม

วัคซีนจำเป็นสำหรับเด็กทุกคน ฉีดเมื่ออายุเท่าไร

วัคซีน	แรกเกิด	1 เดือน	2 เดือน	4 เดือน	6 เดือน	9-12 เดือน	18 เดือน	2 ปีครึ่ง	4-6 ปี	11-12 ปี
BCG (วัณโรค)	เข็มเดียว
ตับอักเสบบี	HB1	HB2 (ตามที่แพทย์กำหนด)
DTwP-HB-Hib (รวม 5 โรค)			เข็ม 1	เข็ม 2	เข็ม 3
DTwP (กระตุ้น)							กระตุ้น 1		กระตุ้น 2
Td										Td แล้วทุก 10 ปี
โปลิโอ			IPV1	IPV2	OPV1		OPV กระตุ้น 1		OPV กระตุ้น 2
โรต้า			Rota1	Rota2	Rota3 (บางชนิด)
หัด คางทูม หัดเยอรมัน (MMR)						MMR1	MMR2
ไข้สมองอักเสบเจอี (เชื้อเป็น)						JE1		JE2
ไข้หวัดใหญ่					เริ่มได้ตั้งแต่ 6 เดือน ปีละครั้ง
HPV										เด็กหญิง ประมาณ ป.5

หมายเหตุสำคัญของตาราง

• โรต้าเป็นวัคซีนชนิดหยอด บางยี่ห้อใช้ 2 ครั้ง บางยี่ห้อใช้ 3 ครั้ง เข็มที่ 3 ที่ 6 เดือนจึงอยู่ในวงเล็บ แพทย์จะแจ้งตามชนิดที่ใช้
• ไข้หวัดใหญ่ต้องฉีดซ้ำทุกปี เด็กอายุต่ำกว่า 9 ปีที่ได้ครั้งแรกต้องได้ 2 เข็ม ห่างกัน 1 เดือน
• HPV ตามตารางสมาคมฯ ระบุเด็กหญิงประมาณชั้น ป.5 ตามแผนของกระทรวงสาธารณสุข ส่วนการฉีดเสริมในเด็กชายหรือช่วงอายุอื่นอยู่ในกลุ่มวัคซีนเสริม

ดูตามนัด วันนัดแต่ละช่วงจะได้เข็มอะไร

พ่อแม่จำง่ายกว่าถ้าดูเป็นรอบนัด

นัด	วัคซีนในตาราง	สิ่งที่ควรเตรียม
แรกเกิด	BCG, ตับอักเสบบีเข็มแรก	โรงพยาบาลมักฉีดให้ก่อนกลับบ้าน ขอสมุดสีชมพูและตรวจว่ามีบันทึกครบ
1 เดือน	ตับอักเสบบีเข็ม 2 ตามที่แพทย์กำหนด	บางรายไม่ต้องฉีดเข็มนี้ ตรวจสมุดและถามหมอ
2 เดือน	DTwP-HB-Hib เข็ม 1, IPV เข็ม 1, โรต้าครั้งที่ 1	นัดแรกที่ฉีดหลายชนิด เตรียมให้พร้อมและอย่ากังวลเรื่องไข้
4 เดือน	DTwP-HB-Hib เข็ม 2, IPV เข็ม 2, โรต้าครั้งที่ 2	ตรวจว่ามีไข้หรือป่วยก่อนนัดหรือไม่
6 เดือน	DTwP-HB-Hib เข็ม 3, OPV ครั้งที่ 1, โรต้าครั้งที่ 3 (ถ้ามี), ไข้หวัดใหญ่ได้ตั้งแต่เดือนนี้	เริ่มอาหารเสริมช่วงนี้ ดูแนวทางที่ อาหารเสริมทารกมื้อแรก
9-12 เดือน	MMR เข็ม 1, ไข้สมองอักเสบเจอีเข็ม 1	อาจมีไข้และผื่นเบา ๆ ในวันที่ 6-12 หลังฉีดหัด
18 เดือน	DTwP กระตุ้น 1, OPV กระตุ้น 1, MMR เข็ม 2	เด็กเริ่มเดินเตาะแตะ ระวังขณะอุ้มฉีด
2 ปีครึ่ง	ไข้สมองอักเสบเจอีเข็ม 2	ตรวจสอบสมุดว่ามีเข็มแรกครบ
4-6 ปี	DTwP กระตุ้น 2, OPV กระตุ้น 2	ก่อนเข้า ป.1 ตรวจวัคซีนให้ครบ
11-12 ปี	Td แล้วทุก 10 ปี, HPV (เด็กหญิง ป.5)	ชวนลูกคุยล่วงหน้าเพราะเด็กโตเข้าใจเหตุผล

วัคซีนแต่ละตัวป้องกันอะไร

เมื่อรู้ว่าแต่ละเข็มกันโรคอะไร จะเข้าใจเหตุผลที่ต้องไปตามนัด

• BCG ป้องกันวัณโรคชนิดรุนแรงในเด็ก เช่น วัณโรคเยื่อหุ้มสมอง
• ตับอักเสบบีป้องกันการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบี ซึ่งติดจากแม่สู่ลูกได้ตอนคลอด จึงฉีดตั้งแต่แรกเกิด
• DTwP-HB-Hib เป็นวัคซีนรวม 5 โรค ได้แก่ คอตีบ ไอกรน บาดทะยัก ตับอักเสบบี และเชื้อฮิบที่ก่อเยื่อหุ้มสมองอักเสบและปอดบวม
• โปลิโอ ป้องกันอัมพาตจากเชื้อโปลิโอ ตารางใช้ชนิดฉีด (IPV) 2 เข็มแรก แล้วต่อด้วยชนิดหยอด (OPV) ในนัดต่อ ๆ ไป
• โรต้า ป้องกันท้องเสียรุนแรงจากเชื้อโรต้าไวรัส
• MMR ป้องกันหัด คางทูม และหัดเยอรมัน
• ไข้สมองอักเสบเจอี ป้องกันสมองอักเสบจากเชื้อที่ยุงเป็นพาหะ
• ไข้หวัดใหญ่ ป้องกันไข้หวัดใหญ่ซึ่งเปลี่ยนสายพันธุ์ทุกปี จึงต้องฉีดซ้ำ
• HPV ป้องกันมะเร็งปากมดลูกและโรคที่เกิดจากเชื้อเอชพีวี

สมุดสีชมพู ตัวช่วยตรวจนัดที่คนมักมองข้าม

สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กมีหน้าบันทึกวัคซีนทั้งชื่อ วันที่ฉีด เลขล็อต และสถานที่ ใช้ตรวจนัดได้ง่ายขึ้นถ้าทำตามนี้

1. ถ่ายรูปหน้าบันทึกวัคซีนเก็บไว้ในโทรศัพท์ทุกครั้งหลังฉีด เผื่อสมุดหาย
2. ตั้งการแจ้งเตือนนัดถัดไปในปฏิทินก่อนออกจากห้องฉีด
3. ตรวจชื่อวัคซีนที่เขียนในสมุดว่าตรงกับที่ฉีดจริง โดยเฉพาะเมื่อฉีดหลายที่
4. เมื่อพาไปสถานที่ใหม่ ให้ยื่นสมุดให้เจ้าหน้าที่ดูก่อนเสมอ
5. เก็บสมุดไว้ใช้ถึงตอนเข้าโรงเรียน เพราะบางโรงเรียนขอดูประวัติวัคซีน

ถ้าพบว่าสมุดว่างหรือไม่มีบันทึก ให้ติดต่อโรงพยาบาลที่คลอดหรือคลินิกที่เคยฉีด ขอสำเนาประวัติ

ฉีดช้าหรือพลาดนัด ต้องทำอย่างไร

พ่อแม่หลายคนกังวลว่าถ้าเลยกำหนดแล้วต้องฉีดใหม่ทั้งหมดไหม คำตอบคือไม่ต้องเริ่มนับใหม่ หลักที่ใช้คือ

• พาลูกไปพร้อมสมุดวัคซีนเร็วที่สุดเท่าที่ทำได้ ไม่ต้องรอนัดถัดไป
• แพทย์จะดูอายุปัจจุบัน เข็มที่ได้แล้ว และเข็มที่ยังขาด แล้ววางแผนฉีดตามที่ขาด
• วัคซีนบางตัวมีเพดานอายุของเข็มแรก โดยเฉพาะโรต้า จึงควรไปตามนัด 2 เดือน ถ้าพลาดให้ถามแพทย์ทันที
• บางตัวฉีดเข็มที่ขาดได้เลยโดยไม่ต้องกลับไปเริ่มเข็มแรก
• ไม่ควรจัดระยะห่างระหว่างเข็มเอง เพราะแต่ละชนิดมีระยะห่างขั้นต่ำที่ต่างกัน

เหตุผลที่ลูกพลาดนัดมักมาจากป่วยในวันนัด คุณพ่อคุณแม่ติดงาน หรือย้ายที่อยู่ ทางที่ดีคือโทรนัดใหม่ภายในไม่กี่วันหลังพลาด ไม่ปล่อยทิ้งไว้ ถ้าลูกป่วยหนักมีไข้สูงในวันนัด ให้แจ้งพยาบาล แพทย์เป็นผู้ตัดสินใจว่าจะเลื่อนหรือไม่

เตรียมตัววันฉีด

ก่อนไป	ที่คลินิก	หลังฉีด
เตรียมสมุดสีชมพู บัตรประชาชนผู้ปกครอง ผ้าอ้อมและเสื้อผ้าสำรอง	บอกพยาบาลถ้าลูกมีไข้ ป่วยหนัก เคยแพ้วัคซีน หรือกินยาประจำ	อยู่ที่หน่วยบริการสักพักตามที่เจ้าหน้าที่แจ้ง
ให้นมตามปกติ ไม่ต้องอดอาหาร	ให้ลูกดูดนมแม่หรืออุ้มระหว่างฉีดเพื่อปลอบ	ให้นมและอุ้มปลอบ ลูกจะร้องแต่มักหยุดเร็ว
ใส่เสื้อที่เปิดต้นขาหรือต้นแขนได้ง่าย	ถามว่าวันนี้ฉีดอะไรบ้าง และอาการที่ควรเฝ้าระวัง	บันทึกอุณหภูมิตอนเย็นและตอนเข้านอน

AAP ระบุว่าอาการแพ้รุนแรง (anaphylaxis) พบได้น้อยมาก มักเริ่มภายในประมาณ 20 นาที และบางครั้งนานถึง 2 ชั่วโมงหลังฉีด จึงควรอยู่ที่หน่วยบริการสักพักและสังเกตลูกต่อในช่วงนั้น ถ้าลูกหายใจลำบาก ปากบวม หน้าซีด หรือซึมลง ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ทันที

หลังฉีดวัคซีน ลักษณะที่ปกติและที่ต้องพบแพทย์

อาการที่เจอได้และมักหายเอง

ข้อมูลจาก AAP ระบุอาการปกติและระยะเวลาไว้ดังนี้

อาการ	เริ่มเมื่อไร	อยู่นานแค่ไหน
ปวด แดง บวมตรงรอยฉีด	ภายใน 12-24 ชั่วโมง	3-5 วัน (DTaP อาจถึง 7 วัน)
ไข้	ภายใน 12-24 ชั่วโมง	1-2 วัน
งอแง ร้องไห้ นอนหลับไม่สนิท ง่วงมากกว่าปกติ กินน้อยลง	วันที่ฉีด	24-48 ชั่วโมง
ไข้และผื่นชมพูอ่อนหลังฉีดหัด คางทูม หัดเยอรมัน	วันที่ 6-12 หลังฉีด	2-3 วัน

การดูแลที่บ้าน

• ถ้าตรงรอยฉีดบวมแดง นวดเบา ๆ วันละ 3 ครั้งหรือมากกว่า ประคบด้วยผ้าอุ่นประมาณ 10 นาที ไม่ใช้น้ำแข็ง
• ถ้าลูกมีไข้ ให้นมหรือเครื่องดื่มเย็นตามวัย ทารกต่ำกว่า 6 เดือนให้เฉพาะนมแม่หรือนมผง และใส่เสื้อผ้าตามปกติ
• ไข้ต่ำราว 37.8-39 องศาเซลเซียสไม่ต้องใช้ยา ถ้าไข้เกิน 39 องศาเซลเซียส ให้พาราเซตามอลเพื่อให้สบายตัวโดยคิดขนาดตามน้ำหนัก
• ห้ามให้แอสไพรินแก้ไข้หรือแก้ปวด

ถ้าลูกมีน้ำมูกหรือไอร่วมกับไข้ ให้ดูสัญญาณเตือนของหวัดที่ ลูกเป็นหวัดดูแลยังไง เพื่อแยกว่าไข้มาจากหวัดหรือจากวัคซีน

ตัวอย่างวันนัด 2 เดือนของลูกที่ฉีดสามอย่างพร้อมกัน

สมมติลูกอายุ 2 เดือน นัดตอนเช้าที่โรงพยาบาลใกล้บ้าน ได้ DTwP-HB-Hib เข็มแรก IPV และโรต้าครั้งแรก

เวลา	สิ่งที่ทำ
ก่อนออกจากบ้าน	ถ่ายรูปหน้าบันทึกเดิมในสมุด จดน้ำหนักล่าสุด ให้นมตามปกติ
ที่หน่วยบริการ	ชั่งน้ำหนัก วัดไข้ ตอบคำถามพยาบาลเรื่องสุขภาพลูก ได้รับวัคซีนตามที่แพทย์สั่ง
หลังฉีด 15-30 นาที	นั่งรอที่หน่วยบริการ ให้นมและปลอบ ถามว่าครั้งหน้านัดวันไหน
ก่อนนอน	วัดไข้ ตรวจรอยฉีด ให้นมตามปกติ
กลางคืน	ลูกอาจตื่นบ่อยและงอแง ให้อุ้มปลอบและวัดไข้เมื่อตัวอุ่นผิดปกติ
วันถัดไป	สังเกตไข้ รอยฉีด การกินและการนอน ถ้าไข้เกิน 3 วันหรือลูกซึม ให้ติดต่อแพทย์

ลูกที่ไม่มีไข้เลยก็ไม่ได้แปลว่าวัคซีนไม่ทำงาน และลูกที่มีไข้ต่ำ ๆ ก็เป็นปฏิกิริยาปกติที่พบได้บ่อย

สามข้อที่ควรตรวจกับตารางวัคซีนของลูก

1. หยิบสมุดสีชมพูหรือค้นรูปที่ถ่ายไว้ ดูว่านัดที่ผ่านมาลูกได้เข็มอะไรแล้ว เทียบกับตารางด้านบน
2. ถ้ามีเข็มที่ขาด โทรนัดหน่วยบริการภายในสัปดาห์นี้ ไม่ต้องรอนัดถัดไป
3. ตั้งแจ้งเตือนนัดถัดไป และเขียนข้างบนปฏิทินว่าลูกต้องไปฉีดอะไร

ตารางนี้เป็นแนวทางทั่วไป ลูกที่คลอดก่อนกำหนด มีโรคประจำตัว ภูมิคุ้มกันต่ำ หรือเคยแพ้วัคซีน อาจต้องใช้ตารางต่างออกไป ปรึกษากุมารแพทย์ประจำตัวของลูก และถามเรื่องวัคซีนไข้หวัดใหญ่ในปีนี้ทุกต้นฤดู ก่อนไปพบแพทย์ ให้จดอายุลูก เข็มที่ได้แล้ว และอาการหลังฉีดครั้งก่อนไปบอก พัฒนาการช่วงต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการตรวจสุขภาพเด็กดีอยู่ที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน