ผดผื่นทารก ดูอย่างไรว่าเป็นผดร้อน ไม่ใช่ผื่นอื่น และทำให้หายเร็ว

ผดผื่นที่ขึ้นเป็นตุ่มเล็ก ๆ ตามคอ อก หลัง หรือรอยพับของทารก ส่วนใหญ่คือผดร้อน เกิดจากเหงื่อที่ติดอยู่ใต้ผิวเพราะท่อเหงื่อตัน และมักหายเองเมื่อผิวเย็นลงภายในไม่กี่วัน สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดคือทำให้ลูกเย็น ไม่ใช่การทายา

ถ้าเป็นผื่นที่ลูกเป็นซ้ำ ๆ แห้งลอก คันมากจนนอนไม่หลับ หรือมีไข้ร่วมด้วย ต้องแยกออกจากผดร้อนก่อน เรื่องนั้นอยู่ในหัวข้อเปรียบเทียบด้านล่าง

ทำไมลูกเป็นผดร้อนง่ายกว่าผู้ใหญ่

ท่อเหงื่อของทารกแรกเกิดยังพัฒนาไม่เต็มที่ เมื่อลูกร้อนและเหงื่อออก เหงื่อไหลออกไม่ทันแล้วถูกกักไว้ใต้ผิว กลายเป็นตุ่มที่เห็นอยู่ DermNet NZ ระบุว่าผดร้อนชนิดตุ่มใสพบได้ถึงประมาณ 9 เปอร์เซ็นต์ของทารกแรกเกิด โดยมักเริ่มราวสัปดาห์แรกของชีวิต

ในเมืองไทย สิ่งที่ทำให้ผดขึ้นบ่อยมักไม่ใช่แค่อากาศร้อน แต่คือการที่ผิวถูกอุดและเหงื่อระเหยไม่ได้

• ห่อตัวหรือใส่เสื้อผ้าหนาหลายชั้นในห้องที่ไม่เย็น
• เสื้อผ้าใยสังเคราะห์ที่แนบผิวและไม่ระบายอากาศ
• นอนบนที่นอนหรือผ้ารองกันเปื้อนแบบกันน้ำ ซึ่งไม่ระบายอากาศ
• นั่งคาร์ซีทหรืออยู่ในรถเข็นกลางแดด หลังและก้นแนบเบาะนานหลายสิบนาที รายละเอียดเรื่องเบาะอยู่ที่ คาร์ซีทเด็ก และ รถเข็นเด็ก
• ถูกอุ้มแนบตัวนาน ๆ ในที่ร้อน เช่น อุ้มในผ้าเป้ระหว่างเดินตลาด
• ลูกมีไข้ ตัวร้อนและเหงื่อออกมาก

ผดร้อนมี 4 แบบ ดูที่ตุ่มและความคัน

DermNet NZ แบ่งผดร้อนตามความลึกของท่อเหงื่อที่ตัน ซึ่งช่วยให้พ่อแม่เทียบได้ว่าที่เห็นอยู่คือแบบไหน

ชนิด	หน้าตา	คัน	พบเมื่อ
ตุ่มใส (crystallina)	ตุ่มใสขนาด 1-2 มิลลิเมตร เหมือนหยดเหงื่อ แตกง่าย ผิวรอบ ๆ ไม่แดง	ไม่คัน	พบบ่อยในทารกแรกเกิด หลังร้อนและเหงื่อออก
ตุ่มแดง (rubra)	ตุ่มหรือตุ่มน้ำเล็กสีแดง 2-4 มิลลิเมตร มักอยู่บนผิวที่แดงอยู่แล้ว	คันมาก	แบบที่พบบ่อยที่สุด คนไทยเรียกผดร้อน
ตุ่มหนอง (pustulosa)	ตุ่มแดงที่มีหนองขาวที่ปลาย	คันหรือเจ็บ	อาจมีการติดเชื้อแทรก ควรให้แพทย์ดู
ตุ่มลึก (profunda)	ตุ่มสีเดียวกับผิว ขนาด 1-3 มิลลิเมตร ลึกใต้ผิว	ไม่คัน	พบน้อย มักตามหลังตุ่มแดงที่เป็นซ้ำหลายครั้ง

KidsHealth ระบุเพิ่มว่า ในเด็กที่ผิวสีเข้ม ตุ่มอาจไม่แดง แต่ดูเป็นสีเทาหรือขาว มองเห็นยากกว่า ให้ลองลูบเบา ๆ จะรู้สึกว่าผิวสากเป็นตุ่ม

จุดที่ผดมักขึ้น

ผดร้อนมักขึ้นตรงที่ผิวอับ ไม่ค่อยโดนลม หรือมีผ้ารัดเสียดสี KidsHealth ระบุตำแหน่งที่พบบ่อยคือ

• หน้าอกส่วนบนและหลัง
• ศีรษะและหน้าผากตรงขอบผม
• ลำคอและใต้คาง
• รอยพับ เช่น รักแร้ ข้อพับแขน ขาหนีบ
• ตรงที่เสื้อผ้าหรือสายรัดเสียดสี

ถ้าผื่นขึ้นเฉพาะที่ก้น ต้นขา และบริเวณที่ผ้าอ้อมแนบ ให้ดูแนวทางที่ ผื่นผ้าอ้อม ก่อน เพราะกลไกต่างกัน ผื่นผ้าอ้อมเกิดจากสิ่งขับถ่ายระคายผิว ส่วนผดเกิดจากเหงื่อ แต่ผ้าอ้อมที่ร้อนอับก็ทำให้เกิดผดบริเวณเอวและขอบขาได้เช่นกัน

ผดร้อนหรือผื่นอื่น ดูเบื้องต้นอย่างไร

ตารางนี้เป็นแนวทางให้พ่อแม่ประเมินเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่การวินิจฉัย ถ้าดูแล้วไม่แน่ใจ ให้ถ่ายรูปไว้และปรึกษาแพทย์

ผื่น	ตำแหน่งที่พบบ่อย	เบาะแสที่ช่วยแยก
ผดร้อน	คอ อก หลัง รอยพับ	ขึ้นหลังร้อนหรือเหงื่อออก ดีขึ้นเมื่อทำให้ผิวเย็น ตุ่มเล็กเท่ากันค่อนข้างมาก
ผื่นผ้าอ้อม	ก้น ขาหนีบ อวัยวะเพศ	ขึ้นตรงที่ผ้าอ้อมแนบ ผิวแดงเป็นปื้น
ผื่นผิวแห้งหรือภูมิแพ้ผิวหนัง	แก้ม ข้อพับแขนขา	ผิวแห้ง ลอก คันมาก เป็น ๆ หาย ๆ ไม่สัมพันธ์กับความร้อนโดยตรง
ผื่นลมพิษ	ได้ทุกที่	ตุ่มนูนแดงขนาดไม่เท่ากัน ขึ้นเร็วหายเร็ว ย้ายที่ได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง
ผื่นจากการติดเชื้อไวรัส	ลำตัว แขน ขา	มักมีไข้หรือซึมนำมาก่อน ผื่นกระจายทั่วตัว

ถ้าผื่นขึ้นพร้อมไข้ ซึม ไม่ยอมกินนม หรือหายใจเร็ว ไม่ควรเดาว่าเป็นผดร้อน ให้พบแพทย์

ทำให้ลูกเย็นก่อน แล้วผดมักหายเอง

หลักการของ KidsHealth และ DermNet NZ ตรงกันคือลดความร้อน ความชื้น และการเสียดสี ลำดับที่ทำได้ที่บ้านคือ

1. พาลูกไปอยู่ที่เย็น ห้องแอร์หรือใต้พัดลม พัดลมไม่ควรจ่อหน้าลูกโดยตรง
2. ถอดเสื้อผ้าชั้นนอกและผ้าห่ม เปลี่ยนเป็นเสื้อผ้าฝ้ายบางหลวม ถ้าเสื้อเปียกเหงื่อให้เปลี่ยนทันที
3. ประคบผื่นด้วยผ้าสะอาดบางชุบน้ำเย็น วันละหลายครั้ง ไม่ต้องถูหรือขัด
4. อาบน้ำเย็นหรือน้ำอุณหภูมิห้อง ไม่ใช้สบู่จนกว่าผื่นจะหาย แล้วซับเบา ๆ หรือปล่อยให้ผิวแห้งเอง
5. ให้นมตามปกติ ทารกต่ำกว่า 6 เดือนให้เฉพาะนมแม่หรือนมผง ไม่ต้องให้น้ำเพิ่ม
6. ตัดเล็บลูกให้สั้นและสวมถุงมือบาง ๆ ตอนนอน เพื่อไม่ให้เกาจนเป็นแผล

ถ้าเป็นผดบริเวณที่ผ้าอ้อมแนบ ให้ปล่อยผ้าอ้อมหลวมหรือเปิดไว้ให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้ KidsHealth แนะนำให้ใช้ผ้าอ้อมผ้าหรือเปิดผ้าอ้อมระหว่างวัน

สิ่งที่ไม่ควรทาหรือทำกับผดร้อน

ผดร้อนมักถูกรักษาผิดจากความตั้งใจดี วิธีที่ควรเลี่ยงคือ

• ทาครีมหรือขี้ผึ้งหนา ๆ ทับตุ่ม เพราะอุดท่อเหงื่อที่ตันอยู่ให้แย่ลง KidsHealth ระบุชัดว่าไม่ควรทาครีมหรือขี้ผึ้งหนา และไม่ควรแปะพลาสเตอร์ปิดผื่น
• ใช้สบู่แรงหรือขัดผิว ทำให้ผิวระคายและเจ็บ
• ห่อตัวหรือใส่เสื้อหลายชั้น เพราะกลัวลูกหนาวตอนอยู่ในห้องแอร์ ให้ตรวจที่ต้นคอหรือหลังของลูกแทนมือเท้า ถ้าต้นคอเปียกเหงื่อ แปลว่าร้อนเกินไป
• ใช้ยาทาที่ไม่ได้รับคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร ผิวทารกดูดซึมได้ง่ายกว่าผู้ใหญ่

ส่วนโลชั่นคาลาไมน์ที่ใช้บรรเทาคัน KidsHealth ระบุว่าใช้ได้กับเด็กอายุเกิน 2 ปี ไม่ใช้ที่ใบหน้าและอวัยวะเพศ และใช้ได้วันละ 3-4 ครั้ง จึงไม่ใช่ตัวเลือกสำหรับทารก

ตัวอย่างลูก 2 เดือน นอนห้องไม่แอร์ ห่อตัวทุกคืน

สมมติลูกอายุ 2 เดือน นอนห้องพัดลมเพดาน ห่อตัวด้วยผ้า 2 ชั้นและใส่เสื้อแขนยาว เช้ามาพบตุ่มใสเล็ก ๆ ที่คอและหน้าอก ต้นคอเปียกเหงื่อ วางแผนดูแลได้ดังนี้

เวลา	สิ่งที่ปรับ
คืนนี้	ลดผ้าห่อเหลือ 1 ชั้นบาง ใส่เสื้อแขนสั้นผ้าฝ้าย เปิดพัดลมหรือแอร์ให้ห้องเย็นพอตัวลูกไม่เปียกเหงื่อ ไม่เป่าตรง ๆ
ตื่นกลางดึก	ตรวจต้นคอและหลัง ถ้าเปียก เปลี่ยนเสื้อ
เช้า	ประคบเย็นที่ผื่น อาบน้ำเย็นไม่ใช้สบู่ ซับเบา ๆ
กลางวัน	อยู่ห้องเย็น เปลี่ยนเสื้อทันทีเมื่อเปียกเหงื่อ ไม่ทาครีมหนา
ติดตาม	ถ่ายรูปผื่นเช้าและเย็น ถ้าใน 2-3 วันไม่ดีขึ้นหรือตุ่มเพิ่ม ให้พบแพทย์

ส่วนใหญ่เมื่อลดความร้อนลง ตุ่มจะจางหรือค่อย ๆ หายไปเอง ถ้าตุ่มใหม่ยังขึ้นทุกวันแม้ปรับแล้ว ให้ดูว่ามีอะไรในบ้านที่ทำให้ลูกร้อนอีก เช่น ที่นอนกันน้ำ หรือเสื้อใยสังเคราะห์

เมื่อผดร้อนไม่ธรรมดา

ผดร้อนที่เกาจนเป็นแผลหรือมีเชื้อแทรกอาจกลายเป็นผื่นติดเชื้อ ซึ่งต้องใช้ยา DermNet NZ ระบุว่าการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกเป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้ และอาจต้องใช้ยาปฏิชีวนะหรือสเตียรอยด์ชนิดอ่อนตามแพทย์สั่ง

ถ้าลูกมีไข้ในช่วงที่ร้อนจัด ต้องแยกให้ออกว่าไข้มาจากการติดเชื้อหรือจากความร้อน ลูกที่เริ่มมีน้ำมูกหรือไอร่วมกับผื่น ดูแนวทางที่ ลูกเป็นหวัดดูแลยังไง เพื่อเทียบสัญญาณอันตราย

ป้องกันไม่ให้ผดกลับมา

การป้องกันคือจัดสิ่งแวดล้อมให้ลูกไม่ร้อนอับ ได้แก่

• เสื้อผ้าฝ้ายบางและหลวมเป็นหลัก โดยเฉพาะตอนนอนและตอนอยู่นอกบ้าน
• เปลี่ยนเสื้อผ้าที่เปียกเหงื่อทันที เช่น หลังอาบน้ำ หลังออกไปข้างนอก หลังนั่งรถ
• ไม่ห่มหรือห่อลูกมากเกินไป ถ้าลูกหน้าแดง เหงื่อออกที่ต้นคอ หายใจเร็ว แปลว่าร้อนเกิน
• ใช้ผ้าปูที่นอนและผ้าห่มบาง
• ใช้ผ้ารองเบาะคาร์ซีทหรือรถเข็นที่ระบายอากาศ และหยุดพักให้ลูกเย็นลงทุกครั้งที่เหงื่อออก
• เลี่ยงออกแดดช่วงบ่าย พาลูกออกเมื่ออากาศเย็นกว่า

ลูกที่ผิวไวหรือเป็นผดซ้ำบ่อย ลองจดว่าผดขึ้นหลังกิจกรรมอะไร เช่น หลังนั่งรถ หลังนอนห้องไม่แอร์ แล้วปรับที่ต้นเหตุแทนการหาครีมทา พัฒนาการผิวและร่างกายของทารกตามเดือนอยู่ที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน

เริ่มดูแลผดร้อนจากการทำให้ลูกเย็น

ทำให้ลูกเย็นก่อน ลดชั้นเสื้อผ้า ประคบเย็น อาบน้ำเย็นไม่ใช้สบู่ แล้วเฝ้าดู 2-3 วัน ผดร้อนมักไม่ทำให้ลูกป่วย และไม่ใช่ความผิดของพ่อแม่ ลูกที่เหงื่อออกง่ายในเมืองร้อนอย่างบ้านเราเป็นเรื่องที่พบได้บ่อย

ให้เก็บรายการนี้ไว้เวลาลูกผื่นขึ้น ถ้ามีไข้ ซึม ไม่กินนม หายใจเร็ว ตุ่มหนอง ผื่นบวมเจ็บ หรือผื่นไม่ดีขึ้นหลายวัน ให้พบกุมารแพทย์ แล้วบอกหมอว่าลูกนอนห้องแบบไหน ใส่อะไร และผื่นขึ้นหลังกิจกรรมอะไร