ลูกท้องผูก อึแข็งแค่ไหนถึงผิดปกติ และช่วยลูกที่บ้านอย่างไร

ลูกท้องผูกเมื่ออึแข็งและถ่ายลำบาก ไม่ใช่เมื่อไม่อึหลายวัน ทารกที่อึนิ่มแม้ห่างกัน 5 วันและกินนมได้ปกติ ถือว่าไม่ท้องผูก ส่วนทารกที่อึทุกวันแต่เป็นก้อนแข็งเหมือนเม็ดกระต่าย ร้องทุกครั้งที่ถ่าย คือท้องผูก

สิ่งที่คุณแม่คุณพ่อมักกังวลมี 2 เรื่อง คือลูกเบ่งหน้าแดงแล้วว่าท้องผูกหรือเปล่า กับลูกไม่อึหลายวันแล้วต้องทำอะไร ทั้งสองเรื่องมีคำตอบที่ชัดเจนกว่าที่คิด

ลูกเบ่งหน้าแดงร้องครางตอนอึ ท้องผูกหรือเปล่า

ถ้าอึที่ออกมานิ่ม ไม่ใช่ท้องผูก Nemours KidsHealth ระบุว่าทารกเบ่งตอนถ่ายเป็นเรื่องปกติ เพราะนอนราบ แรงโน้มถ่วงไม่ช่วย ต้องใช้กล้ามเนื้อหน้าท้องดันเอง Pregnancy, Birth and Baby ซึ่งดำเนินงานโดย Healthdirect Australia เรียกอาการนี้ว่า dyschezia และระบุว่าการเบ่งร้องก่อนถ่ายอุจจาระนิ่มในทารกอายุไม่ถึง 9 เดือนไม่ใช่ท้องผูก

สิ่งที่เห็น	แปลว่า
เบ่ง หน้าแดง ร้องคราง แล้วอึนิ่มออกมา	ปกติ ทารกกำลังเรียนรู้การถ่าย
อึนิ่ม แต่ห่างหลายวัน ลูกสบายดี	ปกติ โดยเฉพาะลูกนมแม่
อึเป็นก้อนแข็งหรือเม็ดเล็ก ๆ คล้ายเม็ดกระต่าย	เข้าข่ายท้องผูก
ร้องเจ็บทุกครั้งที่ถ่าย หรือกลั้นและเกร็ง	เข้าข่ายท้องผูก
อึเป็นริบบิ้นแบนหรือเส้นดินสอ	ควรให้แพทย์ตรวจ
มีเลือดสีแดงสดเป็นเส้นบนอึ	ควรให้แพทย์ตรวจ อาจเป็นรอยแยกเล็กที่ปากทวาร

เกณฑ์ที่แพทย์ใช้เรียกว่าท้องผูกเรื้อรังแบบไม่มีสาเหตุทางกาย ตามที่ Pregnancy, Birth and Baby ระบุ คือมีอย่างน้อย 2 ข้อต่อไปนี้นาน 1 เดือน ถ่ายสัปดาห์ละไม่เกิน 2 ครั้ง ถ่ายแข็งหรือเจ็บ หรือถ่ายก้อนใหญ่มาก ซึ่งใช้ตัดสินในเด็กโต ส่วนทารกเล็กให้ดูที่เนื้ออึกับท่าทางของลูกเป็นหลัก

ความถี่ปกติของลูกนมแม่และลูกนมผสม

ชนิดนม	ช่วงที่พบได้	ข้อสังเกต
นมแม่ล้วน (ไม่กี่สัปดาห์แรก)	ถ่ายหลังเกือบทุกมื้อ ได้ถึงราว 7 ครั้งต่อวัน	ผ้าอ้อมเลอะบ่อย อึเหลวเป็นเม็ดเล็ก
นมแม่ล้วน (ราว 3-6 สัปดาห์ขึ้นไป)	ตั้งแต่ทุกวันถึงห่าง 7-10 วัน	KidsHealth ระบุอาจเหลือสัปดาห์ละ 1-2 ครั้ง
นมผสม	ทุก 1-2 วัน	KidsHealth ระบุลูกนมผสมมักถ่ายทุกวัน เนื้ออึแน่นกว่าลูกนมแม่
เริ่มอาหารเสริม	เปลี่ยนไปตามอาหาร	อึแน่นขึ้น กลิ่นแรงขึ้น

เหตุผลที่ลูกนมแม่ห่างได้นานคือนมแม่ถูกดูดซึมได้เกือบหมด เหลือกากน้อย การดูความถี่เพียงอย่างเดียวจึงทำให้ตกใจเกินเหตุ ตัวชี้วัดที่ดีกว่าคือ น้ำหนักขึ้นตามนัด ผ้าอ้อมเปียกสม่ำเสมอ ท้องนิ่มไม่ตึง และอึครั้งถัดไปนิ่ม รายละเอียดการให้นมที่สัมพันธ์กับผ้าอ้อมดูความถี่ในการให้นมแม่

ท้องผูกมาจากไหน

Pregnancy, Birth and Baby ระบุว่าสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือการเปลี่ยนอาหาร ได้แก่ การสลับนมแม่กับนมผสม การเริ่มอาหารเสริม รสชาติใหม่ และการได้น้ำหรือไฟเบอร์ไม่พอ นอกจากนี้ลูกที่กินนมผสมมีโอกาสท้องผูกมากกว่าลูกนมแม่

สาเหตุที่ตรวจเองที่บ้านได้

• ชงนมเข้มเกินไป การตวงผงนมแบบกดอัดหรือพูนช้อน ทำให้นมข้นกว่าที่กำหนด และลูกได้น้ำน้อยลง Pregnancy, Birth and Baby ให้ตวงน้ำก่อนใส่ผงนม ใช้ช้อนตวงปาดเรียบตามฉลาก
• เพิ่งเปลี่ยนยี่ห้อหรือสูตรนมผสม การเปลี่ยนบ่อยทำให้ลำไส้ต้องปรับตัว ดูหลักเลือกในการเลือกนมผสมสำหรับลูก
• เพิ่งเริ่มอาหารเสริมที่มีไฟเบอร์น้อย เช่น ข้าวบดล้วน ดูอาหารเสริมมื้อแรกประกอบ
• ลูกกินนมน้อยลงเพราะไม่สบาย จึงได้น้ำน้อยกว่าที่ร่างกายต้องการ
• สาเหตุทางกายที่พบน้อย เช่น ภาวะไทรอยด์ผิดปกติ ซีลิแอค หรือแพ้โปรตีนนมวัว Pregnancy, Birth and Baby ระบุไว้ว่าพบน้อย

AAP ระบุว่าท้องผูกส่วนใหญ่ในเด็ก (ที่โตกว่าทารก) เกิดจากการกลั้นอุจจาระเพราะกลัวเจ็บ และการเร่งฝึกขับถ่ายอาจทำให้แย่ลง ดูการฝึกขับถ่ายลูกเมื่อลูกถึงวัย

ช่วยลูกที่บ้านตามช่วงอายุ

ข้อควรจำก่อนเริ่ม ทารกอายุไม่ถึง 6 เดือนให้โทรถามแพทย์หรือพยาบาลเด็กก่อนปรับอาหารทุกอย่าง Pregnancy, Birth and Baby ระบุไว้ชัดเจน

อายุ	วิธีที่ใช้ได้	หมายเหตุ
ไม่ถึง 6 เดือน	ให้นมแม่หรือนมผสมต่อ ตรวจสัดส่วนการชงนม นวดท้องเบา ๆ อาบน้ำอุ่นให้สบาย	เรื่องน้ำหรือน้ำผลไม้ ให้ถามแพทย์ก่อน
6 เดือนขึ้นไป	เพิ่มน้ำเปล่าเล็กน้อย ผลไม้บดอย่างลูกแพร์หรือพรุน	แหล่งออสเตรเลียแนะนำน้ำลูกพรุนหรือลูกแพร์ปริมาณน้อย ตามที่แพทย์กำหนด
9 เดือนขึ้นไป	ลูกพรุนต้มหรือแอปริคอตต้มได้ไม่เกิน 3 ช้อนโต๊ะ สัปดาห์ละ 3 ครั้ง	ตามที่ Pregnancy, Birth and Baby ระบุ
อายุ 1 ปีขึ้นไป	ผักผลไม้ ธัญพืช น้ำ ตอนนั่งโถหรือใช้ที่วางเท้าให้เข่าสูงกว่าสะโพก	AAP ให้ใช้ที่วางเท้าเพื่อช่วยท่านั่ง

ในอาหารเสริม ผักผลไม้ที่ช่วยเรื่องไฟเบอร์ที่บ้านเรามีให้เลือก เช่น มะละกอสุก ฟักทอง แอปเปิลต้มนิ่ม ลูกแพร์ และผักใบเขียวบดละเอียด สูตรเมนูตามวัยดูในสูตรอาหารเสริมลูก

หลายบ้านใช้วิธีพื้นบ้านเพิ่มเติม เช่น ปั่นขาลูกแบบปั่นจักรยานตอนนอนหงาย หรืออุ้มอาบน้ำอุ่น วิธีเหล่านี้ปลอดภัยถ้าทำเบา ๆ และช่วยให้ลูกสบายขึ้น แต่ไม่ใช่การรักษาสาเหตุ

ตัวอย่างแผนดูแล 1 สัปดาห์ สำหรับลูกนมผสมอายุ 5 เดือนที่อึแข็ง

วัน	ทำอะไร
วันที่ 1	จดว่านมที่ใช้คืออะไร ชงสัดส่วนเท่าไร ลูกกินวันละกี่มื้อ ตวงน้ำก่อนใส่ผงปาดเรียบ ตรวจว่าไม่ได้ชงเข้มโดยไม่ตั้งใจ
วันที่ 2	นวดท้องเบา ๆ ตามเข็มนาฬิกา 5 นาทีหลังกินนม 30 นาที ปั่นขาเบา ๆ
วันที่ 3	ถ้าอึยังแข็ง โทรถามพยาบาลหรือกุมารแพทย์เรื่องน้ำหรือน้ำผลไม้ลูกพรุนปริมาณน้อย
วันที่ 4-5	ทำตามที่แพทย์แนะนำ จดสภาพอึทุกครั้ง
วันที่ 6-7	ถ้าอึนิ่มขึ้นและลูกสบายดี ดูแลต่อ ถ้ายังแข็งหรือลูกร้องเจ็บ พาไปตรวจ

ในช่วงเปลี่ยนสูตรนม ปริมาณต่อมื้อที่ลูกต้องการดูในปริมาณนมลูกตามอายุ เพื่อให้ได้ทั้งน้ำและแคลอรีเพียงพอโดยไม่ต้องเพิ่มน้ำเปล่า

ท้องผูกช่วงเปลี่ยนนมและเริ่มอาหารเสริม จัดการอย่างไร

ช่วงเปลี่ยนเป็นจุดที่ท้องผูกเกิดบ่อยที่สุดตามที่ Pregnancy, Birth and Baby ระบุ เพราะลำไส้ของลูกต้องปรับกับอาหารใหม่ แม่ที่ต้องกลับไปทำงานแล้วเปลี่ยนจากนมแม่เป็นนมผสมบางมื้อ ควรทยอยเปลี่ยนทีละมื้อและเว้นช่วงให้ลูกปรับตัวหลายวัน ไม่เปลี่ยนทั้งวันในครั้งเดียว ถ้าอึแข็งขึ้นหลังเปลี่ยน ให้ตรวจสัดส่วนการชงก่อนจะเปลี่ยนยี่ห้อ ดูขั้นตอนของนมผสมแต่ละช่วงวัยประกอบ

เมื่อเริ่มอาหารเสริมแล้วอึแน่น ให้เทียบอาหารที่กินกับลักษณะอึ 2-3 วันที่ผ่านมา

อาหาร	ผลต่อลำไส้ในเด็กเล็กที่พบบ่อย	วิธีปรับ
ข้าวบดล้วน ข้าวขาวปริมาณมาก	กากน้อย อึอาจแน่นขึ้น	ผสมผักหรือผลไม้บดในมื้อเดียวกัน
กล้วยสุกจัด	นิ่ม ไม่ค่อยทำให้แน่น	ใช้แทนกล้วยห่ามได้
กล้วยห่าม กล้วยดิบ	อาจทำให้แน่นขึ้นในบางคน	เลี่ยงช่วงที่อึแข็ง
มะละกอสุก ฟักทอง ลูกแพร์ บร็อกโคลี	ไฟเบอร์และน้ำมากกว่า	เพิ่มทีละชนิด 2-3 วัน เพื่อดูว่าอะไรได้ผล
ลูกพรุนต้มบด	ช่วยให้อึนิ่มลงในบางคน แหล่งออสเตรเลียระบุไว้สำหรับอายุ 9 เดือนขึ้นไป	ไม่เกิน 3 ช้อนโต๊ะ สัปดาห์ละ 3 ครั้ง

AAP ระบุว่าไม่มี "อาหารแก้ท้องผูก" ที่พิสูจน์แล้ว แนะนำผักผลไม้และอาหารไฟเบอร์สูงจากอาหารจริงมากกว่าอาหารเสริมไฟเบอร์ และในเด็กโตควรได้ผักผลไม้อย่างน้อย 5 ส่วนต่อวัน ส่วนเด็กเล็กตามความเหมาะสมของวัย การเพิ่มอาหารใหม่ครั้งละชนิดทำให้รู้ว่าอาหารไหนทำให้อึเปลี่ยน

อีกอย่างที่ควรจดไว้ในสมุดบันทึกของลูกคือวันและลักษณะอึ เมื่อเปลี่ยนอาหาร จดวัน เนื้ออึ และอาการของลูก ข้อมูลเหล่านี้ทำให้แพทย์ตัดสินได้เร็วกว่าการเล่าจากความจำ

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์

ตามที่ KidsHealth และ Pregnancy, Birth and Baby ระบุ ให้พบแพทย์เมื่อพบอย่างใดอย่างหนึ่ง

• ท้องผูกพร้อมอาเจียน ไข้ ซึม เบื่ออาหาร หรือท้องบวมตึง (KidsHealth ให้โทรทันที)
• อึมีเลือดปน
• อึเป็นริบบิ้น เส้นดินสอ หรือมีมูกมาก
• ไม่ถ่ายขี้เทาภายใน 48 ชั่วโมงหลังคลอด
• น้ำหนักไม่ขึ้นหรือพัฒนาการช้าลง
• ปรับอาหารแล้วไม่ดีขึ้น หรือท้องผูกเป็น ๆ หาย ๆ
• ลูกร้องเจ็บมากทุกครั้งที่ถ่าย

AAP ระบุอาการที่แย่ลงของเด็กโตที่ควรสังเกต ได้แก่ ปวดท้องหรือท้องอืดมาก เบื่ออาหาร คลื่นไส้ มีอึซึมเปื้อนกางเกงเพราะอึเก่าอุดตันแล้วเหลวไหลออกรอบ ๆ (encopresis) และมีรอยเลือดบนกระดาษชำระจากรอยแยก

ถ้าแพทย์สั่งยา AAP ระบุว่าการรักษามักทำเป็นขั้น ล้างลำไส้ 1-4 วัน แล้วให้ยาต่อเนื่องทุกวัน อย่างน้อย 2 เดือน และไม่หยุดเมื่อลูกเริ่มถ่ายดี เพราะลำไส้ต้องเวลาปรับตัว

ขั้นแรกที่ทำได้ที่บ้านทันที

ตรวจเนื้ออึก่อนจำนวนวัน ตรวจสัดส่วนการชงนมถ้าเป็นนมผสม แล้วนวดท้องและให้นมตามปกติ ปรึกษาแพทย์ก่อนปรับน้ำหรือน้ำผลไม้ในทารกอายุไม่ถึง 6 เดือน ท้องผูกส่วนใหญ่ในทารกเกิดจากการเปลี่ยนอาหารและดีขึ้นเมื่อปรับตัวได้

ถ้าลูกมีเลือดในอึ อาเจียน ไข้ ซึม หรือท้องบวม พาไปพบแพทย์ในวันนั้น สำหรับสีของอึที่ผิดจากปกติ ดูลูกอึสีเขียว