เลิกนมแม่ทีละมื้อ ใช้เวลากี่สัปดาห์ และกันเต้านมคัดอย่างไร

วิธีเลิกนมแม่ที่เจ็บตัวน้อยที่สุดทั้งแม่และลูก คือค่อย ๆ ตัดทีละมื้อ เว้นช่วงให้ร่างกายปรับตัวราว 3-7 วันต่อหนึ่งมื้อ โดยเริ่มจากมื้อที่ลูกสนใจน้อยที่สุดก่อน ถ้าลูกยังอายุไม่ถึง 1 ขวบ มื้อที่ตัดต้องมีนมผงสำหรับทารกมาแทน เลิกแบบนี้ลูกมีเวลาหาวิธีปลอบใจตัวเองแบบใหม่ ส่วนเต้านมก็ลดการสร้างน้ำนมลงช้า ๆ โดยไม่คัดจนเป็นก้อน

ไม่มีอายุที่ถูกต้องที่สุดสำหรับการเลิกนมแม่ค่ะ องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำให้กินนมแม่อย่างเดียว 6 เดือนแรก แล้วให้ต่อควบคู่อาหารตามวัยจนถึงอย่างน้อย 2 ขวบหรือนานกว่านั้นถ้าแม่และลูกยังอยากให้ ส่วนสถาบันกุมารแพทย์สหรัฐฯ (AAP) ก็ใช้คำว่าให้ต่อได้ถึง 2 ปีหรือนานกว่าตราบที่ทั้งคู่ยังต้องการ บางบ้านเลิกตอน 8 เดือนเพราะแม่ต้องกลับไปทำงานต่างจังหวัด บางบ้านให้ถึง 3 ขวบ ทั้งสองแบบไม่มีใครผิด

เลิกเพราะแม่พร้อม หรือเพราะลูกเริ่มห่างเต้า

จุดเริ่มต้นของการเลิกนมมีสองแบบ และวิธีเดินต่อก็ต่างกันเล็กน้อย

แบบแรก ลูกเป็นฝ่ายห่างเอง มักเห็นหลังขวบปีแรก ลูกดูดแป๊บเดียวแล้วผละไปเล่น สนใจข้าวและน้ำจากแก้วมากขึ้น บางมื้อลืมไปเลย ถ้าเห็นแบบนี้ แม่แค่ไม่เสนอเต้าเองในมื้อที่ลูกไม่ขอ แต่ยังให้เมื่อลูกขอ วิธีนี้เรียกกันว่า "ไม่เสนอ ไม่ปฏิเสธ" ใช้เวลานานหน่อยแต่ลูกแทบไม่ร้อง

ระวังสับสนกับช่วงที่ลูกวัยไม่ถึงขวบจู่ ๆ ไม่ยอมดูดนม ซึ่งมักมีสาเหตุเฉพาะ เช่น หูอักเสบ ฟันขึ้น คัดจมูก หรือตกใจที่แม่ร้องตอนโดนกัด ภาวะนี้มักเป็นแค่ไม่กี่วันแล้วกลับมาดูดตามเดิม ไม่ใช่สัญญาณว่าลูกพร้อมเลิกนม ช่วงนั้นให้ปั๊มนมเก็บไว้เพื่อกันเต้าคัดและคงปริมาณน้ำนม

แบบที่สอง แม่เป็นฝ่ายตัดสินใจ อาจเพราะกลับไปทำงาน เหนื่อยสะสม ต้องกินยาบางชนิด หรือรู้สึกว่าพอแล้ว เหตุผลไหนก็ใช้ได้ค่ะ แบบนี้แม่จะเป็นคนกำหนดลำดับมื้อและจังหวะ ซึ่งเป็นหัวข้อถัดไป

ก่อนลงมือ ลองเช็กสามเรื่องนี้ เพราะเป็นจังหวะที่ AAP แนะนำให้ชะลอการเลิกนมไว้ก่อน

• ลูกกำลังป่วย ฟันขึ้นหนัก หรือเพิ่งฉีดวัคซีนแล้วงอแง
• บ้านกำลังมีการเปลี่ยนแปลงใหญ่ เช่น ย้ายบ้าน มีน้องใหม่ เปลี่ยนพี่เลี้ยง หรือเริ่มเข้าเนอสเซอรีสัปดาห์แรก
• ลูกอายุไม่ถึง 1 ขวบและยังไม่ยอมดูดขวดหรือดื่มจากแก้วเลย ต้องฝึกส่วนนี้ให้ได้ก่อน ไม่อย่างนั้นลูกจะขาดน้ำและพลังงาน

ตัดมื้อไหนก่อน มื้อไหนเก็บไว้ท้ายสุด

AAP แนะนำให้เริ่มจากมื้อกลางวัน เพราะลูกมักมีของเล่นและกิจกรรมดึงความสนใจ ส่วนมื้อที่ลูกผูกพันที่สุดคือมื้อตื่นนอนตอนเช้าและมื้อก่อนนอน ซึ่งเก็บไว้ได้นานเท่าที่ลูกต้องการ บางบ้านเลือกเลิกแค่บางส่วน คือเหลือมื้อเช้าหรือมื้อก่อนนอนไว้มื้อเดียวไปอีกหลายเดือน ซึ่งทำได้ เพราะร่างกายแม่ปรับมาสร้างน้ำนมเฉพาะมื้อนั้นได้

ลำดับที่แนะนำ	มื้อ	ทำไมถึงตัดตอนนี้	อะไรมาแทน
1	มื้อสายหรือกลางวัน	ลูกตื่นเต็มที่ สนใจสิ่งรอบตัว ไม่ต้องใช้นมช่วยหลับ	อาหารว่าง นมในแก้ว หรือออกไปเดินเล่น
2	มื้อบ่าย	ต่อจากมื้อแรกได้ง่ายเมื่อลูกคุ้นกับกิจวัตรใหม่	ของว่างกับน้ำ หรือนมจากแก้ว
3	มื้อเย็นหลังแม่กลับบ้าน	เป็นมื้อที่ลูกใช้เพื่อ "เชื่อมต่อ" กับแม่ ต้องมีกิจกรรมแทนให้ชัด	อ่านนิทาน กอด เล่นด้วยกัน 10-15 นาที
4	มื้อกลางดึก	สำหรับลูกที่กินข้าวได้ดีแล้ว พ่อหรือคนอื่นช่วยปลอบจะได้ผลกว่าแม่	ให้พ่อเป็นคนลุกไปปลอบ ตบก้นเบา ๆ
5	มื้อเช้าตื่นนอน	ลูกหิวและอยากใกล้ชิดหลังนอนทั้งคืน	อาหารเช้าทันทีที่ตื่น ไม่นอนเล่นบนเตียงนาน
6	มื้อก่อนนอน	มื้อที่ช่วยหลับ เลิกยากที่สุด	ลำดับก่อนนอนใหม่ อาบน้ำ นิทาน เพลง

ลำดับนี้ปรับได้ตามบ้าน ถ้าลูกอายุ 10 เดือนยังตื่นกินกลางดึกสองรอบ และหมอยืนยันว่าน้ำหนักขึ้นดี บางบ้านเริ่มจากมื้อดึกก่อนเพราะแม่อดนอนหนักที่สุด ก็ไม่ผิด ขอแค่ตัดทีละมื้อและไม่ตัดสองมื้อติดกันในสัปดาห์เดียว

ตารางเวลา ตัดหนึ่งมื้อแล้วรอกี่วัน

AAP ให้กรอบไว้กว้าง คือตัดหนึ่งมื้อทุก 2-3 วันไปจนถึงสัปดาห์ละมื้อ ส่วน NHS ของอังกฤษแนะนำให้เผื่อเวลาราว 1 สัปดาห์ต่อทุกมื้อที่ตัด ทั้งสองแหล่งพูดตรงกันว่ายิ่งช้ายิ่งสบายตัว

ตัวอย่างแผนของลูกอายุ 13 เดือนที่ยังดูดวันละ 5 มื้อ ถ้าใช้จังหวะสัปดาห์ละมื้อ จะเลิกได้หมดในประมาณ 5-6 สัปดาห์

สัปดาห์	มื้อที่เหลือ	สิ่งที่ทำในสัปดาห์นั้น
1	เช้า บ่าย เย็น ดึก ก่อนนอน	ตัดมื้อสาย ให้นมวัวจืดในแก้วกับของว่างแทน
2	เช้า เย็น ดึก ก่อนนอน	ตัดมื้อบ่าย พาออกไปเล่นนอกบ้านช่วงนั้น
3	เช้า ดึก ก่อนนอน	ตัดมื้อเย็น ให้พ่อพาอาบน้ำเล่นน้ำนานขึ้น
4	เช้า ก่อนนอน	ตัดมื้อดึก พ่อเป็นคนลุกไปปลอบทุกครั้ง
5	ก่อนนอน	ตัดมื้อเช้า ลุกจากเตียงไปกินข้าวเช้าทันที
6	ไม่มี	เลิกมื้อก่อนนอน หรือคงไว้ต่อถ้าทั้งคู่ยังอยากให้

ถ้าลูกยังไม่ถึงขวบ ให้ใช้จังหวะช้ากว่านี้ได้ และนับปริมาณนมรวมต่อวันด้วย เพราะนมยังเป็นอาหารหลักของขวบปีแรกแม้ลูกจะกินข้าวได้หลายมื้อแล้ว ดูปริมาณตามช่วงอายุได้ที่ ตารางทารกกินนมวันละกี่ออนซ์

นมอะไรมาแทนมื้อที่ตัด ตามอายุลูก

คำถามนี้ขึ้นกับอายุลูกเป็นหลัก

อายุลูก	สิ่งที่ใช้แทนนมแม่	สิ่งที่ยังไม่ควรใช้
ต่ำกว่า 6 เดือน	นมผงสำหรับทารก (สูตร 1) มื้อต่อมื้อ	น้ำเปล่า นมวัว นมข้นหวาน น้ำข้าว
6-12 เดือน	นมผงสำหรับทารก ร่วมกับอาหารตามวัย 2-3 มื้อ	นมวัวเป็นเครื่องดื่มหลัก นมเปรี้ยว น้ำผลไม้
1 ขวบขึ้นไป	นมวัวจืดรสธรรมดา ไขมันเต็ม ราว 2-3 แก้วเล็ก (แก้วละประมาณ 120 มล.) ต่อวัน ร่วมกับข้าวสามมื้อ	นมรสหวาน นมปรุงแต่งกลิ่นรส นมกล่องที่เติมน้ำตาล

NHS อธิบายว่าในเด็กอายุต่ำกว่า 1 ขวบ มื้อนมแม่ที่ตัดออกหนึ่งมื้อมักแทนด้วยนมผงหนึ่งขวด ส่วนเด็กที่เกิน 1 ขวบและกินข้าวได้ครบ ไม่จำเป็นต้องมีนมมาแทนทุกมื้อที่ตัด เพราะอาหารหลักเป็นแหล่งพลังงานแล้ว นมวัวเป็นแค่ส่วนเสริม ถ้ายังลังเลว่าจะเลือกนมผงแบบไหนให้ลูกช่วงเปลี่ยนผ่าน มีรายละเอียดใน นมผงสูตร 1 สูตร 2 สูตร 3 ต่างกันยังไง

ลูกอายุเกิน 1 ขวบที่เคยดูดเต้าตลอด หลายคนไม่ยอมดูดขวดเลย ไม่ต้องฝืนให้ดูดขวดค่ะ ข้ามไปใช้แก้วหัดดื่มหรือแก้วเปิดได้เลย ลูกวัยนี้ส่วนใหญ่ถือแก้วเองได้แล้ว และไม่ต้องมาฝึกเลิกขวดซ้ำอีกรอบในภายหลัง

ดูแลเต้านมระหว่างลดมื้อ ไม่ให้คัดจนอักเสบ

ร่างกายสร้างน้ำนมตามการระบายออก มื้อที่หายไปแบบกะทันหันทำให้น้ำนมค้างในเต้า ถ้าค้างนานจะเกิดเต้านมคัด ท่อน้ำนมอุดตัน และต่อเนื่องไปเป็นเต้านมอักเสบได้ NHS ระบุชัดว่าการค่อย ๆ ลดมื้อช่วยป้องกันทั้งเต้านมคัดและเต้านมอักเสบ

สิ่งที่ทำได้ในแต่ละวันระหว่างลดมื้อ

1. ช่วงเวลาที่เคยให้นมมื้อนั้น ถ้าเต้าตึง ให้บีบด้วยมือหรือปั๊มออกแค่พอหายตึง ราว 1-3 นาทีต่อข้าง อย่าปั๊มจนเกลี้ยงเต้า เพราะร่างกายจะตีความว่ายังต้องผลิตเท่าเดิม
2. ประคบเย็นด้วยเจลเย็นหรือผ้าห่อน้ำแข็งครั้งละ 10-15 นาที ช่วยลดบวมได้ดีกว่าประคบร้อนในช่วงเลิกนม
3. สวมเสื้อชั้นในที่พอดี รองรับเต้าแต่ไม่รัด เลี่ยงการรัดหน้าอกให้แน่นด้วยผ้า เพราะเพิ่มโอกาสท่ออุดตัน
4. คลำเต้านมทุกวันตอนอาบน้ำ ถ้าเจอก้อนเจ็บ ให้ระบายเต้าข้างนั้นเพิ่มเล็กน้อยและนวดเบา ๆ จากก้อนไปทางหัวนม วิธีแก้ก้อนอุดตันมีอธิบายแยกไว้ใน ท่อน้ำนมอุดตัน แก้ยังไงใน 24 ชั่วโมงแรก

การกินยาเพื่อหยุดน้ำนมไม่ควรทำเอง ยาบางตัวมีผลต่อความดันและหัวใจ ถ้าต้องหยุดให้นมทันทีด้วยเหตุผลทางการแพทย์ ให้สูติแพทย์เป็นผู้ตัดสินใจเลือกวิธี

ถ้าต้องเลิกเร็วภายใน 1-2 สัปดาห์

บางครั้งไม่มีเวลาหกสัปดาห์ เช่น แม่ต้องเริ่มยาที่ห้ามให้นมลูก หรือต้องเดินทางไปทำงานนาน วิธีที่ทำให้เจ็บน้อยกว่าการหยุดทันทีคือ

• วันที่ 1-3 ตัดมื้อกลางวันทั้งหมด เหลือเช้ากับก่อนนอน ระหว่างวันบีบออกพอหายตึงทุก 4-6 ชั่วโมง
• วันที่ 4-7 ตัดมื้อเช้า เหลือมื้อก่อนนอน บีบออกพอหายตึงวันละ 2-3 ครั้ง
• วันที่ 8 เป็นต้นไป ตัดมื้อก่อนนอน บีบออกเฉพาะเวลาตึงจนเจ็บ และยืดระยะห่างออกไปเรื่อย ๆ
• ประคบเย็นวันละหลายครั้ง และเตรียมยาแก้ปวดที่ใช้ได้ระหว่างให้นม ปรึกษาเภสัชกรเรื่องชนิดยา

ถ้ายาที่แม่ต้องกินห้ามให้นม ให้ถามแพทย์ด้วยว่าน้ำนมที่บีบออกช่วงนี้ต้องทิ้งหรือเก็บไว้ใช้ได้ บางกรณีแม่ยังสต็อกนมไว้ก่อนเริ่มยา ซึ่งเก็บในช่องแช่แข็งได้นานหลายเดือนตาม ระยะเวลาเก็บน้ำนมแม่

ลูกร้องหาเต้า ปลอบด้วยอะไรได้บ้าง

การดูดนมสำหรับเด็กวัยเตาะแตะเป็นทั้งอาหาร ยากล่อมนอน และวิธีจัดการอารมณ์ เวลาเอาเต้าออกไป ลูกต้องได้สิ่งทดแทนที่ตอบหน้าที่เดิม

ลูกขอดูดตอน	ความหมายที่มักซ่อนอยู่	สิ่งที่ใช้แทนได้
ล้มหรือเจ็บ	ต้องการความปลอดภัย	กอด อุ้มแนบอก พูดชื่อส่วนที่เจ็บ
ง่วงแต่ไม่ยอมหลับ	ใช้การดูดช่วยกล่อม	ลำดับก่อนนอนที่เหมือนกันทุกคืน เพลงเดิม ผ้าห่มผืนเดิม
แม่กลับจากทำงาน	อยากเชื่อมต่อกับแม่	นั่งเล่นด้วยกันบนพื้นทันทีที่ถึงบ้าน
เบื่อ ไม่มีอะไรทำ	เป็นนิสัย	พาออกไปข้างนอก เปลี่ยนห้อง ให้ของเล่นชิ้นใหม่
หิว	ต้องการพลังงาน	อาหารว่าง ผลไม้ นมจากแก้ว

เทคนิคที่หลายบ้านใช้ได้ผล คือเลี่ยงสิ่งกระตุ้นที่ลูกจำได้ เช่น ไม่นั่งเก้าอี้ตัวที่เคยใช้ให้นม ไม่ใส่เสื้อที่เปิดให้นมสะดวกต่อหน้าลูก และให้พ่อหรือคุณยายรับหน้าที่กล่อมนอนบางคืน สำหรับเด็กอายุ 2 ขวบขึ้นไปที่เข้าใจภาษาแล้ว การตกลงกันล่วงหน้าก็ช่วยได้ เช่น "นมแม่มีแค่ตอนก่อนนอน กลางวันเรากินนมจากแก้ว" แล้วทำให้เหมือนเดิมทุกวัน

อย่าใช้วิธีหลอกให้กลัว เช่น ทาของขม ติดพลาสเตอร์ที่หัวนมแล้วบอกว่าแม่เจ็บ หรือหายไปค้างที่อื่นหลายคืน วิธีเหล่านี้ทำให้ลูกเครียดและติดแม่มากกว่าเดิมเมื่อแม่กลับมา

อารมณ์ของแม่หลังมื้อสุดท้าย

แม่หลายคนแปลกใจที่รู้สึกเศร้า หงุดหงิด หรือร้องไห้ง่ายช่วงหลังเลิกนม แม้จะเป็นคนเลือกเลิกเองก็ตาม ส่วนหนึ่งเกิดจากฮอร์โมนที่เกี่ยวกับการให้นมลดลง อีกส่วนคือความรู้สึกว่าช่วงเวลาหนึ่งจบลงแล้ว อาการแบบนี้มักดีขึ้นเองในไม่กี่สัปดาห์

ถ้าอารมณ์ซึมเศร้าลากยาวเกิน 2 สัปดาห์ นอนไม่หลับทั้งที่ลูกหลับ ไม่อยากทำอะไร หรือมีความคิดทำร้ายตัวเอง ให้บอกคนใกล้ตัวและไปพบแพทย์ อาการเหล่านี้คล้ายกับ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด ซึ่งรักษาได้ และโทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

ในช่วงเดียวกัน ประจำเดือนที่หายไประหว่างให้นมมักกลับมา และการให้นมไม่ใช่วิธีคุมกำเนิดที่ไว้ใจได้อีกต่อไป ถ้ายังไม่พร้อมมีน้อง ให้คุยเรื่องการคุมกำเนิดกับแพทย์หรือพยาบาลตอนพาลูกไปฉีดวัคซีนครั้งถัดไป

ถ้าจะเริ่มสัปดาห์นี้

1. นับมื้อนมแม่ที่ลูกกินจริงในหนึ่งวัน จดเวลาไว้ 2 วัน
2. เลือกมื้อแรกที่จะตัด ส่วนใหญ่คือมื้อกลางวัน และเตรียมของแทนให้พร้อม นมผงสำหรับทารกถ้าลูกยังไม่ถึงขวบ หรือนมวัวจืดในแก้วถ้าเกินขวบแล้ว
3. ตั้งจังหวะไว้ที่ 1 มื้อต่อ 3-7 วัน แล้วเขียนแผนลงปฏิทิน
4. เตรียมเจลเย็นและเสื้อชั้นในที่ไม่รัดไว้ใกล้มือ
5. บอกคนในบ้านว่ามื้อไหนใครเป็นคนปลอบแทน

ลูกจะงอแงบ้างในสองสามวันแรกของแต่ละมื้อที่ตัด นั่นเป็นเรื่องปกติของการปรับตัวค่ะ แต่ถ้าแม่มีไข้กับเต้านมบวมแดง ลูกน้ำหนักลด ปัสสาวะน้อยกว่าวันละ 5-6 ครั้ง หรือไม่ยอมดื่มอะไรเลยเกินครึ่งวัน ให้พาไปพบแพทย์โดยไม่ต้องรอดูต่อ