ลูกติดขวด เลิกขวดเมื่อไหร่และค่อยๆ เปลี่ยนไปใช้แก้วยังไง

ลูกขวบครึ่งที่ต้องดูดขวดถึงจะหลับ ตื่นมากลางดึกร้องหาขวด และกินข้าวได้ไม่กี่คำเพราะอิ่มนมตั้งแต่เช้า เป็นภาพที่คุณพ่อคุณแม่หลายบ้านคุ้นเคยค่ะ สถาบันกุมารแพทย์อเมริกัน (AAP) แนะนำให้เริ่มให้ลูกหัดดื่มจากแก้วตั้งแต่ราว 6 เดือน และเลิกขวดให้ได้ในช่วงอายุ 12 ถึง 18 เดือน ส่วน NHS แนะนำให้เลิกใช้ขวดตั้งแต่อายุ 1 ขวบ

ถ้าลูกเลยช่วงนั้นมาแล้ว ไม่ต้องตกใจหรือรู้สึกผิด การเลิกขวดตอนสองขวบหรือสามขวบทำได้ เพียงต้องใช้เวลาและความสม่ำเสมอมากขึ้น เพราะยิ่งโต ลูกยิ่งผูกพันกับขวดในฐานะสิ่งปลอบใจ ไม่ใช่แค่ภาชนะใส่นม

ช่วงอายุที่เหมาะ ทีละขั้น

อายุลูก	สิ่งที่แนะนำ
ราว 6 เดือน	เริ่มให้หัดจิบน้ำจากแก้วระหว่างมื้ออาหาร ไม่ต้องหวังว่าจะดื่มได้มาก
6-12 เดือน	ฝึกแก้วทุกวัน ลูกค่อย ๆ จับเองได้ ยังกินนมจากเต้าหรือขวดเป็นหลัก
12 เดือน	NHS แนะนำให้เลิกใช้ขวด ลูกเปลี่ยนมาดื่มนมวัวรสจืดจากแก้วเป็นเครื่องดื่มหลักได้
12-18 เดือน	AAP แนะนำให้เลิกขวดให้ได้ในช่วงนี้
ราว 2 ขวบ	ลูกส่วนใหญ่ควรดื่มจากแก้วเปิดได้คล่อง

NHS ระบุว่าหลังอายุ 12 เดือน ลูกไม่จำเป็นต้องกินนมผสมสูตรสำหรับเด็กโตแล้ว นมวัวรสจืดชนิดไขมันเต็มให้ได้เป็นเครื่องดื่มหลัก ข้อมูลนมแต่ละสูตรอ่านเพิ่มได้ที่ นมผงแต่ละสเต็ป

ทำไมยิ่งช้ายิ่งเลิกยาก และเสียอะไร

AAP อธิบายผลของการดูดขวดนานเกินวัยไว้หลายด้าน

ผลกระทบ	เกิดขึ้นอย่างไร
ฟันผุ	น้ำนมค้างรอบฟันเวลาดูดขวดนาน ๆ โดยเฉพาะตอนหลับ น้ำตาลในนมกลายเป็นอาหารของเชื้อที่ทำให้ฟันผุ
กินข้าวน้อย	ลูกอิ่มจากนมในขวด จึงไม่หิวพอจะกินอาหารหลัก
ได้พลังงานเกิน	ดื่มนมมากเกินความต้องการ เสี่ยงน้ำหนักเกิน
ฟันเรียงตัวผิดรูป	ดูดต่อเนื่องนานเกินวัย
พัฒนาการพูด	AAP กล่าวถึงผลต่อการพูดในเด็กที่ดูดขวดนานเกินวัย

NHS ย้ำเพิ่มว่าการให้เครื่องดื่มรสหวานในขวด โดยเฉพาะตอนก่อนนอน เป็นสาเหตุสำคัญของฟันผุ และไม่ควรใส่อะไรลงในขวดนมนอกจากนมหรือน้ำ ไม่ว่าจะเป็นน้ำตาล ซีเรียล หรือขนม

เรื่องที่สำคัญไม่แพ้กันคือ AAP ระบุว่ายิ่งรอนาน ลูกยิ่งต่อต้านการเลิกมากขึ้น เด็กเก้าเดือนยังเปลี่ยนได้ง่ายเพราะยังไม่ยึดติด แต่เด็กสองขวบรู้แล้วว่าขวดคือสิ่งที่ทำให้สบายใจ และต่อรองเก่งขึ้นมาก

เลือกแก้วแบบไหนมาแทน

NHS แนะนำแก้วเปิด หรือแก้วหัดดื่มชนิดไหลอิสระที่ไม่มีวาล์ว เพราะฝึกให้ลูกจิบแทนการดูด ซึ่งดีต่อฟัน AAP ก็แนะนำแก้วหัดดื่มที่ไม่มีวาล์วกันหกเช่นกัน เพราะแก้วที่มีวาล์วต้องดูดแรงคล้ายขวด ลูกจึงยังใช้ท่าดูดแบบเดิม

ชนิดแก้ว	ข้อดี	ข้อควรระวัง
แก้วเปิดขนาดเล็ก	ฝึกจิบจริง ดีต่อฟันที่สุด	หกบ่อยในช่วงแรก ใส่น้ำทีละน้อย
แก้วหัดดื่มไม่มีวาล์ว (ไหลอิสระ)	หกน้อยกว่า ใช้ช่วงเปลี่ยนผ่าน	ไม่ควรให้ถือเดินดื่มทั้งวัน
แก้วหลอด	ลูกบางคนชอบ ไม่ต้องเอียงแก้ว	ยังเป็นการดูด ใช้ร่วมกับแก้วเปิด
แก้วหัดดื่มมีวาล์วกันหก	ไม่หก พกสะดวก	ลูกดูดเหมือนขวด ไม่ช่วยเปลี่ยนนิสัย

แก้วสีสดหรือลายตัวการ์ตูนที่ลูกชอบช่วยได้จริง ให้ลูกเลือกแก้วเองตอนไปซื้อของ ลูกจะรู้สึกว่าแก้วใบนั้นเป็นของตัวเอง

แผนเลิกขวดทีละมื้อ

AAP แนะนำให้ค่อย ๆ ลด ไม่ใช่หักดิบ ลำดับที่ใช้ได้ดีคือเริ่มจากมื้อที่ลูกติดน้อยที่สุด แล้วไปจบที่ขวดก่อนนอน

1. ใส่นมในแก้วให้ลูกช่วงกินอาหาร ทุกมื้อที่นั่งเก้าอี้กินข้าว ขวดยังให้ได้ในมื้ออื่น
2. ตัดขวดมื้อกลางวันที่ลูกไม่ค่อยสนใจ เช่น มื้อสายหรือบ่าย เปลี่ยนเป็นนมในแก้วพร้อมของว่าง
3. เมื่อลูกคุ้นแล้ว ใช้ขวดเฉพาะตอนกินอาหารเท่านั้น ไม่ให้ถือเดินดูดระหว่างวัน
4. ระหว่างมื้อให้ดื่มน้ำเปล่าจากแก้วแทนนม AAP แนะนำแบบนี้เพื่อให้ลูกหิวพอจะกินอาหารหลัก
5. ตัดขวดมื้อเช้า ให้นมในแก้วคู่กับอาหารเช้า
6. ขวดก่อนนอนกลางวันและก่อนนอนกลางคืน ลดเป็นลำดับสุดท้าย

แต่ละขั้นใช้เวลาประมาณสามวันถึงหนึ่งสัปดาห์ ถ้าลูกปรับได้เร็วก็ขยับเร็วขึ้น ถ้าลูกป่วยหรือมีการเปลี่ยนแปลงใหญ่ เช่น ย้ายบ้าน เริ่มไปเนอสเซอรี่ หรือมีน้อง ให้หยุดอยู่ที่ขั้นเดิมก่อน ไม่ต้องถอยกลับ

AAP ย้ำว่าผู้ดูแลทุกคนต้องทำตามกติกาเดียวกัน ถ้าแม่ไม่ให้ขวดแต่ยายให้ ลูกจะเรียนรู้ทันทีว่าร้องกับใครแล้วได้ คุยกับคุณตาคุณยาย พี่เลี้ยง และครูที่เนอสเซอรี่ก่อนเริ่ม และบอกว่าตอนนี้อยู่ขั้นไหนของแผน

ขวดก่อนนอน ด่านสุดท้ายที่ยากที่สุด

เด็กหลายคนไม่ได้หิวตอนก่อนนอน แต่ใช้การดูดเป็นวิธีทำให้ตัวเองหลับ การเอาขวดออกจึงต้องหาสิ่งอื่นมาแทนหน้าที่นั้น AAP แนะนำให้สร้างกิจวัตรก่อนนอนแบบใหม่

1. ย้ายนมมื้อเย็นให้เร็วขึ้น ดื่มจากแก้วตอนกินข้าวเย็นหรือของว่างหลังอาบน้ำ ไม่ให้นมเป็นกิจกรรมสุดท้ายบนเตียง
2. แปรงฟันหลังดื่มนม ทำให้นมไม่ค้างรอบฟัน วิธีแปรงฟันตามวัยดูได้ที่ แปรงฟันลูกยังไง
3. ตามด้วยกิจกรรมสงบ เช่น อ่านนิทาน ร้องเพลง กอด หรือตุ๊กตาตัวโปรด
4. ถ้าลูกต้องการดูดจริง ๆ ช่วงเปลี่ยนผ่าน ให้ขวดใส่น้ำเปล่าแทนนม แล้วค่อยเลิกทีหลัง ลูกหลายคนหมดความสนใจขวดน้ำเปล่าเองภายในไม่กี่วัน
5. ลดปริมาณนมในขวดก่อนนอนลงทีละน้อย เช่น ลดคืนละครึ่งออนซ์ จนเหลือน้อยจนลูกไม่สนใจ

ตลอดช่วงนี้ อย่าปล่อยให้ลูกหลับคาขวด และไม่ใส่ขวดนมไว้ในเตียง เพราะเป็นช่วงที่ฟันผุเกิดเร็วที่สุด

เมื่อลูกร้องหาขวด รับมืออย่างไร

ช่วงสองสามวันแรกของแต่ละขั้น ลูกจะร้อง ต่อรอง หรือไม่ยอมดื่มจากแก้วเลย เป็นปฏิกิริยาปกติ ลองใช้วิธีเหล่านี้

• ยอมรับความรู้สึกของลูก พูดสั้น ๆ ว่า "หนูอยากได้ขวด แม่รู้ ตอนนี้นมอยู่ในแก้วนะ" แล้วเบี่ยงความสนใจไปที่กิจกรรมอื่น
• เก็บขวดให้พ้นสายตา ลูกจะไม่ถูกกระตุ้นให้นึกถึง
• ไม่ต้องกังวลถ้าลูกดื่มนมน้อยลงไปสองสามวัน เด็กวัยนี้ได้สารอาหารจากอาหารหลักเป็นส่วนใหญ่แล้ว
• ชมเมื่อลูกดื่มจากแก้วได้ AAP แนะนำให้ชมความก้าวหน้า ไม่ใช่ดุเมื่อถอยหลัง
• บางบ้านใช้พิธีเล็ก ๆ เช่น ให้ลูกเอาขวดใส่กล่องส่งให้น้องเล็กคนอื่น หรือแลกขวดกับแก้วใบใหม่ เหมาะกับเด็กที่เกินสองขวบและเข้าใจเรื่องราวได้แล้ว

ถ้าบ้านไหนเลิกได้แล้ว ให้ทิ้งหรือเก็บขวดทั้งหมดไปเลย การหยิบขวดกลับมาให้ในคืนที่ลูกร้องหนัก จะทำให้ต้องเริ่มใหม่และลูกเรียนรู้ว่าร้องนานพอแล้วได้

อีกความหมายของติดขวด ลูกเล็กไม่ยอมกลับไปดูดเต้า

คุณแม่บางคนพิมพ์ค้นคำว่าลูกติดขวดด้วยปัญหาอีกแบบ คือทารกไม่กี่สัปดาห์ถึงไม่กี่เดือนที่เคยได้นมจากขวดช่วงหนึ่ง เช่น ตอนอยู่โรงพยาบาลหรือตอนแม่ไปทำงาน แล้วเริ่มร้องหรือผลักเต้าออก เพราะน้ำนมจากขวดไหลเร็วและสม่ำเสมอกว่า ลูกไม่ต้องรอให้น้ำนมพุ่งเหมือนตอนดูดเต้า

ถ้าคุณแม่อยากให้ลูกกลับมาดูดเต้า ลองปรับแบบนี้

• ป้อนขวดแบบช้า ให้ลูกนั่งค่อนข้างตรง ถือขวดให้เกือบขนานพื้น พักเป็นช่วง ๆ ให้ลูกต้องออกแรงดูดเหมือนตอนดูดเต้า
• ใช้จุกนมไหลช้าที่สุดที่ลูกยังกินได้ ไม่เปลี่ยนเป็นจุกไซซ์ใหญ่เร็วเกินไป
• เสนอเต้าตอนลูกกำลังง่วง เพิ่งตื่น หรืออยู่ในอ่างอาบน้ำอุ่น ช่วงที่ลูกผ่อนคลายมักยอมอมง่ายกว่าตอนหิวจัด
• แนบเนื้อแม่ลูกนาน ๆ บนอกโดยไม่ต้องพยายามให้ดูด ให้ลูกหาเต้าเอง
• บีบน้ำนมออกเล็กน้อยก่อน ให้ลูกได้รสนมทันทีที่อม ไม่ต้องรอ

ถ้าลองแล้วหลายวันยังไม่ได้ผล หรือลูกน้ำหนักขึ้นช้า ให้พบพยาบาลคลินิกนมแม่ ซึ่งช่วยดูได้ว่าปัญหาอยู่ที่การไหลของขวด ท่าอม หรือปริมาณน้ำนมแม่

เรื่องที่ควรปรึกษาแพทย์

กรณีที่ควรปรึกษากุมารแพทย์หรือทันตแพทย์เด็กก่อนหรือระหว่างเลิกขวด

• ลูกน้ำหนักขึ้นน้อยหรือมากผิดปกติ และกินข้าวได้น้อยมาก
• เห็นคราบขาวขุ่นหรือจุดสีน้ำตาลที่ฟันหน้าบน ซึ่งเป็นสัญญาณเริ่มต้นของฟันผุ
• ลูกมีปัญหาการกลืน สำลักบ่อยเมื่อดื่มจากแก้ว หรือพัฒนาการด้านการพูดช้ากว่าวัย
• ลูกมีโรคประจำตัวที่ต้องคุมปริมาณนมหรืออาหาร

ส่วนการเลือกขวดนมสำหรับลูกเล็กที่ยังต้องใช้ขวด ดูได้ที่ ขวดนมยี่ห้อไหนดี

การเลิกขวดไม่ต้องสำเร็จในสัปดาห์เดียว ลูกส่วนใหญ่ปรับได้ภายในสองถึงสี่สัปดาห์เมื่อผู้ใหญ่ทุกคนในบ้านทำเหมือนกัน และเมื่อขวดหายไป หลายบ้านพบว่าลูกกินข้าวได้มากขึ้นและนอนต่อเนื่องดีขึ้นด้วยค่ะ