ลูกตัวเล็ก ทำยังไงให้โต แยกตัวเล็กตามพันธุ์ออกจากโตช้า

ลูกตัวเล็กมีสองแบบที่หน้าตาเหมือนกันแต่ต้องดูแลต่างกัน แบบแรกคือเล็กตามพันธุกรรม โตช้า ๆ แต่สม่ำเสมอบนเส้นต่ำของกราฟ แบบที่สองคือเคยโตดีแล้วส่วนสูงหรือน้ำหนักหยุดนิ่ง กราฟร่วงจากเส้นเดิม แบบแรกไม่ต้องเร่งอะไร แบบที่สองต้องหาสาเหตุ ก่อนจะคิดเรื่องอาหารเสริมหรือนมสูตรพิเศษ ให้แยกสองแบบนี้ให้ออกก่อน ซึ่งทำได้ด้วยตัวเลขสามอย่างคือกราฟของลูก ส่วนสูงพ่อแม่ และประวัติการกินการป่วยสองสามเดือนที่ผ่านมา

ตัวเล็กกับโตช้า ดูต่างกันตรงที่ทิศทางของเส้น

เด็กไทยอายุ 0-5 ปีใช้กราฟที่กรมอนามัยปรับจากมาตรฐานการเติบโตของ WHO ในสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) ตามที่กรมอนามัยนิยาม เด็ก สูงดี คือความยาวหรือส่วนสูงตามอายุตั้งแต่ -1.5 SD ขึ้นไป และ สมส่วน คือน้ำหนักตามส่วนสูงอยู่ระหว่าง -1.5 ถึง +1.5 SD ลูกที่อยู่ต่ำกว่าเส้นกลางแต่ยังอยู่เหนือ -1.5 SD จึงยังถือว่าสูงดี ไม่ได้เป็นเด็กผิดปกติ

สิ่งที่แพทย์ดูมากกว่าตำแหน่งคือ "ทิศทาง" ลูกที่เกิดมาตัวเล็ก อยู่เส้น 3-15 มาตลอดแล้วเดินขนานเส้นเดิม มักเป็นเด็กตัวเล็กตามพันธุกรรม ส่วนลูกที่เคยอยู่เส้น 50 แล้วหล่นลงเส้น 15 ภายในไม่กี่เดือน คือกลุ่มที่ต้องหาเหตุ MedlinePlus ใช้คำว่า faltering weight สำหรับเด็กที่น้ำหนักหรืออัตราเพิ่มน้ำหนักต่ำกว่าเด็กวัยเดียวกันมาก โดยมีเกณฑ์ตัวอย่างคือน้ำหนักตามส่วนสูงต่ำกว่า -1.65 z-score (เท่ากับเปอร์เซ็นไทล์ที่ 5) หรือคะแนนตกลงตั้งแต่ 1 z-score ขึ้นไป หรือในเด็กต่ำกว่า 2 ปี อัตราเพิ่มน้ำหนักต่ำกว่า -2 z-score

ตัวเลขอ้างอิงที่ 1, 2 และ 3 ขวบ

ตารางนี้ปัดเศษจากตาราง WHO ที่เผยแพร่ในหน้า Weight-for-age และ Length/height-for-age ใช้เทียบคร่าว ๆ ก่อนไปพบแพทย์ ค่า -2 SD คือขอบล่างของช่วงปกติ ส่วนการอ่านผลจริงให้ดูจากกราฟในสมุดสีชมพูหรือที่พยาบาลพลอตให้

อายุ	เพศ	น้ำหนักค่ากลาง	น้ำหนัก -2 SD	ความยาว/สูงค่ากลาง	ความยาว/สูง -2 SD
12 เดือน	ชาย	9.6 กก.	7.7 กก.	75.7 ซม.	71.0 ซม.
12 เดือน	หญิง	8.9 กก.	7.0 กก.	74.0 ซม.	68.9 ซม.
24 เดือน	ชาย	12.2 กก.	9.7 กก.	87.1 ซม.	81.7 ซม.
24 เดือน	หญิง	11.5 กก.	9.0 กก.	85.7 ซม.	80.0 ซม.
36 เดือน	ชาย	14.3 กก.	11.3 กก.	96.1 ซม.	89.2 ซม.
36 เดือน	หญิง	13.9 กก.	10.8 กก.	95.1 ซม.	87.4 ซม.

จากตารางจะเห็นว่าอัตราเพิ่มช้าลงมาก เด็กชายเพิ่มน้ำหนักราว 2.6 กก. ระหว่าง 12 ถึง 24 เดือน แต่เพิ่มราว 2.1 กก. ระหว่าง 24 ถึง 36 เดือน ส่วนความสูงเพิ่มประมาณ 11-12 ซม. ในปีที่สอง และราว 9 ซม. ในปีที่สาม คุณแม่ที่เห็นลูกกินน้อยลงหลัง 1 ขวบ แล้วกังวลว่าลูกจะไม่โต ส่วนมากกำลังเจอการชะลอตามธรรมชาติของวัยนี้ ไม่ได้เป็นปัญหา

ส่วนสูงของพ่อแม่บอกได้ว่าลูกควรไปอยู่ตรงไหน

ก่อนกังวลกับตัวเลขของลูก ให้วัดส่วนสูงพ่อและแม่ที่ยืนตรง แล้วใช้สูตรประมาณที่กุมารแพทย์ใช้กัน เรียกว่าส่วนสูงเป้าหมายจากพันธุกรรม (mid-parental height)

• ลูกชาย: (ส่วนสูงพ่อ + ส่วนสูงแม่ + 13) หารสอง
• ลูกสาว: (ส่วนสูงพ่อ + ส่วนสูงแม่ - 13) หารสอง

ผลลัพธ์มีช่วงคลาดเคลื่อนได้ราว 8-9 ซม. ขึ้นลง ตัวอย่าง พ่อสูง 168 ซม. แม่สูง 154 ซม. ลูกชายจะมีเป้าหมายราว (168+154+13) ÷ 2 = 167.5 ซม. ส่วนลูกสาวราว (168+154-13) ÷ 2 = 154.5 ซม. ถ้าลูกชายวัย 2 ปีของบ้านนี้สูง 82 ซม. ซึ่งใกล้ขอบล่างของช่วงปกติ แต่เดินขนานเส้นต่ำมาตลอด ก็สอดคล้องกับพ่อแม่ที่ไม่สูงมาก

สูตรนี้ใช้ไม่ได้ผลดีนักถ้าพ่อแม่คนใดคนหนึ่งเตี้ยจากโรคหรือขาดสารอาหารตอนเด็ก หรือถ้าสองฝั่งสูงต่างกันมาก ในกรณีนั้นให้ใช้เป็นแค่ข้อมูลประกอบ แล้วให้แพทย์ประเมินต่อ

ตัวอย่างสามบ้าน สามผลที่ต่างกัน

บ้านแรก ลูกสาว 18 เดือน หนัก 9 กก. สูง 79 ซม. ที่ 12 เดือนหนัก 8.5 กก. ที่ 6 เดือนหนัก 7 กก. กราฟขนานเส้นต่ำสุดของช่วงปกติมาตลอด ลูกกินดี วิ่งเล่นคล่อง พ่อแม่สูงประมาณ 160 และ 150 ซม. กรณีนี้เข้าข่ายเล็กตามพันธุ์ หมอมักแนะให้เฝ้าติดตามตามนัดเด็กดี ไม่ต้องทำอะไรพิเศษ

บ้านที่สอง ลูกชาย 2 ขวบ ที่ 12 เดือนหนัก 10 กก. ตอนนี้หนัก 11 กก. เพิ่มเพียง 1 กก. ในหนึ่งปี ทั้งที่ช่วงนั้นเด็กชายโดยเฉลี่ยเพิ่มราว 2.6 กก. กราฟตกจากเส้นกลางลงเกือบถึง -2 SD แม่เล่าว่าลูกดื่มนมกล่องวันละ 4 กล่อง กินข้าวได้ 3-4 คำ กรณีนี้ต้นเหตุน่าจะอยู่ที่โครงสร้างมื้ออาหาร แต่ยังต้องให้แพทย์ตรวจก่อน เพราะอาการแบบเดียวกันเกิดจากโลหิตจางหรือโรคลำไส้ได้

บ้านที่สาม ลูกสาว 3 ขวบ หนัก 12 กก. สูง 90 ซม. กินปกติ แต่ท้องเสียเป็น ๆ หาย ๆ มา 4 เดือน อุจจาระมีกลิ่นเหม็นมาก และสูงน้อยกว่าที่ควรในช่วงนี้ กรณีนี้ไม่ควรรอดูที่บ้านต่อ ควรพบแพทย์เพื่อตรวจการดูดซึมอาหาร

ที่โรงพยาบาลจะตรวจอะไรเมื่อพาลูกไปปรึกษาเรื่องตัวเล็ก

การเตรียมตัวไปพบแพทย์ช่วยให้ได้ข้อสรุปเร็วขึ้น MedlinePlus ระบุว่าการประเมินเบื้องต้นประกอบด้วยการวัดความยาวหรือส่วนสูง น้ำหนัก และรูปร่าง ซักประวัติการเจ็บป่วยและประวัติครอบครัว ประเมินพัฒนาการ และดูกราฟการเติบโตตั้งแต่แรกเกิด ถ้ายังหาเหตุไม่ได้หรืออาการรุนแรง จึงเพิ่มการตรวจเลือดและตรวจอื่นตามที่แพทย์เห็นสมควร

สิ่งที่คุณพ่อคุณแม่เตรียมไปได้เอง:

1. สมุดสีชมพูหรือบันทึกน้ำหนักส่วนสูงทุกครั้งที่ไปคลินิกเด็กดี
2. น้ำหนักแรกเกิดและอายุครรภ์ตอนคลอด เพราะลูกที่เกิดก่อนกำหนดต้องใช้อายุปรับแก้
3. บันทึกอาหาร 3 วัน เขียนชนิด ปริมาณ และเวลา รวมนมทุกมื้อและขนมระหว่างวัน
4. รายการโรคที่เป็นใน 6 เดือนที่ผ่านมา เช่น ท้องเสีย ไอเรื้อรัง ภูมิแพ้
5. ส่วนสูงพ่อแม่ และถ้ามีข้อมูล ประวัติว่าพ่อแม่เคยโตช้าแล้วมาสูงทีหลังหรือไม่

บันทึกอาหาร 3 วันมีประโยชน์กว่าที่คิด เพราะคำตอบว่า "ลูกกินน้อย" ของแต่ละบ้านหมายถึงคนละอย่าง บางบ้านคือกินข้าวสองช้อน แต่ดื่มนม 800 มล. ซึ่งให้พลังงานพอ ๆ กับมื้ออาหารเต็มจำนวนสองมื้อ

เพิ่มพลังงานในมื้ออาหารโดยไม่ต้องบังคับ

ถ้าแพทย์ประเมินแล้วว่าลูกแข็งแรงดี และปัญหาอยู่ที่การกิน แนวทางที่ใช้ได้ที่บ้านมีหลักง่าย ๆ คือ ทำให้ทุกคำที่ลูกกินมีพลังงานมากขึ้น และจัดเวลาให้ลูกหิวพอดีตอนถึงมื้อ

จัดตารางมื้อให้ลูกหิวเป็นเวลา

เวลา	มื้อ	หมายเหตุ
07.00	มื้อเช้า	ข้าวหรือโจ๊กใส่ไข่ ผักสับละเอียด
10.00	ว่างเช้า	ผลไม้ชิ้นเล็กหรือโยเกิร์ตรสธรรมชาติ
12.00	มื้อเที่ยง	ข้าว โปรตีน ผัก
15.00	ว่างบ่าย	ขนมปังทาถั่วบดเนียน (ถ้าไม่แพ้) หรือกล้วย
18.00	มื้อเย็น	ข้าว โปรตีน ผัก
ก่อนนอน	นมหนึ่งแก้ว	ไม่เกินช่วงที่แพทย์แนะนำ

ตารางนี้เป็นตัวอย่างของเด็กวัย 2 ขวบ เวลาปรับตามบ้าน หัวใจคือ เว้นระหว่างมื้อและมื้อว่างราว 2-3 ชั่วโมง ไม่ให้จิบนมหรือน้ำหวานระหว่างนั้น ลูกที่ดื่มอะไรตลอดวันจะไม่หิวถึงตอนมื้อ

เพิ่มความเข้มข้นของพลังงานในอาหารเดิม

• หุงข้าวต้มหรือโจ๊กให้ข้นขึ้น ใส่น้ำมันรำข้าวหรือน้ำมันมะกอกครึ่งถึง 1 ช้อนชาในอาหารที่ลูกกินอยู่แล้ว
• ใส่ไข่ ตับบด หรือเนื้อสัตว์บดละเอียดในโจ๊ก เพื่อเพิ่มโปรตีนและธาตุเหล็ก
• ใช้อะโวคาโด ฟักทองบด หรือกล้วยน้ำว้าบดเป็นของว่างที่ให้พลังงานต่อคำสูง
• ถ้าลูกกินผักได้น้อย อย่าตัดผักออก แต่สับเล็กผสมในไข่เจียวหรือข้าวผัด

ทำให้โต๊ะอาหารเป็นที่ที่ไม่เครียด

เด็กที่ถูกบังคับให้กินมักกินน้อยลง เพราะเชื่อมโยงโต๊ะอาหารกับความตึงเครียด วิธีที่ได้ผลคือ วางอาหารให้ลูกเห็น ให้ลูกตักเองเท่าที่ทำได้ จำกัดเวลานั่งโต๊ะราว 20-30 นาที แล้วเก็บ ไม่เปิดจอ และไม่เสนอขนมแลกกับการกินข้าว รายละเอียดวิธีรับมือเรื่องกินยากอยู่ในบทความ ลูกกินยาก

สิ่งที่ทำให้ลูกโตช้าลงโดยไม่มีใครรู้ตัว

เหตุที่พบบ่อยในคลินิกเด็กคือพฤติกรรมในบ้าน ไม่ใช่โรคร้ายแรง

• นมกล่องหรือนมผงเกินวันละ 500-600 มล. ทำให้อิ่มจนไม่กินข้าว และถ้าเป็นนมวัวล้วนยังเสี่ยงโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก
• น้ำหวาน น้ำผลไม้กล่อง ขนมกรุบกรอบก่อนมื้อ
• ป่วยบ่อยจากการอยู่ใกล้คนป่วย ซึ่งทำให้กินน้อยลงทุกครั้งและน้ำหนักหยุดนิ่ง ควรดูเรื่อง วัคซีนเสริมสำหรับเด็ก ร่วมกับแพทย์
• การเปลี่ยนจากนมแม่หรือนมผงมาเป็นอาหารเด็กโตที่มีพลังงานต่ำ เช่น ข้าวกับน้ำแกงจืดอย่างเดียว
• นอนไม่เป็นเวลา ทำให้วันถัดไปหงุดหงิดและกินไม่ดี
• ให้ลูกกินอาหารที่โรงเรียนหรือเนอร์สเซอรีเพียงไม่กี่คำแล้วกลับมาไม่ได้กินเพิ่ม

วิตามิน นมสูตรเสริมพลังงาน และยากระตุ้นความอยากอาหาร

คุณพ่อคุณแม่มักอยากหยิบผลิตภัณฑ์เสริมที่เห็นโฆษณา ขอให้หยุดไว้ก่อน MedlinePlus แนะนำให้ปรึกษาผู้ให้บริการสุขภาพก่อนให้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใด ๆ แก่เด็กที่น้ำหนักไม่ขึ้น เพราะถ้าต้นเหตุอยู่ที่โรคเช่นโลหิตจางหรือภูมิแพ้อาหาร การเสริมแบบไม่ตรงจุดทำให้เสียเวลาและทำให้ลูกอิ่มจนกินมื้อหลักน้อยลง นมสูตรเสริมพลังงานสำหรับเด็กใช้ได้เมื่อกุมารแพทย์หรือนักกำหนดอาหารกำหนดปริมาณและระยะเวลา ไม่ใช่ให้เองต่อเนื่อง

สำหรับฮอร์โมนการเจริญเติบโต แพทย์ต่อมไร้ท่อเด็กจะพิจารณาเฉพาะเมื่อตรวจพบว่าขาดฮอร์โมนจริงหลังการประเมินอย่างละเอียด ไม่ใช่ทางเลือกที่ซื้อเอง

ความสูงของลูกอ่านจากอะไรได้อีก

การวัดทุก 3-6 เดือนและนำมาพลอตบนกราฟเดียวกัน ให้ข้อมูลมากกว่าการวัดบ่อยเกินไป ข้อควรจำ:

• ก่อน 2 ขวบ วัดความยาวตอนนอน หลัง 2 ขวบวัดส่วนสูงตอนยืน สองวิธีต่างกันราว 0.7 ซม. จึงไม่ควรเทียบข้ามวิธี รายละเอียดการอ่านกราฟดูได้ที่ เกณฑ์น้ำหนักส่วนสูงเด็ก
• วัดตอนเช้า ถอดรองเท้า ให้ส้นเท้า สะโพก และไหล่ชิดผนัง เด็กเล็กขยับมากจึงควรวัดสองครั้งแล้วเฉลี่ย
• น้ำหนักควรชั่งด้วยเครื่องเดิมทุกครั้ง ถ้าไม่ได้เทียบกับของคลินิก ตัวเลขจากเครื่องชั่งที่บ้านใช้ดูแนวโน้มเท่านั้น
• เด็กที่เกิดก่อนกำหนดให้ใช้อายุปรับแก้ในการอ่านกราฟ ซึ่งแพทย์จะเป็นผู้บอก

พัฒนาการด้านอื่นก็บอกสุขภาพโดยรวมได้ ลูกที่ตัวเล็กแต่พัฒนาการตามวัย เช่น เดิน พูด เล่นกับเพื่อน มักไม่มีโรคซ่อนอยู่ ดูตัวอย่างพัฒนาการตามเดือนได้ที่ พัฒนาการทารกตามเดือน

เริ่มจากสิ่งเล็กที่ทำได้ที่บ้าน

ลูกอยู่บนเส้นต่ำแต่เดินขนานเส้นเดิม กินและเล่นปกติ พ่อแม่ตัวไม่สูง ให้ปรับโครงสร้างมื้อ 2-3 เดือน แล้ววัดซ้ำ ถ้ากราฟตกจากเส้นเดิม 1 เส้นขึ้นไป น้ำหนักไม่ขึ้นเกิน 2-3 เดือน หรือต่ำกว่า -2 SD ให้นัดกุมารแพทย์ภายในเดือนนี้ พร้อมสมุดสีชมพูและบันทึกอาหาร 3 วัน

พาไปพบแพทย์เร็วกว่านั้นถ้ามีอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้

ลูกตัวเล็กส่วนมากโตตามเส้นของตัวเองได้ดี ขอแค่ได้อาหารที่พลังงานพอ นอนพอ และมีแพทย์ติดตามกราฟให้ต่อเนื่อง ยังไม่ต้องรีบหาของเสริม