วัคซีนเสริมเด็ก ควรฉีดไหม ดูทีละตัวว่าใครเหมาะและฉีดตอนอายุเท่าไร

วัคซีนเสริมไม่ได้เป็นของแถมที่ฉีดหรือไม่ฉีดก็ได้เสมอไป ในตารางของแพทย์โรคติดเชื้อในเด็ก วัคซีนกลุ่มนี้คือตัวเลือกที่แต่ละบ้านตัดสินใจร่วมกับกุมารแพทย์ตามความเสี่ยงของลูก ตัวเลือกที่แพทย์พูดถึงบ่อยที่สุดคือวัคซีนนิวโมคอคคัส ไข้หวัดใหญ่ ตับอักเสบเอ อีสุกอีใส และเอชพีวี ส่วนตัวอื่นขึ้นกับว่าลูกอยู่ในสภาพแวดล้อมแบบไหน

ที่ทำให้พ่อแม่ลังเลมักเป็นรายการยาว ราคาต่างกัน และไม่รู้จะเริ่มจากตัวไหน บทความนี้เรียงตามคำถามที่ใช้ตัดสินใจจริง และอ้างอิงตารางปี 2569 ของสมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทย (PIDST) ซึ่งปรับปรุงล่าสุดต้นปี 2569 ตารางวัคซีนพื้นฐานอยู่ที่ ตารางวัคซีนเด็ก

เสริมมีสองแบบ แบบแรกคือเปลี่ยนชนิด แบบสองคือป้องกันโรคเพิ่ม

ตารางของสมาคมฯ มีหัวข้อวัคซีนอื่น ๆ หรือวัคซีนชนิดอื่นที่อาจให้เสริมหรือแทน คำว่า "แทน" สำคัญ เพราะในกลุ่มนี้มีสองแบบที่ต่างกัน

แบบ	ตัวอย่าง	ความหมายสำหรับพ่อแม่
เปลี่ยนชนิดแทนวัคซีนพื้นฐาน	DTaP แทน DTwP, IPV ชนิดฉีดแทนชนิดหยอด, ไข้สมองอักเสบเจอีชนิดเชื้อตายแทนเชื้อเป็น, ไข้หวัดใหญ่ชนิดพ่นจมูก	ป้องกันโรคเดิมที่มีในตารางพื้นฐาน แต่เป็นสูตรต่าง ถามแพทย์เรื่องจำนวนเข็มและอาการหลังฉีด
ป้องกันโรคที่ตารางพื้นฐานไม่ครอบคลุม	PCV, EV71, ตับอักเสบเอ, อีสุกอีใส, ไข้เลือดออก, เมนิงโกค็อกคัสบี, พิษสุนัขบ้าก่อนสัมผัสโรค, ภูมิคุ้มกัน RSV	เป็นโรคเพิ่ม ตัดสินใจตามความเสี่ยงและงบ

การแยกสองแบบนี้ช่วยให้ถามหมอได้ตรงคำถาม ถ้าเป็นแบบแรก ให้ถามว่า "ชนิดนี้ต่างจากที่รัฐให้อย่างไร" ถ้าเป็นแบบสอง ให้ถามว่า "ลูกเราเสี่ยงโรคนี้แค่ไหน"

วัคซีนเสริมทั้งหมดในตาราง ฉีดตอนไหน

วัคซีน	ช่วงอายุตามตาราง	จำนวนเข็มโดยสรุป
DTaP / DTaP-IPV-Hib / Tdap (ชนิดไร้เซลล์)	เริ่มที่ 2 เดือน กระตุ้นที่ 18 เดือนและ 4-6 ปี Tdap ที่ 11-12 ปี	ตามสูตรที่แพทย์เลือก ใช้แทน DTwP
IPV ชนิดฉีด	ตามวัคซีนรวมที่ใช้	ใช้แทนชนิดหยอดตามที่แพทย์แนะนำ
นิวโมคอคคัส (PCV)	2, 4, 6 เดือน และกระตุ้นราว 12-15 เดือน	3-4 เข็มตามอายุที่เริ่ม
ไข้สมองอักเสบเจอี ชนิดเชื้อตาย	เริ่มตั้งแต่ราว 6 เดือน	เข็ม 1 และ 2 ห่างกัน 4 สัปดาห์ เข็ม 3 หลังจากนั้นราว 1 ปี
EV71	เริ่มตั้งแต่ราว 6 เดือน	2 เข็ม ห่างกัน 1 เดือน
ตับอักเสบเอ	ตั้งแต่ 1 ปี	2 เข็ม ห่างกัน 6-12 เดือน
อีสุกอีใส (VZV) หรือวัคซีนรวม MMRV	เข็ม 1 ราว 12-15 เดือน เข็ม 2 ตั้งแต่ 18 เดือนถึง 4 ปี	2 เข็ม
ไข้หวัดใหญ่	ชนิดเชื้อตายตั้งแต่ 6 เดือน ชนิดพ่นจมูกตั้งแต่ 2 ปี	ปีละครั้ง เด็กต่ำกว่า 9 ปีที่เริ่มครั้งแรกต้อง 2 เข็มห่างกัน 1 เดือน
HPV	ตั้งแต่ 9 ปี ทั้งเด็กหญิงและเด็กชาย	เริ่มก่อนอายุ 15 ปี ใช้ 2 เข็มห่างกัน 6-12 เดือน
ไข้เลือดออก	ตั้งแต่ 4 ปี	2 เข็ม ห่างกัน 3 เดือน
เมนิงโกค็อกคัสบี (MenB)	เริ่มตั้งแต่ทารก ตามชนิดของวัคซีน	ตัวอย่าง 2 และ 4 เดือน กระตุ้นราว 12-15 เดือน
พิษสุนัขบ้าก่อนสัมผัสโรค	ตามความเสี่ยง	2 เข็ม ห่างกันอย่างน้อย 7 วัน
RSV	แอนติบอดีสำเร็จรูปสำหรับทารกต่ำกว่า 1 ปี	1 เข็มตามคำแนะนำ
โควิด-19	ตามเกณฑ์ปัจจุบัน	ดูคำแนะนำของกรมควบคุมโรคและราชวิทยาลัยกุมารแพทย์

จำนวนเข็มและอายุที่เหมาะอาจต่างตามยี่ห้อและตามอายุที่เริ่มฉีด ตารางข้างบนเป็นแนวทางสรุป ให้ใช้ตารางที่แพทย์ให้ตามยี่ห้อที่เลือกจริง

ถามตัวเอง 6 ข้อก่อนตัดสินใจ

ปัจจัยที่ทำให้ความจำเป็นเปลี่ยนไปในแต่ละบ้านมีดังนี้

คำถาม	ถ้าตอบว่าใช่ ควรถามหมอเรื่อง
ลูกอยู่เนอสเซอรีหรือศูนย์เด็กเล็ก	PCV, ไข้หวัดใหญ่, EV71, ตับอักเสบเอ, อีสุกอีใส เพราะเด็กใกล้ชิดกันแพร่เชื้อเร็ว
มีพี่น้องวัยเรียนหรือผู้ใหญ่ที่ทำงานกับคนจำนวนมาก	ไข้หวัดใหญ่, อีสุกอีใส, EV71 เพราะเชื้อถูกพามาที่บ้านได้
ลูกคลอดก่อนกำหนด หรือมีโรคหัวใจ ปอด ภูมิคุ้มกัน	PCV, ไข้หวัดใหญ่, RSV และอาจต้องใช้ตารางต่างจากเด็กทั่วไป
บ้านอยู่ในหรือเดินทางไปพื้นที่ที่มีโรคระบาด	ไข้เลือดออก, ตับอักเสบเอ, ไข้สมองอักเสบเจอี ดูประกาศระบาดวิทยาของพื้นที่
ลูกกินอาหารนอกบ้านหรือเนอสเซอรีที่ดูแลสุขอนามัยยาก	ตับอักเสบเอ, โรต้า (อยู่ในตารางพื้นฐานแล้ว)
งบประมาณมีจำกัด	ให้แพทย์ช่วยจัดลำดับ ไม่ต้องซื้อครบทั้งชุดในครั้งเดียว

ถ้าตอบ "ใช่" ตั้งแต่ 3 ข้อขึ้นไป ควรนัดคุยกับกุมารแพทย์เป็นพิเศษเพื่อวางแผน แทนที่จะรอให้ถึงนัดฉีดปกติ

วัคซีนทีละตัว ป้องกันอะไรและควรสนใจเมื่อไร

นิวโมคอคคัส (PCV)

ป้องกันเชื้อนิวโมคอคคัสที่ก่อโรคอย่างเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ปอดบวม และหูชั้นกลางอักเสบ ตารางของสมาคมฯ ให้ที่ 2, 4, 6 เดือน และกระตุ้นราว 12-15 เดือน มีหลายชนิด (เช่น 13, 15, 20 สายพันธุ์) ที่จำนวนสายพันธุ์ที่ครอบคลุมต่างกัน ถามแพทย์ว่าหน่วยบริการมีชนิดไหน และถ้าลูกเริ่มช้า ต้องกี่เข็ม

EV71

ป้องกันไวรัสเอนเทอโรไวรัส 71 ที่เป็นสาเหตุหนึ่งของโรคมือ เท้า ปาก ชนิดรุนแรง วัคซีนนี้ครอบคลุมเฉพาะ EV71 ไม่ครอบคลุมโรคมือ เท้า ปากทุกสาเหตุ ลูกที่ฉีดแล้วจึงยังเป็นโรคนี้ได้จากไวรัสชนิดอื่น แต่มักไม่รุนแรงเท่า

ตับอักเสบเอ

ติดผ่านอาหารและน้ำที่ปนเปื้อน ฉีด 2 เข็มห่างกัน 6-12 เดือน เริ่มตั้งแต่ 1 ปี น่าสนใจสำหรับเด็กที่กินอาหารนอกบ้านบ่อยหรืออยู่ศูนย์เด็กเล็ก

อีสุกอีใส

เข็มแรกราว 12-15 เดือน เข็มสองตั้งแต่ 18 เดือนถึง 4 ปี หรือใช้วัคซีนรวม MMRV ซึ่งรวมหัด คางทูม หัดเยอรมันและอีสุกอีใสไว้ในเข็มเดียว AAP ระบุว่าหลังฉีดอีสุกอีใส อาจมีไข้ต่ำช่วง 14-28 วันหลังฉีด และผื่นเล็กน้อยช่วง 5-26 วัน ซึ่งหายได้เองภายในไม่กี่วัน

ไข้หวัดใหญ่

วัคซีนที่ฉีดซ้ำทุกปีเพราะเชื้อเปลี่ยนสายพันธุ์ ตารางระบุว่าชนิดเชื้อตายฉีดได้ตั้งแต่ 6 เดือน ชนิดพ่นจมูกตั้งแต่ 2 ปี ทารกอายุต่ำกว่า 6 เดือนยังฉีดไม่ได้ จึงพึ่งการที่คนในบ้านฉีดก่อน แยกอาการไข้หวัดใหญ่กับหวัดธรรมดาได้ที่ ลูกเป็นหวัดดูแลยังไง

เอชพีวี (HPV)

ตั้งแต่ 9 ปี ทั้งเด็กหญิงและเด็กชาย ถ้าเริ่มก่อน 15 ปี ใช้ 2 เข็มห่างกัน 6-12 เดือน เด็กหญิงชั้น ป.5 รับฟรีตามแผนของกระทรวงสาธารณสุข ส่วนเด็กชายและช่วงอายุอื่นอยู่ในกลุ่มเสริม

ไข้เลือดออก

ตั้งแต่ 4 ปี 2 เข็มห่างกัน 3 เดือน แพทย์ต้องประเมินอายุ ประวัติสุขภาพ และข้อห้ามก่อนฉีด จึงไม่ควรซื้อฉีดเองโดยไม่ผ่านการประเมิน

เมนิงโกค็อกคัสบี (MenB), พิษสุนัขบ้า, RSV และโควิด-19

เป็นตัวเลือกตามความเสี่ยงเฉพาะ MenB ฉีดตั้งแต่ทารกตามชนิดของวัคซีน พิษสุนัขบ้าก่อนสัมผัสโรคเหมาะกับเด็กที่มีความเสี่ยงสัมผัสสัตว์ แต่ถ้าถูกกัดหรือข่วน ต้องไปพบแพทย์เสมอ ส่วน RSV ใช้แอนติบอดีสำเร็จรูป 1 เข็มในทารกต่ำกว่า 1 ปี และโควิด-19 ให้ดูคำแนะนำปัจจุบันของหน่วยงานรัฐ

DTaP กับ DTwP ต่างกันตรงไหน

ตารางของสมาคมฯ ระบุว่า DTaP ชนิดไร้เซลล์ใช้แทน DTwP ชนิดเซลล์ทั้งเซลล์ที่ใช้ในวัคซีนรวม 5 โรคได้ตามที่แพทย์แนะนำ ในทางปฏิบัติ พ่อแม่หลายบ้านเลือกชนิดไร้เซลล์เพราะหวังว่าไข้และอาการเจ็บรอยฉีดจะน้อยกว่า ควรถามแพทย์เรื่องนี้ดังนี้

• วัคซีนรวมที่หน่วยบริการมีกี่โรคในเข็มเดียว และต้องเสริมโรคไหนต่างหากหรือไม่
• ถ้าเริ่มต้นด้วยชนิดหนึ่ง จะสลับชนิดกลางทางได้ไหม
• ราคาของชนิดไร้เซลล์เทียบกับที่รัฐให้ฟรี ต้องจ่ายเพิ่มเท่าไร
• เข็มกระตุ้นที่ 18 เดือนและ 4-6 ปีใช้ชนิดไหน

ไม่ควรสลับชนิดเองระหว่างหน่วยบริการต่างแห่งโดยไม่แจ้งประวัติที่ผ่านมา เพราะสูตรวัคซีนรวมต่างกันที่ชนิดและจำนวนโรคที่ครอบคลุม

ตัวอย่าง ลูกอายุ 8 เดือน เริ่มเข้าเนอสเซอรี งบมีจำกัด

สมมติลูกอายุ 8 เดือน ได้วัคซีนพื้นฐานครบตามนัด 6 เดือน เพิ่งเริ่มเข้าเนอสเซอรี พ่อแม่มีงบวัคซีนเสริมไม่มาก และพี่อายุ 5 ปี ไปโรงเรียน ลำดับการคุยกับแพทย์อาจเป็นแบบนี้

ขั้นตอน	สิ่งที่ทำ
1	เตรียมสมุดสีชมพูและรายการวัคซีนที่ฉีดแล้ว
2	บอกแพทย์ว่าลูกเข้าเนอสเซอรี มีพี่เรียนอนุบาล ไม่มีโรคประจำตัว
3	ถามว่า PCV ที่ยังไม่ได้ฉีดจะเริ่มอย่างไรเมื่ออายุ 8 เดือน ต้องกี่เข็ม
4	ถามเรื่องไข้หวัดใหญ่ ซึ่งฉีดได้ตั้งแต่ 6 เดือน และเด็กต่ำกว่า 9 ปีที่เริ่มครั้งแรกต้อง 2 เข็มห่างกัน 1 เดือน
5	ถามว่า EV71 มีประโยชน์กับบ้านนี้ไหม เพราะอยู่เนอสเซอรี
6	ขอให้แพทย์เรียงลำดับว่าตัวไหนเร่ง ตัวไหนรอได้ เช่น ตับอักเสบเอและอีสุกอีใสตอน 1 ปี
7	จดเป็นตารางนัดถัดไปในปฏิทิน

ผลที่ได้คือแผน 6-12 เดือนข้างหน้า ว่าจะฉีดตัวไหนก่อน ตัวไหนค่อยตาม ทำให้พ่อแม่ไม่ต้องตัดสินใจทุกตัวในวันเดียว และวางงบได้เป็นช่วง ๆ

ถามแพทย์อะไรก่อนฉีดเสริมแต่ละตัว

คำถามเหล่านี้ใช้ได้กับทุกตัว

1. ฉีดตัวนี้เพื่อป้องกันโรคอะไร และโรคนั้นพบบ่อยแค่ไหนในเด็กที่อยู่สภาพแวดล้อมแบบลูกเรา
2. เหมาะกับอายุลูกตอนนี้ไหม ฉีดช้าแล้วต้องทำอย่างไร
3. ต้องฉีดกี่เข็ม ห่างกันเท่าไร และเข็มสุดท้ายเมื่อไร
4. ฉีดพร้อมวัคซีนพื้นฐานได้ไหม หรือควรแยกวัน
5. ผลข้างเคียงที่พบได้เฉพาะตัวนี้คืออะไร
6. ราคารวมทุกเข็มประมาณเท่าไร และมีค่าบริการอื่นหรือไม่
7. หน่วยบริการนี้มีวัคซีนยี่ห้อไหน และสต็อกเพียงพอสำหรับเข็มถัดไปหรือไม่

ราคาวัคซีนเสริมต่างกันมากตามยี่ห้อ ชนิด และสถานพยาบาล จึงไม่มีตัวเลขกลางที่ใช้ได้ทุกที่ ให้ขอใบเสนอราคาก่อนตัดสินใจและเทียบกับชนิดที่แพทย์แนะนำ

อาการหลังฉีดเสริม และตัวที่ต้องระวังเป็นพิเศษ

AAP ระบุอาการปกติหลังฉีดวัคซีนทั่วไปคือปวดแดงบวมตรงรอยฉีดเริ่มใน 12-24 ชั่วโมงและอยู่ 3-5 วัน ไข้เริ่มใน 12-24 ชั่วโมงและอยู่ 1-2 วัน ลูกอาจงอแง ง่วง หรือกินน้อยลง 24-48 ชั่วโมง

ถ้าลูกมีไข้ต่ำ ๆ (ดูการวัดไข้เพิ่มที่ ลูกเป็นหวัด) ราว 37.8-39 องศาเซลเซียส AAP ไม่แนะนำให้ใช้ยาลดไข้ ถ้าเกิน 39 องศาเซลเซียส ให้พาราเซตามอลเพื่อให้ลูกสบายตัวโดยคิดขนาดตามน้ำหนัก ห้ามให้แอสไพริน และไม่ควรให้ยาลดไข้ก่อนฉีดเพื่อกันไข้ล่วงหน้าถ้าแพทย์ไม่ได้แนะนำ

วัคซีนเสริมที่ควรเริ่มคุยกับแพทย์ก่อน

เริ่มจากสามอย่างนี้ แล้วค่อยดูรายตัว ถ้ากำลังเริ่มอาหารเสริมพร้อมกัน ดู เริ่มอาหารเสริมลูก ประกอบ

1. ตรวจว่าลูกได้วัคซีนพื้นฐานตามตารางครบหรือยัง เพราะเป็นกลุ่มที่แพทย์แนะนำเด็กทุกคน
2. จดว่าลูกอยู่ในสภาพแวดล้อมแบบไหน ตามตาราง 6 ข้อด้านบน
3. นัดกุมารแพทย์ พร้อมสมุดวัคซีนและคำถาม 7 ข้อ เพื่อให้แพทย์เรียงลำดับตามความเสี่ยงของลูก

ไม่มีเข็มไหนที่ฉีดแล้วรับรองว่าลูกจะไม่ป่วย และไม่มีพ่อแม่ที่ผิดเพราะเลือกฉีดช้ากว่าตาราง หรือเลือกไม่ฉีดบางตัวหลังคุยกับแพทย์แล้ว ถ้าลูกมีโรคประจำตัว ภูมิคุ้มกันต่ำ แพ้วัคซีน หรืออยู่ระหว่างใช้ยากดภูมิ ต้องปรึกษากุมารแพทย์ก่อนฉีดทุกชนิด เพราะวัคซีนเชื้อเป็นบางตัวไม่เหมาะกับเด็กที่ภูมิคุ้มกันบกพร่องรุนแรง