ฟองน้ำล้างจาน ควรเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน ทุกสัปดาห์จริงไหม

คำตอบสั้นคือ เปลี่ยนฟองน้ำล้างจานทุก 7 วันสำหรับบ้านที่ทำกับข้าวทุกวัน และทิ้งทันทีเมื่อมีกลิ่น ไม่ต้องรอให้มันเปื่อยหรือขาด ตัวเลข 7 วันไม่ได้มาจากความรู้สึก มันมาจากงานวิจัยที่ส่องดูเชื้อในฟองน้ำใช้แล้วจริงๆ และพบว่าการล้างฆ่าเชื้อเองที่บ้านไม่ได้ทำให้ฟองน้ำสะอาดขึ้นอย่างที่หลายบ้านเข้าใจ

ฟองน้ำราคาชิ้นละไม่กี่บาท ถ้าเทียบกับจานที่มันเช็ดทุกมื้อ การเปลี่ยนบ่อยถือว่าถูกมาก ส่วนที่ต้องคิดจริงๆ คือจะเปลี่ยนให้ถี่โดยไม่สิ้นเปลือง และจะดูแลมันระหว่างสัปดาห์อย่างไรให้ไม่เหม็น

ในฟองน้ำ 1 ชิ้นมีอะไรอยู่บ้าง

ปี 2017 ทีมนักวิจัยในเยอรมนีเก็บฟองน้ำล้างจานที่ใช้แล้ว 14 ชิ้นจากบ้านทั่วไป แล้วตรวจพันธุกรรมแบคทีเรียข้างในพร้อมส่องด้วยกล้องคอนโฟคอล ผลที่ตีพิมพ์ใน Scientific Reports มีหลายจุดที่คนล้างจานควรรู้

• แบคทีเรียไม่ได้อยู่แค่ผิวฟองน้ำ มันกระจายอยู่ทั่วเนื้อ และหนาแน่นที่สุดในโพรงด้านในกับผิวนอก บางจุดหนาแน่นถึงราว 5.4 x 10 ยกกำลัง 10 เซลล์ต่อลูกบาศก์เซนติเมตร
• เชื้อที่พบมากที่สุด 10 อันดับ มี 5 ชนิดที่ใกล้เคียงกับแบคทีเรียกลุ่มเสี่ยงระดับ 2 คือกลุ่มที่ก่อโรคได้ในคนที่ภูมิคุ้มกันอ่อน
• ฟองน้ำที่เจ้าของบอกว่า "ล้างฆ่าเชื้อเป็นประจำ" ไม่ได้มีแบคทีเรียน้อยกว่าฟองน้ำที่ไม่เคยล้าง และกลับมีสัดส่วนของ Moraxella osloensis มากกว่า ซึ่งเชื้อตัวนี้เป็นที่รู้จักว่าทำให้ผ้าที่ซักแล้วเหม็นอับ ผู้วิจัยจึงตั้งข้อสังเกตว่าฟองน้ำที่ถูกล้างบ่อยอาจเหม็นบ่อยขึ้นด้วย

ข้อสรุปของทีมวิจัยคือ ในระยะยาว การล้างฆ่าเชื้อเองไม่พอจะลดเชื้อในฟองน้ำ จึงแนะนำให้เปลี่ยนฟองน้ำเป็นประจำ เช่น สัปดาห์ละครั้ง ซึ่งเป็นที่มาของตัวเลข 7 วันในบ้านเรา

อ่านแล้วอย่าเพิ่งตกใจจนเลิกใช้ฟองน้ำ งานนี้ตรวจแบคทีเรีย ไม่ได้วัดว่ามีคนป่วยเพราะฟองน้ำ สิ่งที่เอาไปใช้ได้คือ ฟองน้ำเป็นของสิ้นเปลือง เหมือนถุงขยะ ไม่ใช่เครื่องมือที่ต้องใช้ให้คุ้มจนพัง

เปลี่ยนตามปฏิทิน หรือเปลี่ยนตามอาการ

เราใช้ทั้งสองแบบพร้อมกัน ปฏิทินเป็นเพดาน ส่วนอาการเป็นตัวเร่ง ถ้าเจออาการข้อไหนก่อนครบรอบ ให้ทิ้งเลย

สิ่งที่เห็นหรือได้กลิ่น	แปลว่าอะไร	ทำอย่างไร
บิดแห้งแล้วยังมีกลิ่นเปรี้ยว อับ หรือคล้ายผ้าเปียกค้างคืน	เชื้อในเนื้อฟองน้ำมีมากจนผลิตกลิ่น	ทิ้งทันที
ผิวฟองน้ำลื่นเป็นเมือก แม้ล้างน้ำแล้ว	มีไบโอฟิล์มเกาะผิว	ทิ้งทันที
กดแล้วเนื้อยุบ ไม่ดีดกลับ หรือขาดเป็นรู	เนื้อโฟมเสื่อม เก็บน้ำได้มากแต่แห้งช้า	ทิ้ง
ด้านสก็อตไบรต์เรียบลื่น ขัดคราบไม่ออก	ใยขัดสึก	ย้ายไปใช้นอกครัวหรือทิ้ง
เปลี่ยนสีเป็นจุดดำหรือชมพูส้ม	มีเชื้อราหรือแบคทีเรียสร้างสี	ทิ้งทันที
เพิ่งเช็ดน้ำจากเนื้อดิบ ไก่ดิบ หรือกุ้งดิบ	มีโอกาสพาเชื้อจากเนื้อดิบไปจานอื่น	ทิ้ง หรือใช้กระดาษเช็ดแทนตั้งแต่แรก
ไม่มีอาการเลย แต่ใช้มาครบ 7 วัน	ถึงรอบตามคำแนะนำของงานวิจัย	เปลี่ยน

รอบเปลี่ยนแยกตามลักษณะบ้าน

ลักษณะการใช้	รอบเปลี่ยนที่เราแนะนำ	เหตุผล
ทำกับข้าวทุกวัน มีเนื้อสัตว์ 1 มื้อขึ้นไป	5 ถึง 7 วัน	ฟองน้ำเปียกเกือบตลอดวัน เจอเศษโปรตีนและไขมันทุกวัน
ล้างจานวันละ 1 รอบ อาหารซื้อมาเป็นส่วนใหญ่	7 วัน	ใช้น้อยกว่า แต่ยังเปียกค้างทุกคืน
คอนโดที่ล้างแก้วกับจานไม่กี่ใบ	7 ถึง 10 วัน ถ้าแห้งสนิททุกวัน	ฟองน้ำได้แห้งนาน เชื้อโตช้ากว่า
บ้านที่มีผู้สูงอายุ คนป่วย หรือเด็กเล็ก	ไม่เกิน 7 วัน และไม่ใช้ฟองน้ำกับขวดนม	กลุ่มนี้ติดเชื้อง่ายกว่าคนทั่วไป
ฟองน้ำที่ใช้เช็ดเคาน์เตอร์หรือโต๊ะ	3 ถึง 5 วัน หรือใช้ผ้าที่ซักร้อนได้แทน	เช็ดเศษอาหารและน้ำจากทุกจุด

ฆ่าเชื้อฟองน้ำระหว่างสัปดาห์ วิธีไหนได้ผลจริง

การฆ่าเชื้อไม่ได้แทนการเปลี่ยน แต่ช่วยให้ฟองน้ำในช่วง 7 วันนั้นเหม็นน้อยลงและพาเชื้อน้อยลง หน่วยวิจัยการเกษตรของสหรัฐฯ (USDA ARS) เคยทดลองเรื่องนี้ไว้ชัดเจน โดยแช่ฟองน้ำในน้ำที่ผสมเนื้อบดนาน 48 ชั่วโมงให้มีเชื้อราว 20 ล้านตัวต่อชิ้น แล้วลองห้าวิธี

วิธี	สิ่งที่ทำในการทดลอง	แบคทีเรียที่ตาย
ไมโครเวฟ	ฟองน้ำเปียก ให้ความร้อน 1 นาที	99.99999%
เครื่องล้างจานที่มีรอบอบแห้ง	ใส่ไปพร้อมรอบล้างปกติ	99.9998%
น้ำยาฟอกขาว 10%	แช่ 3 นาที	อยู่ในช่วง 37 ถึง 87% เช่นเดียวกับสามวิธีล่าง
น้ำมะนาว	แช่ 1 นาที
น้ำเปล่า	แช่ 1 นาที
ไม่ทำอะไร

ยีสต์และราก็ไปทางเดียวกัน ไมโครเวฟและเครื่องล้างจานเหลือรอดไม่ถึง 1% ส่วนวิธีแช่เหลือรอด 6.7 ถึง 63% สรุปง่ายๆ ว่า ความร้อนชนะการแช่น้ำยา

ไมโครเวฟฟองน้ำอย่างปลอดภัย

1. ดูก่อนว่าฟองน้ำไม่มีชิ้นส่วนโลหะ ฝอยขัดสเตนเลสหรือฟองน้ำที่มีเส้นใยโลหะห้ามเข้าไมโครเวฟเด็ดขาด
2. ชุบน้ำให้ชุ่ม แต่ไม่ให้หยดเป็นสาย ฟองน้ำแห้งเข้าไมโครเวฟแล้วติดไฟได้
3. วางบนจานกระเบื้อง ตั้งไฟสูง 1 นาที
4. ทิ้งไว้ในเครื่องอีก 5 ถึง 10 นาทีให้เย็น ฟองน้ำร้อนจัดและไอน้ำลวกมือได้
5. บิดให้หมาด แล้ววางในที่ลมผ่าน

ถ้ายังไม่เคยทำความสะอาดไมโครเวฟเลย จะได้เห็นคราบไอน้ำในเครื่องชัดขึ้นหลังทำครั้งแรก ดูวิธีเช็ดคราบให้ออกง่ายในทำความสะอาดไมโครเวฟด้วยไอน้ำ

ส่วนน้ำยาฟอกขาว ใช้ได้ไหม

ในการทดลองข้างบน น้ำยาฟอกขาวแช่ 3 นาทีได้ผลน้อยกว่าความร้อนมาก เพราะคราบไขมันและโปรตีนในเนื้อฟองน้ำจับคลอรีนไปก่อนที่จะถึงตัวเชื้อ ถ้าบ้านไหนไม่มีไมโครเวฟและอยากใช้ฟอกขาว ให้ล้างฟองน้ำด้วยน้ำยาล้างจานและน้ำร้อนให้หมดคราบก่อน แล้วค่อยแช่ตามอัตราบนฉลาก ใส่ถุงมือ และห้ามผสมกับน้ำส้มสายชูหรือน้ำยาล้างห้องน้ำกลุ่มกรด รายละเอียดอัตราผสมอยู่ในวิธีใช้น้ำยาฟอกขาวให้ปลอดภัย

ทำไมฟองน้ำบ้านเราเหม็นเร็วกว่าที่ควร

ฟองน้ำที่เปลี่ยนตรงรอบแต่ยังเหม็นภายใน 2 ถึง 3 วัน มักเกิดจากวิธีเก็บมากกว่าตัวฟองน้ำ เชื้อโตได้ดีเมื่อมีสามอย่างครบ คือ ความชื้น เศษอาหาร และอุณหภูมิอุ่น ครัวไทยมีอุณหภูมิอุ่นทั้งปีอยู่แล้ว เราจึงคุมได้แค่สองข้อแรก

• วางฟองน้ำแช่ในถาดที่มีน้ำขัง ฟองน้ำดูดน้ำกลับเข้าไปตลอดคืน ให้ใช้ที่วางแบบตะแกรงหรือหนีบแขวน
• บิดแล้วยังมีฟองน้ำยาค้าง ฟองที่ค้างพาเศษไขมันติดอยู่ในรูพรุน ล้างด้วยน้ำเปล่าจนน้ำที่บิดออกใส
• ใช้ฟองน้ำเช็ดเศษอาหารบนเคาน์เตอร์หรือในอ่าง เศษข้าวและเศษผักเป็นอาหารของเชื้อโดยตรง ให้กวาดเศษลงถังด้วยมือหรือไม้ปาดก่อน
• วางติดผนังด้านในอ่างที่ไม่โดนลม ตำแหน่งเดียวกันนี้มักมีกลิ่นจากท่อด้วย ถ้าอ่างมีกลิ่นขึ้นมาเอง ดูต้นเหตุจากกลิ่นเหม็นจากท่อน้ำทิ้ง
• ล้างจานด้วยน้ำยาเข้มข้นที่ไม่ได้ผสมน้ำ ฟองน้ำอุ้มน้ำยามากเกิน บิดไม่ออก ทำให้เปียกนานขึ้น

ขั้นตอนปิดอ่างก่อนนอน ใช้เวลา 2 นาที

1. ล้างฟองน้ำด้วยน้ำเปล่า บีบหลายรอบจนน้ำใส ราว 30 วินาที
2. บิดให้แน่นที่สุด แล้วบีบซ้ำในมือแห้งอีกครั้ง
3. วางบนที่วางแบบตะแกรง หรือหนีบตั้งให้ด้านยาวชี้ลง น้ำจะไหลออกเร็วกว่าวางนอน
4. เช็ดขอบอ่างและที่วางฟองน้ำให้แห้ง ราว 30 วินาที
5. คืนไหนที่ล้างเนื้อดิบหรือของทอดเยอะ ให้ไมโครเวฟฟองน้ำ 1 นาทีก่อนวาง

ทำครบทุกคืน ฟองน้ำจะแห้งหมาดภายในเช้า และกลิ่นอับที่เคยขึ้นวันที่สามมักหายไป

แยกฟองน้ำตามงาน ลดเชื้อข้ามจุด

ฟองน้ำชิ้นเดียวที่ล้างจาน เช็ดเตา เช็ดโต๊ะ และขัดซิงก์ คือรถขนเชื้อจากจุดที่สกปรกที่สุดไปจุดที่ปากเราสัมผัส การแยกชิ้นตามงานช่วยได้มากกว่าการฆ่าเชื้อชิ้นเดียวให้หนัก

งาน	อุปกรณ์ที่เหมาะ	สีหรือเครื่องหมายที่เราใช้	ห้ามใช้ข้ามไป
จาน ชาม แก้ว ช้อนส้อม	ฟองน้ำสองด้าน หรือแปรงด้ามยาว	สีเหลือง	เคาน์เตอร์ ซิงก์ เตา
หม้อ กระทะที่มีคราบไหม้	ด้านสก็อตไบรต์ หรือฝอยขัดแยกชิ้น	สีเขียวเข้ม	กระทะเคลือบ แก้ว
กระทะเคลือบ หม้อหุงข้าว	ฟองน้ำด้านนุ่มเท่านั้น	สีฟ้า หรือฟองน้ำซิลิโคน	ซิงก์ เตา
เคาน์เตอร์ โต๊ะอาหาร	ผ้าไมโครไฟเบอร์ที่ซักได้	ผ้าคนละสีกับผ้าเช็ดมือ	จานชาม
ซิงก์ ขอบอ่าง ท่อ	ฟองน้ำเก่าที่ปลดระวางแล้ว	ตัดมุมไว้หนึ่งมุม	ทุกอย่างที่สัมผัสอาหาร

ฟองน้ำที่ปลดจากงานล้างจานแล้ว เอาไปขัดซิงก์ต่อได้อีก 2 ถึง 3 วันก่อนทิ้ง วิธีนี้ทำให้รู้สึกว่าไม่ทิ้งของเปล่า และซิงก์ก็ได้ขัดบ่อยขึ้น

เนื้อดิบ ขวดนม และงานที่ฟองน้ำไม่ควรแตะ

มีงานบางอย่างที่เราเลือกไม่ใช้ฟองน้ำเลย เพราะความเสี่ยงสูงกว่างานทั่วไป

• น้ำจากเนื้อหมู ไก่ กุ้งดิบที่หยดบนเคาน์เตอร์ ใช้กระดาษซับแล้วทิ้ง จากนั้นค่อยล้างพื้นผิวด้วยน้ำยาล้างจาน การเอาฟองน้ำไปเช็ดเท่ากับฝังน้ำเนื้อดิบไว้ในโพรงฟองน้ำ
• เขียงที่หั่นเนื้อดิบ ใช้แปรงขัดที่ล้างแล้วแห้งเร็ว หรือฟองน้ำแยกชิ้นที่ทิ้งได้ในวันเดียวกัน
• ขวดนมและจุกนม ใช้แปรงล้างขวดนมเฉพาะ ล้างแล้วตากหรือต้มตามคำแนะนำของผู้ผลิตขวด
• กล่องข้าวพลาสติกที่มีคราบน้ำมัน ใช้ด้านนุ่ม ด้านสก็อตไบรต์ทำให้ผิวพลาสติกเป็นรอย และรอยขีดเป็นที่เกาะของคราบ

ถ้าเลือกน้ำยาล้างจานอยู่ด้วย น้ำยาที่ล้างคราบมันได้ดีด้วยปริมาณน้อยช่วยให้ฟองน้ำบิดแห้งง่ายกว่า อ่านเกณฑ์เทียบได้ในน้ำยาล้างจานยี่ห้อไหนดี

คิดเงินให้เห็น เปลี่ยนทุกสัปดาห์แพงกว่าเดิมเท่าไหร่

ตัวอย่างนี้เป็นการคำนวณแบบสมมติ ใช้ราคาประมาณในห้างทั่วไป ราคาจริงต่างกันตามยี่ห้อและขนาดแพ็ก

• ฟองน้ำสองด้านแพ็กใหญ่ เฉลี่ยราวชิ้นละ 5 ถึง 10 บาท
• เปลี่ยนทุก 7 วัน ปีหนึ่งใช้ 52 ชิ้น ค่าใช้จ่ายราว 260 ถึง 520 บาทต่อปี
• ถ้าเดิมเปลี่ยนเดือนละครั้ง ใช้ 12 ชิ้น ราว 60 ถึง 120 บาท ส่วนต่างคือราว 200 ถึง 400 บาทต่อปี หรือไม่ถึง 40 บาทต่อเดือน

ถ้าอยากลดส่วนต่างนี้ ให้ตัดฟองน้ำครึ่งชิ้น ฟองน้ำขนาดครึ่งชิ้นพอสำหรับจานในครัวเล็ก บิดแห้งเร็วกว่า และทำให้เปลี่ยนทุก 3 ถึง 4 วันได้โดยใช้งบเท่ากับการเปลี่ยนทุกสัปดาห์

อีกทางคือใช้แปรงล้างจานด้ามยาวกับจานชามทั่วไป แปรงพลาสติกแห้งเร็วกว่าฟองน้ำมาก ล้างแล้วตั้งขนแปรงขึ้น และเปลี่ยนเมื่อขนแปรงบานหรือมีคราบที่ล้างไม่ออก ราว 1 ถึง 3 เดือน แล้วเก็บฟองน้ำไว้ใช้กับงานที่ต้องขัดจริงๆ

ระบบที่ทำให้ไม่ลืมเปลี่ยน

ปัญหาของเกือบทุกบ้านคือไม่รู้ว่าฟองน้ำชิ้นนี้ใช้มากี่วันแล้ว วิธีที่เราใช้แล้วเวิร์กคือผูกการเปลี่ยนเข้ากับเหตุการณ์ที่เกิดทุกสัปดาห์อยู่แล้ว

วิธีจำ	ทำอย่างไร	เหมาะกับใคร
วันทิ้งขยะใหญ่	เปลี่ยนฟองน้ำทุกวันที่เอาขยะไปทิ้งรอบใหญ่ หรือวันที่รถขยะมา	บ้านที่มีรอบเก็บขยะแน่นอน
วันจ่ายตลาด	ฟองน้ำใหม่เข้าครัวพร้อมของสด ชิ้นเก่าย้ายไปขัดซิงก์	คนที่ไปตลาดสัปดาห์ละครั้ง
เขียนวันที่	ใช้ปากกาเขียนวันที่เริ่มใช้ที่ขอบฟองน้ำ	บ้านที่มีหลายคนล้างจาน
หมุนสี	สัปดาห์นี้สีเหลือง สัปดาห์หน้าสีเขียว เห็นสีผิดก็รู้ว่าถึงรอบ	บ้านที่ซื้อแพ็กคละสี

ถ้ากำลังจัดตารางงานบ้านทั้งสัปดาห์ ใส่การเปลี่ยนฟองน้ำไว้วันเดียวกับงานในครัวอื่น จะไม่ต้องจำแยก ดูตัวอย่างการจัดวันได้ในตารางทำความสะอาดบ้านรายสัปดาห์

กติกาฟองน้ำในครัว

ใช้อะไร	ทำยังไง	ห้ามทำ
ฟองน้ำล้างจาน 1 ชิ้นต่อสัปดาห์	เปลี่ยนทุก 7 วัน หรือเร็วกว่าเมื่อมีกลิ่นหรือเมือก	ใช้จนขาดหรือเปื่อย
ไมโครเวฟ 1 นาที	ฟองน้ำเปียก ไม่มีโลหะ ทำวันที่ล้างเนื้อดิบหรือของมันเยอะ	เข้าไมโครเวฟตอนฟองน้ำแห้ง
ที่วางแบบตะแกรงหรือที่หนีบ	บิดแห้งทุกคืน ให้ลมผ่าน	วางแช่ในถาดที่มีน้ำขัง
ฟองน้ำแยกงาน	ล้างจาน ขัดหม้อ เช็ดซิงก์ แยกชิ้นแยกสี	ใช้ชิ้นเดียวเช็ดทุกอย่างในครัว
กระดาษซับ	ใช้กับน้ำจากเนื้อดิบ ไก่ดิบ กุ้งดิบ	ใช้ฟองน้ำซับน้ำเนื้อดิบแล้วล้างจานต่อ

สัปดาห์แรกให้ลองแค่สองข้อ คือเปลี่ยนตรงวันกับบิดแห้งก่อนนอน กลิ่นอับในครัวที่เคยคิดว่ามาจากท่อหรือถังขยะ หลายบ้านพบว่ามาจากฟองน้ำชิ้นเดียวที่อยู่ข้างอ่างนั่นเอง