คนท้องกินปลาดิบได้ไหม ซูชิ ก้อยปลา และปลาร้าดิบ

คนท้องควรงดปลาดิบทุกชนิดตลอดการตั้งครรภ์ค่ะ ทั้งซูชิและซาชิมิหน้าปลาดิบ แซลมอนดอง ก้อยปลา พล่าปลา ปลาจ่อม และปลาร้าที่ไม่ได้ต้ม เหตุผลมีสองเรื่อง เรื่องแรกคือเชื้อแบคทีเรียอย่างลิสทีเรียที่พบได้ในอาหารทะเลดิบและปลารมควันเย็น ซึ่งทำให้แท้งบุตรหรือทารกเสียชีวิตในครรภ์ได้ เรื่องที่สองเป็นเรื่องเฉพาะของบ้านเรา คือพยาธิใบไม้ตับจากปลาน้ำจืดเกล็ดขาวดิบ ข่าวดีคือปลาที่ปรุงสุกยังเป็นอาหารที่ดีมากสำหรับคนท้อง คุณแม่ไม่ต้องเลิกกินปลา แค่เปลี่ยนวิธีปรุง

ปลาดิบมีความเสี่ยงอะไรบ้าง

ความเสี่ยง	พบในอะไร	ผลต่อแม่และลูก
เชื้อลิสทีเรีย	อาหารทะเลดิบ ปลารมควันเย็น ปลาหมักบางชนิด	แม่อาจมีอาการคล้ายไข้หวัด แต่เชื้อผ่านรกได้ ทำให้แท้ง ทารกเสียชีวิตในครรภ์ หรือทารกแรกเกิดป่วยหนัก
แบคทีเรียและไวรัสที่ทำให้อาหารเป็นพิษ	หอยดิบ อาหารทะเลที่ไม่สุก	ท้องเสีย อาเจียน เสียน้ำ ซึ่งในคนท้องทำให้มดลูกบีบตัวได้
พยาธิใบไม้ตับ	ปลาน้ำจืดเกล็ดขาวดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ	ติดเชื้อเรื้อรัง ท่อน้ำดีอักเสบ ระยะยาวเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี
พยาธิตัวกลมจากปลาทะเล	ปลาทะเลดิบ	ปวดท้อง คลื่นไส้

NHS ระบุชัดว่าคนท้องควรเลี่ยงซูชิที่มีปลาดิบ แม้ปลานั้นจะผ่านการแช่แข็งมาแล้วก็ตาม และควรเลี่ยงหอยดิบทุกชนิด เช่น หอยนางรม หอยแมลงภู่ หอยเชลล์ที่ไม่สุก

ทำไมคนท้องต้องระวังลิสทีเรียมากกว่าคนทั่วไป

ระหว่างตั้งครรภ์ ภูมิคุ้มกันของคุณแม่ปรับตัวลดลงบางส่วนเพื่อไม่ให้ร่างกายต่อต้านลูก ผลข้างเคียงคือติดเชื้อบางชนิดได้ง่ายขึ้น โดยเฉพาะลิสทีเรีย ที่น่ากังวลคือคุณแม่อาจมีอาการเพียงเล็กน้อย เช่น มีไข้ ปวดเมื่อยตัว หรือท้องเสียเล็กน้อย ขณะที่เชื้อผ่านรกไปถึงลูกได้

NHS ระบุว่าการติดเชื้อลิสทีเรียทำให้แท้งบุตร ทารกเสียชีวิตในครรภ์ หรือทารกแรกเกิดป่วยรุนแรงได้ ลิสทีเรียยังโตได้ในอุณหภูมิตู้เย็น การแช่เย็นจึงไม่ได้ทำให้ปลาดิบปลอดภัย สิ่งที่ฆ่าเชื้อได้คือความร้อนจากการปรุงสุก

ปลาเกรดซาชิมิหรือปลาที่แช่แข็งมาแล้ว ปลอดภัยกว่าไหม

คำถามนี้พบบ่อยมาก เพราะร้านอาหารญี่ปุ่นหลายร้านบอกว่าใช้ปลาเกรดซาชิมิที่แช่แข็งตามมาตรฐาน การแช่แข็งที่อุณหภูมิต่ำมากเป็นระยะเวลาหนึ่งช่วยลดความเสี่ยงจากพยาธิในปลาทะเลได้ แต่ไม่ได้ทำให้แบคทีเรียหมดไป นี่คือเหตุผลที่ NHS ระบุชัดว่าคนท้องควรเลี่ยงซูชิปลาดิบ แม้จะเป็นปลาที่แช่แข็งมาแล้วก็ตาม

คำว่าเกรดซาชิมิหมายถึงคุณภาพและความสดสำหรับการกินดิบในคนทั่วไป ไม่ได้รับประกันว่าปลอดเชื้อสำหรับคนท้อง ร้านที่สะอาดและมีชื่อเสียงช่วยลดความเสี่ยงลงได้ แต่ไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงเป็นศูนย์ ระหว่างตั้งครรภ์ซึ่งมีเวลาไม่ถึงหนึ่งปี การงดไปก่อนจึงคุ้มค่ากว่า

อีกกลุ่มที่ต้องระวังคือกุ้งสุกแช่เย็นที่ขายพร้อมกิน เช่น กุ้งต้มในสลัดหรือแซนด์วิชบรรจุกล่อง NHS แนะนำให้นำมาอุ่นจนร้อนจัดก่อนกิน และแซนด์วิชหรือสลัดบรรจุกล่องที่มีปลาและอาหารทะเลควรเก็บในตู้เย็นและกินก่อนวันหมดอายุ

ปลารมควันและปลาดอง

ปลาแซลมอนรมควันแบบแผ่นบางที่ขายในซูเปอร์มาร์เก็ตส่วนใหญ่เป็นการรมควันเย็น ซึ่งไม่ได้ทำให้ปลาสุก NHS แนะนำว่าปลารมควันเย็นหรือปลาดองแบบ cured ต้องปรุงจนร้อนจัดถึงขั้นมีไอก่อนกิน เช่น ใส่ในพาสต้าครีมที่ผัดจนเดือด หรืออบในพาย ส่วนการกินแบบเย็นเป็นแผ่นบนขนมปังควรงดไว้ก่อน

ปลาน้ำจืดดิบกับพยาธิใบไม้ตับ เรื่องใกล้ตัวคนไทย

สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 นครราชสีมา กรมควบคุมโรค เตือนให้งดกินปลาน้ำจืดดิบ เพราะเสี่ยงพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ข้อมูลสำคัญจากประกาศนี้มีดังนี้

ปลาที่เสี่ยง คือปลาน้ำจืดเกล็ดขาวในวงศ์ปลาตะเพียน เช่น ปลาตะเพียน ปลาซิว ปลาสร้อย ปลาแก้มช้ำ ปลาขาวนา และปลากระสูบ

เมนูที่เสี่ยง ได้แก่ ก้อยปลา ลาบปลาดิบ พล่าปลา ปลาส้ม ปลาจ่อม และปลาร้าดิบ

สิ่งที่หลายคนเข้าใจผิด คือคิดว่าการบีบมะนาว ใส่น้ำปลา ใส่เกลือ หรือการหมักดองจะฆ่าพยาธิได้ ประกาศของกรมควบคุมโรคระบุว่าวิธีเหล่านี้ไม่สามารถฆ่าตัวอ่อนพยาธิในเนื้อปลาได้

วิธีที่ทำให้ปลาปลอดภัยคือความร้อน ประกาศระบุให้ต้มอย่างน้อย 10 นาที หรือใช้ไมโครเวฟกำลัง 800 วัตต์อย่างน้อย 10 นาที

เมนูที่เสี่ยง	เปลี่ยนเป็น
ก้อยปลา ลาบปลาดิบ	ลาบปลาสุก โดยต้มหรือลวกเนื้อปลาให้สุกทั่วก่อนคลุก
ปลาส้มดิบ ปลาส้มทอดแค่ผิว	ปลาส้มทอดจนสุกทั่วถึงกลางชิ้น
ปลาร้าดิบในส้มตำ	ปลาร้าต้มสุก หรือส้มตำไทยไม่ใส่ปลาร้า
ปลาจ่อม	งดไปก่อนจนคลอด
แจ่วบองที่ใช้ปลาร้าดิบ	แจ่วบองที่ทำจากปลาร้าต้มสุกแล้ว

อาการของพยาธิใบไม้ตับในระยะแรกมักไม่ชัด บางคนเบื่ออาหาร ท้องอืด แน่นท้อง หรือตับโต หลายคนไม่มีอาการเลยจนเวลาผ่านไปหลายปี ประกาศของกรมควบคุมโรคแนะนำให้คนในพื้นที่เสี่ยงตรวจอุจจาระปีละครั้ง และสอบถามข้อมูลได้ที่สายด่วนกรมควบคุมโรค 1422

ถ้าคุณแม่เคยกินปลาดิบเป็นประจำก่อนท้อง ให้บอกแพทย์ฝากครรภ์ แพทย์จะพิจารณาว่าควรตรวจอุจจาระหรือไม่ และยาถ่ายพยาธิตัวไหนที่ใช้ได้ในช่วงไหนของการตั้งครรภ์ ไม่ควรซื้อยาถ่ายพยาธิกินเองระหว่างตั้งครรภ์

ร้านอาหารญี่ปุ่น สั่งอะไรได้บ้าง

คุณแม่ที่ชอบอาหารญี่ปุ่นยังไปร้านได้ แค่เปลี่ยนจานที่สั่ง

• ซูชิหน้าสุก เช่น กุ้งต้ม ปลาไหลย่าง ไข่หวาน ปูอัด แซลมอนย่างหรือเบิร์นจนสุกทั่ว
• ข้าวหน้าแซลมอนย่าง หรือข้าวหน้าปลาไหล
• ซุปมิโซะ ราเมน อุด้ง
• เทมปุระ
• ปลาย่างซีอิ๊ว ปลาซาบะย่าง
• คาลิฟอร์เนียโรลที่ใช้ปูอัดและไม่มีไข่ปลาดิบ

สิ่งที่ควรเลี่ยงคือซาชิมิ ซูชิหน้าปลาดิบ หน้าหอยดิบ ข้าวหน้าปลาดิบรวม และแซลมอนดองซีอิ๊ว ถ้าร้านเตรียมทุกอย่างบนเขียงเดียวกัน ให้ขอทำเมนูสุกแยกต่างหาก และกินขณะยังอุ่น ไม่ห่อกลับไปกินทีหลัง

ปลาสุกยังดีมากสำหรับคนท้อง

ปลาให้โปรตีน ไอโอดีน และไขมันโอเมก้า 3 ซึ่งมีส่วนในการพัฒนาสมองและระบบประสาทของทารก FDA แนะนำว่าหญิงตั้งครรภ์และให้นมลูกควรกินอาหารทะเลที่มีปรอทต่ำหลากหลายชนิด รวม 8 ถึง 12 ออนซ์ต่อสัปดาห์ หรือประมาณ 2 ถึง 3 มื้อ

NHS แนะนำเพิ่มเติมเรื่องปริมาณของปลาบางกลุ่ม

กลุ่มปลา	คำแนะนำของ NHS ระหว่างตั้งครรภ์
ปลาที่มีไขมันมาก เช่น แซลมอน ซาร์ดีน ปลาทู แมคเคอเรล	ไม่เกิน 2 ส่วนต่อสัปดาห์
ทูน่า	ไม่เกิน 4 กระป๋องขนาดกลาง หรือ 2 สเต๊กต่อสัปดาห์
ปลาฉลาม ปลากระโทงดาบ ปลามาร์ลิน	ไม่ควรกิน เพราะมีปรอทสูง

ปลาที่หาง่ายในไทยอย่างปลาทู ปลานิล ปลาช่อน ปลากะพง และปลาดุก นำมานึ่ง ต้ม แกง หรือย่างให้สุกทั่วได้หลายเมนู ปลานิลนึ่งมะนาวหรือต้มยำปลาช่อนเป็นตัวอย่างที่ได้ทั้งรสชาติและความปลอดภัย ถ้าชอบรสจัด ดูวิธีกินเผ็ดให้สบายท้องได้ที่ คนท้องกินเผ็ดได้ไหม

อาหารทะเลอื่นอย่างกุ้งก็กินได้เมื่อสุกทั่ว รายละเอียดอยู่ที่ คนท้องกินกุ้งได้ไหม ส่วนภาพรวมของการจัดจานอาหารแต่ละวันอยู่ที่ อาหารคนท้อง

ดูอย่างไรว่าปลาสุกแล้ว

เนื้อปลาที่สุกจะเปลี่ยนจากใสเป็นทึบแสง แยกเป็นชิ้นได้ง่ายเมื่อใช้ส้อมเขี่ย และตรงกลางชิ้นที่หนาที่สุดร้อนทั่ว ปลาทั้งตัวที่นึ่งให้ดูบริเวณใกล้ก้างกลางตัว ถ้ายังมีสีชมพูใสหรือเลือดซึม ให้นึ่งต่อ

เรื่องความสะอาดในครัวก็สำคัญ ใช้เขียงและมีดแยกระหว่างของดิบกับของสุก ล้างมือหลังจับปลาดิบ และเก็บปลาดิบไว้ชั้นล่างของตู้เย็นเพื่อไม่ให้น้ำหยดใส่อาหารอื่น

ถ้าวันนี้อยากกินปลาดิบมาก

ความอยากอาหารบางอย่างตอนท้องเป็นเรื่องธรรมดา หลายคนอยากซูชิหรือก้อยปลาแบบที่เคยกิน ลองหาเมนูที่ได้รสใกล้เคียงแต่สุก เช่น ลาบปลาสุกที่ปรุงจัดจ้านแบบเดิม หรือข้าวปั้นหน้าแซลมอนย่าง ความอดทนช่วงนี้ไม่นาน หลังคลอดคุณแม่กลับไปกินได้ตามปกติ โดยยังควรระวังปลาน้ำจืดดิบเหมือนทุกคน

ถ้าเผลอกินไปแล้ว ไม่ต้องตื่นตกใจ ส่วนใหญ่ไม่เกิดปัญหา จดวันที่และเมนูไว้ บอกแพทย์ในนัดถัดไป และไปโรงพยาบาลเร็วขึ้นถ้ามีไข้ ท้องเสีย อาเจียน หรือลูกดิ้นน้อยลงค่ะ