เหล็กเส้นข้ออ้อยและเหล็กกลม ต่างกันอย่างไร อ่านเครื่องหมาย มอก. ก่อนซื้อ

ตอนต่อเติมบ้านหรือสร้างบ้านเอง เจ้าของมักไปยืนหน้าร้านเหล็กแล้วเจอตัวเลขหลายชุด DB12, SD40, RB9, 12 เมตร ถ้าไม่รู้ว่าแต่ละตัวหมายถึงอะไร จะตอบคำถามร้านและตรวจของตอนส่งยาก เหล็กเสริมในคอนกรีตเป็นชิ้นส่วนที่ซ่อมทีหลังไม่ได้ ดังนั้นความผิดพลาดตรงนี้แพงเกินกว่าส่วนต่างราคาที่ประหยัด

เหล็กเส้นกลมกับข้ออ้อย ต่างกันที่ผิวและเกรด

มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมของไทยแยกเหล็กเส้นเสริมคอนกรีตเป็นสองมาตรฐานหลัก มอก. 20-2559 สำหรับเหล็กเส้นกลม และ มอก. 24-2559 สำหรับเหล็กเส้นข้ออ้อย

ด้าน	เหล็กเส้นกลม (มอก. 20)	เหล็กข้ออ้อย (มอก. 24)
ผิวเส้น	เรียบ	มีบั้งหรือบ่า ช่วยยึดกับคอนกรีต
เกรดตามมาตรฐาน	SR24	SD30, SD40, SD50
ชื่อขนาดที่ใช้เรียก	RB (Round Bar) ตามเส้นผ่านศูนย์กลาง เช่น RB9	DB (Deformed Bar) ตามขนาดเล็กสุด DB6 ขึ้นไป เช่น DB12 DB16
ใช้โดยทั่วไป	เหล็กปลอก เหล็กยึดงานเล็ก	เหล็กเสริมหลักในเสา คาน พื้น ฐานราก
การยึดเกาะกับคอนกรีต	น้อยกว่า	ดีกว่าเพราะผิวมีบั้ง

ตัวเลขของเกรด SD30, SD40, SD50 บอกกำลังครากขั้นต่ำของเหล็กในหน่วยกิโลกรัมแรงต่อตารางมิลลิเมตรตามแบบเรียกในวงการ (คร่าวๆ 300, 400, 500 เมกะปาสคาลในหน่วย SI) เกรดสูงขึ้นรับแรงดึงได้มากขึ้น ผู้ออกแบบจึงลดขนาดหรือจำนวนเส้นได้ แต่ในแบบบ้านเล็กมักกำหนดเกรดไว้ชัดเจนแล้ว อย่าเปลี่ยนเกรดโดยไม่ถามผู้ออกแบบ เพราะเหล็กที่ต่างเกรดอาจเปลี่ยนความเหนียวและการดัดงอด้วย

สถานการณ์ที่เจอบ่อยคือร้านแถวบ้านไม่มีเกรดที่แบบกำหนด เช่นแบบระบุ SD40 แต่ร้านมีแค่ SD30 ช่างจะเสนอให้ใช้ขนาดใหญ่ขึ้นหนึ่งขนาดแทน วิธีนี้บางครั้งใช้ได้จริง แต่ต้องให้วิศวกรผู้ออกแบบคำนวณยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษร เพราะเหล็กที่ใหญ่ขึ้นทำให้ระยะห่างระหว่างเส้นแคบลง คอนกรีตไหลผ่านยากขึ้น และระยะทาบยาวขึ้นด้วย ทางที่ง่ายกว่าคือสั่งจากร้านใหญ่ที่มีเกรดตามแบบ แล้วยอมจ่ายค่าขนส่งเพิ่ม

อ่านเครื่องหมายบนเส้นเหล็ก

มอก. 24-2559 กำหนดให้เหล็กข้ออ้อยมีเครื่องหมายนูนหรือประทับบนเส้นระบุผู้ผลิต ขนาด และชั้นคุณภาพ และมีตัวอักษร T สำหรับเหล็กที่ผ่านกรรมวิธีทางความร้อน ตำแหน่งและรูปแบบเครื่องหมายต่างกันตามผู้ผลิต ให้ขอตารางอ่านเครื่องหมายจากร้านหรือผู้ผลิต

ตอนรับของ ให้ถ่ายรูปเครื่องหมายบนเส้นเหล็กไว้อย่างน้อยหนึ่งเส้นจากแต่ละมัด เก็บใบส่งของพร้อมเลขที่ผลิต หรือใบรับรองที่ผู้ผลิตให้มา หากภายหลังมีข้อสงสัยจะย้อนตรวจที่มาได้ ถ้าเส้นเหล็กไม่มีเครื่องหมายอ่านได้เลย อย่ารับ เพราะตรวจชั้นคุณภาพไม่ได้

ตรวจน้ำหนักต่อเมตร วิธีง่ายที่ทำได้เอง

ข้อกำหนดของ มอก. 24 มีสูตรมวลต่อความยาวของเหล็กข้ออ้อย คือ 0.00785 x S ซึ่งใช้ S เป็นพื้นที่หน้าตัดในตารางมิลลิเมตร ผลที่ได้เป็นกิโลกรัมต่อเมตร ตัวอย่างโดยประมาณ เหล็ก DB12 มีพื้นที่หน้าตัดราว 113 มม.² น้ำหนักประมาณ 0.89 กก./เมตร และ DB16 พื้นที่ราว 201 มม.² น้ำหนักประมาณ 1.58 กก./เมตร ตัวเลขนี้ใช้เปรียบเทียบเท่านั้น ค่าที่แน่นอนและช่วงยอมรับดูในตารางมาตรฐานฉบับเต็ม

ขนาด	พื้นที่หน้าตัดโดยประมาณ (มม.²)	น้ำหนักโดยประมาณ (กก./เมตร)	เส้น 10 เมตร (กก./เส้น)
DB12	113	0.89	8.9
DB16	201	1.58	15.8
DB20	314	2.47	24.7

วิธีเช็กหน้างาน ชั่งมัดที่ส่งมา นับจำนวนเส้น หารเป็นน้ำหนักต่อเส้น เทียบกับตาราง ถ้าเบากว่าค่าในตารางมาก (หลายเปอร์เซ็นต์) แสดงว่าขนาดจริงเล็กกว่าที่ระบุ ให้ถ่ายรูป ชั่งซ้ำ และเรียกผู้ขายมาดู ก่อนเหล็กถูกผูกเข้าแบบ

เหล็กเต็มกับเหล็กเบา ที่ร้านพูดถึง

หน้าร้านวัสดุบางแห่งแบ่งเหล็กเป็นสองกอง เรียกว่าเหล็กเต็มกับเหล็กเบา (บางคนเรียกเหล็กไม่เต็ม) เหล็กเต็มคือเหล็กที่ขนาดและน้ำหนักตรงตามตารางมาตรฐาน ส่วนเหล็กเบาคือเหล็กที่เส้นเล็กกว่าชื่อเรียก เช่นขายในชื่อ 12 มม. แต่วัดได้น้อยกว่านั้น ราคาต่อเส้นจึงถูกกว่า ร้านส่วนใหญ่ไม่ได้ปิดบัง แต่ถ้าเจ้าของบ้านไม่ถาม ช่างอาจซื้อเหล็กเบามาเพื่อให้ใบเสนอราคาต่ำ

วิธีเช็กเร็วคือใช้เวอร์เนียร์วัดเส้นผ่านศูนย์กลางของเหล็กกลมสองสามจุด ส่วนเหล็กข้ออ้อยวัดยาก เพราะบั้งทำให้ค่าแกว่ง ให้ใช้วิธีชั่งน้ำหนักตามหัวข้อข้างบนแทน ในสัญญาจ้างผมเขียนชัดว่า "เหล็กเต็มตาม มอก. มีเครื่องหมายบนเส้น" และขอสิทธิ์สุ่มชั่งตอนรับของ เพียงบรรทัดเดียวนี้ทำให้ผู้รับเหมาเลือกของระวังขึ้นมาก

สั่งเหล็กกี่เส้น ตัวอย่างคิดจากคานหนึ่งตัว

ปริมาณเหล็กทั้งหลังมาจากการถอดแบบของวิศวกรหรือผู้ประมาณราคา แต่การคิดคานหนึ่งตัวเองช่วยให้เข้าใจว่าทำไมเหล็กในใบเสนอราคาถึงมากกว่าที่ดูในรูป ตัวอย่างนี้เป็นตัวอย่างสมมติ ขนาดเหล็กจริงต้องตามแบบเท่านั้น

สมมติคานยาว 4 เมตร หน้าตัด 15 x 30 ซม. เหล็กเสริมหลัก DB12 จำนวน 4 เส้น เหล็กปลอก RB6 ทุก 15 ซม.

รายการ	วิธีคิด	ผลโดยประมาณ
ความยาวเหล็กหลักต่อเส้น	ยาวคาน 4.0 ม. บวกระยะฝังเข้าเสาสองข้างรวมราว 0.6 ม.	4.6 ม.
เหล็กหลักทั้งหมด	4 ท่อน x 4.6 ม.	18.4 ม.
ตัดจากเส้นยาว 10 ม.	เส้นหนึ่งตัดได้ 2 ท่อน เหลือเศษ 0.8 ม.	ใช้ 2 เส้น เศษรวม 1.6 ม.
น้ำหนัก DB12	2 เส้น x 10 ม. x 0.89 กก./ม.	ประมาณ 17.8 กก.
จำนวนเหล็กปลอก	4.0 ม. หาร 0.15 ม. แล้วบวก 1	ประมาณ 28 ตัว
ความยาวต่อปลอก	เส้นรอบรูปด้านในหลังหักระยะหุ้ม บวกขอ	ประมาณ 0.8 ม.
น้ำหนัก RB6	28 x 0.8 ม. x 0.22 กก./ม.	ประมาณ 5 กก.

คานสั้นตัวเดียวใช้เหล็กราว 23 กก. และเศษเหล็กหลักเกือบร้อยละ 8 ของที่ซื้อ ถ้าบ้านมีคานหลายสิบตัว ผู้ประมาณราคาที่เก่งจะจัดความยาวตัดให้เศษน้อยที่สุด ส่วนใบเสนอราคาที่เผื่อเศษเหล็กเกิน 10 เปอร์เซ็นต์โดยไม่อธิบาย ควรถามว่าคิดอย่างไร

ราคาเหล็กและการเทียบร้าน

ดัชนีราคาวัสดุก่อสร้างเดือนพฤษภาคม 2568 ของ สนค. กระทรวงพาณิชย์ ระบุว่าหมวดเหล็กลดลงประมาณ 3.6% เมื่อเทียบกับปีก่อน แต่ราคาเหล็กเปลี่ยนรายสัปดาห์และต่างกันตามภูมิภาค ตัวเลขนี้ไม่ได้บอกราคาปัจจุบัน ให้ขอใบเสนอราคาเป็นลายลักษณ์อักษรจากร้านอย่างน้อยสองแห่ง ระบุขนาด เกรด ความยาว และมาตรฐาน มอก. ให้ตรงกันก่อนเทียบราคาต่อกิโลกรัมหรือต่อเส้น

ราคาเหล็กที่ถูกผิดปกติมักมาจากสามเหตุ คือไม่ใช่เกรดที่สั่ง ขนาดจริงเล็กกว่า หรือน้ำหนักไม่ตรงตามความยาวที่ขาย

เก็บเหล็กที่หน้างานอย่างไร

• วางบนไม้หมอนยกจากพื้น ไม่วางบนดินเปียกหรือพื้นปูนที่น้ำขัง
• คลุมในช่วงที่ไม่ใช้นานเกินสัปดาห์ แต่ให้ลมผ่านเพื่อไม่ให้เกิดไอน้ำสะสม
• ไม่ทิ้งเหล็กไว้ใกล้น้ำเค็มหรือไอเค็มโดยไม่คลุม
• ผูกเหล็กในแบบแล้วต้องเทภายในไม่กี่วัน ถ้าทิ้งไว้ในหน้าฝนนานเกินไป ตรวจสนิมก่อนเท
• ระยะหุ้มคอนกรีตตามแบบ ใช้ลูกปูนหนุนให้เหล็กไม่ชิดแบบ ถ้าไม่มีระยะหุ้มพอ สนิมกินเหล็กเร็วในอนาคต

เรื่องส่วนผสมและการเทอ่านต่อที่ คอนกรีตเสริมเหล็ก และ อัตราส่วนผสมคอนกรีต ส่วนเรื่องปูนที่ใช้ร่วมกับเหล็กดู ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์

ตัด ดัด และทาบเหล็กที่หน้างาน

เหล็กที่ดีตามมาตรฐานยังเสียหายได้ถ้าตัดดัดผิดวิธี ข้อปฏิบัติทั่วไปในงานบ้านที่ควรรู้ไว้ตรวจงาน ซึ่งรายละเอียดตัวเลขให้ยึดตามแบบของวิศวกร

• ดัดเหล็กด้วยแท่นดัดหรือเครื่องดัดที่มีรัศมีตามที่แบบกำหนด ไม่ดัดแล้วดัดกลับไปมาที่จุดเดิม เพราะเหล็กล้าและร้าวที่โค้ง
• ไม่ใช้ความร้อนจากไฟเผาให้เหล็กอ่อนก่อนดัด เว้นแต่วิศวกรอนุญาต เพราะเปลี่ยนคุณสมบัติของเหล็ก
• ระยะทาบ (lap length) ที่ต่อเหล็กสองเส้นให้ถ่ายแรงต่อกันได้ มีค่าตามขนาดเหล็กและเกรดคอนกรีต ช่างบางคนทาบสั้นเพื่อประหยัดเหล็ก ซึ่งเป็นจุดอ่อนที่มองไม่เห็นหลังเท
• การเชื่อมเหล็กเสริมต้องผ่านการกำหนดจากวิศวกร เพราะเหล็กบางเกรดไม่เหมาะกับการเชื่อมหน้างาน
• ระยะหุ้มคอนกรีตตามแบบ ใช้ลูกปูนหรือพลาสติกหนุนให้เหล็กไม่แนบแบบ ถ้าเหล็กแนบแบบ สนิมเกิดเร็วและผิวคอนกรีตกะเทาะ

สิ่งที่เจ้าของบ้านตรวจเองได้โดยไม่ต้องเป็นวิศวกร

1. นับจำนวนเส้นและขนาดเหล็กในเสาและคานแต่ละต้นเทียบกับแบบ ถ่ายรูปไว้
2. วัดระยะห่างเหล็กปลอก ด้วยตลับเมตร เทียบกับแบบ
3. ดูว่าเหล็กปลอกมีขอเกี่ยวงอตามแบบ
4. ตรวจว่ามีลูกปูนหนุนทุกจุดและเหล็กไม่เอียงหรือยุบเมื่อเหยียบ
5. ดูสนิมและคราบน้ำมันบนเหล็กก่อนเท ถ้าสงสัยให้ผู้ควบคุมงานตัดสิน

การตรวจเหล่านี้ใช้เวลาครึ่งชั่วโมงก่อนเทและเป็นประโยชน์ที่สุดในช่วงเวลานั้น เพราะหลังเทแล้วดูอะไรไม่ได้อีก

ก่อนสั่งเหล็กถามสิ่งนี้

• แบบกำหนดชนิดอะไร เหล็กกลมหรือข้ออ้อย เกรดและขนาดอะไร อย่าสั่งจากความจำ
• เหล็กที่เสนอมีเครื่องหมายผู้ผลิตและเลข มอก. ครบหรือไม่ ขอดูตัวอย่างก่อน
• ความยาวมาตรฐานของเส้นที่ขาย และต้องตัดเพิ่มหรือไม่
• รับใบส่งของ ใบรับรองจากโรงงาน หรือเอกสารอ้างอิงได้หรือไม่
• ชั่งน้ำหนักตอนรับของได้หรือไม่ และถ้าไม่ตรงคืนได้ไหม
• ระยะทาบและการดัดงอตามแบบ ใครเป็นผู้ตัดดัด ผู้รับเหมาหรือร้านรับดัดให้

ถ้าไม่แน่ใจในรายการใดให้ถามวิศวกรหรือผู้ออกแบบก่อนสั่ง เหล็กที่สั่งผิดหรือสั่งขาดแล้วต้องเปิดแบบเปลี่ยน แพงกว่าการถามคำถามเดียวล่วงหน้าหลายเท่า