พัฒนาการเด็ก 1 ขวบ ลูกควรทำอะไรได้ และสัญญาณที่ต้องบอกหมอ

วันเกิดครบขวบเป็นหมุดหมายที่คุณแม่หลายคนใช้เช็กว่าลูกเป็นไปตามวัยไหม คำตอบสั้นคือ ลูก 1 ขวบส่วนใหญ่เกาะเฟอร์นิเจอร์เดินได้ โบกมือบ๊ายบาย เรียกพ่อแม่ด้วยคำเฉพาะ เข้าใจคำว่า "ไม่" และหาของที่เห็นถูกซ่อนต่อหน้าได้ ส่วนการเดินเองและคำพูดหลายคำ ยังมาทีหลังได้อีกหลายเดือน

เกณฑ์ที่ใช้ในบทนี้มาจากศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) ซึ่งเลือกทักษะที่เด็กอย่างน้อย 75% ทำได้ภายในอายุนั้น จึงไม่ใช่ค่าเฉลี่ย ถ้าลูกยังไม่ถึงข้อใด ถือเป็นจุดให้จับตาและคุยกับแพทย์ค่ะ

พัฒนาการสี่ด้านตอนครบ 1 ขวบ

ด้าน	สิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้เมื่อ 1 ขวบ
สังคมและอารมณ์	เล่นตบแปะกับผู้ใหญ่
ภาษาและการสื่อสาร	โบกมือบ๊ายบาย เรียกพ่อแม่ว่า มาม๊า ดาด๊า หรือคำเฉพาะอื่น เข้าใจคำว่า ไม่ คือหยุดสั้นๆ หรือหยุดทำ
การคิดและแก้ปัญหา	ใส่ของลงในภาชนะ เช่น ใส่บล็อกลงถ้วย มองหาของที่เห็นถูกซ่อน เช่น ของเล่นใต้ผ้า
การเคลื่อนไหว	ดึงตัวขึ้นยืน เกาะเฟอร์นิเจอร์เดิน ดื่มจากแก้วไม่มีฝาที่ผู้ใหญ่ถือให้ หยิบของชิ้นเล็กด้วยนิ้วโป้งกับนิ้วชี้

สถาบันกุมารเวชศาสตร์อเมริกัน (AAP) เพิ่มรายละเอียดในวัย 12 เดือนว่า เด็กหลายคนพยายามเลียนคำพูด เริ่มใช้ของใช้อย่างถูกวิธี เช่น ยกแก้วดื่ม ยกโทรศัพท์แนบหู และระแวงคนแปลกหน้า

แต่ละด้านในชีวิตจริงหน้าตาเป็นอย่างไร

สังคมและอารมณ์

ลูกวัยนี้ติดพ่อแม่มากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด ร้องเมื่อคุณแม่ออกจากห้อง หลบหน้าเมื่อเจอคนไม่คุ้น และส่งของให้แต่ไม่ยอมปล่อย ทั้งหมดนี้เป็นสัญญาณว่าลูกผูกพันกับคนเลี้ยงดี เกมตบแปะ จ๊ะเอ๋ และการเลียนท่าทางผู้ใหญ่ เป็นวิธีที่ลูกฝึกการผลัดกันเล่น

ภาษาและการสื่อสาร

ท่าทางสำคัญมากในวัยนี้ ลูกโบกมือ ชูแขนขอให้อุ้ม ส่ายหน้า และเริ่มชี้ ส่วนคำพูดเพิ่งเริ่ม หลายคนมีคำแรกแล้ว บางคนยังไม่มี AAP จัดให้การไม่มีคำเดี่ยวเลยร่วมกับการไม่ใช้ท่าทางอย่างโบกมือหรือส่ายหน้า และการไม่ชี้ เป็นสัญญาณที่ควรบอกแพทย์ตอน 12 เดือน วิธีแยกเสียงอ้อแอ้กับคำจริงอยู่ในเรื่องเด็กพูดคำแรกกี่เดือน

การคิดและแก้ปัญหา

ลูกเข้าใจแล้วว่าของที่หายไปจากสายตายังอยู่ จึงชอบหาของที่ซ่อน ชอบทิ้งของจากเก้าอี้สูงแล้วมองตาม ชอบใส่ของลงกล่องแล้วเทออก และชอบลองว่าของแต่ละอย่างใช้ทำอะไร เคาะ เขย่า ขว้าง การเล่นซ้ำๆ แบบนี้คือการทดลองของลูก

การเคลื่อนไหว

ลูกส่วนใหญ่เกาะยืนและเกาะเดินรอบโต๊ะได้ บางคนเริ่มก้าวเองแล้ว มือเริ่มหยิบของชิ้นเล็กด้วยปลายนิ้ว เช่น ข้าวทีละเม็ด ซึ่งเป็นทักษะที่ใช้ตอนกินอาหารเอง

ลูกยังไม่เดิน ยังอยู่ในช่วงปกติไหม

การเดินเองไม่ได้อยู่ในรายการของ CDC ตอน 1 ขวบ การศึกษาพัฒนาการการเคลื่อนไหวขององค์การอนามัยโลก (WHO) ในเด็กสุขภาพดีหลายประเทศ พบว่าช่วงที่เด็กปกติเดินเองได้กว้างมาก

ทักษะ	ช่วงอายุที่เด็กปกติทำได้ (เดือน)
คลานด้วยมือและเข่า	5.2-13.5
เดินโดยมีคนจูง	5.9-13.7
ยืนเองได้	6.9-16.9
เดินเองได้	8.2-17.6

ลูกที่ยังไม่เดินตอน 12 เดือน จึงยังอยู่ในช่วงปกติได้อีกหลายเดือน ขั้นตอนก่อนก้าวแรกและวิธีชวนให้ก้าว อ่านต่อในเรื่องเด็กเดินได้กี่เดือน

จาก 12 ถึง 15 เดือน อะไรจะตามมา

พัฒนาการไม่หยุดที่วันเกิด CDC ระบุสิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้เมื่อ 15 เดือน ดังนี้

• พยายามพูด 1-2 คำนอกจากคำเรียกพ่อแม่ เช่น "บา" แทนลูกบอล
• มองไปที่ของคุ้นตาเมื่อได้ยินชื่อ
• ทำตามคำสั่งที่มีทั้งคำพูดและท่าทาง เช่น ยื่นมือพร้อมบอก "เอาของเล่นมาให้แม่"
• ชี้ขอของที่อยากได้
• ก้าวเดินเองได้ไม่กี่ก้าว
• ใช้นิ้วหยิบอาหารกินเอง
• ซ้อนของสองชิ้น
• เลียนแบบเด็กคนอื่น กอดตุ๊กตาหรือคนในบ้าน ปรบมือเมื่อตื่นเต้น

รายการนี้ช่วยให้คุณแม่รู้ว่าสามเดือนข้างหน้าควรชวนลูกเล่นอะไร และไม่ต้องรีบคาดหวังสิ่งเหล่านี้ตั้งแต่วันเกิดครบขวบ

เล่นอะไรกับลูก 1 ขวบดี

CDC ให้คำแนะนำกิจกรรมสำหรับวัยนี้ไว้ ปรับใช้กับบ้านเราได้ง่าย

1. พูดและร้องเพลงเกี่ยวกับสิ่งที่กำลังทำด้วยกัน เช่น ตอนแต่งตัว ตอนอาบน้ำ
2. ต่อยอดเสียงที่ลูกพยายามพูด ลูกพูด "ถะ" เราตอบว่า "ใช่ รถ รถคันใหญ่"
3. ตอบการชี้ของลูกด้วยคำ และชี้สิ่งน่าสนใจให้ลูกดูเองด้วย
4. อ่านหนังสือด้วยกัน รวมถึงหนังสือที่มีผิวสัมผัสหรือช่องให้เปิด
5. เล่นบล็อกและของเล่นที่ลูกต้องใช้มือหยิบจับ
6. ให้ลูกฝึกเดินด้วยการดันของเล่นแบบผลัก หรือเกาะเฟอร์นิเจอร์ที่มั่นคง CDC แนะนำว่าไม่ควรใช้รถหัดเดิน
7. ให้หม้อ กระทะ หรือกลองเล็กๆ ไว้ให้ลูกเคาะสำรวจเสียง
8. ให้ลูกฝึกหยิบอาหารกินเองและฝึกดื่มน้ำจากแก้วที่ใส่น้ำเล็กน้อย ทำใจไว้ว่าจะเลอะ

รับมือพฤติกรรมวัยขวบ

ลูกวัยนี้เริ่มสำรวจทุกอย่าง รวมถึงปลั๊กไฟและของในตู้ CDC แนะนำให้เบี่ยงความสนใจลูกเร็วๆ ด้วยการยื่นของเล่นอื่นหรืออุ้มออกจากจุดนั้น เก็บคำว่า "ไม่" ไว้ใช้กับเรื่องอันตรายจริง และพูดอย่างหนักแน่น ไม่ตี ไม่ตะโกน และไม่ต้องอธิบายยาว เพราะลูกยังไม่เข้าใจเหตุผล

สอนพฤติกรรมที่อยากเห็นด้วยการทำให้ดู แล้วชมหรือกอดเมื่อลูกทำได้ เช่น ลูกส่งของให้ ตอบว่า "ขอบคุณจ้ะ" พร้อมยิ้ม ลูกจะทำซ้ำเพราะได้รับความสนใจ

ช่วงนี้ควรปรับบ้านให้ปลอดภัย ล็อกตู้ยา สารเคมี และน้ำยาทำความสะอาด เก็บไว้ในที่สูง และจดเบอร์ศูนย์พิษวิทยาไว้ในโทรศัพท์ ถ้าลูกต้องอยู่กับผู้ดูแลคนใหม่ CDC แนะนำให้ลูกมีของคุ้นเคย เช่น ผ้าห่มหรือตุ๊กตาตัวโปรดติดตัวไปด้วย จะช่วยให้ลูกสงบได้เร็วขึ้น

WHO แนะนำให้เด็กอายุ 1-2 ปีเคลื่อนไหวรวมอย่างน้อย 180 นาทีต่อวัน ด้วยกิจกรรมหลายแบบ และไม่ควรอยู่ในรถเข็นหรือเก้าอี้นานเกิน 1 ชั่วโมงต่อครั้ง สำหรับเด็ก 1 ขวบ WHO ไม่แนะนำหน้าจอเลย ส่วน CDC ยกเว้นไว้เฉพาะการวิดีโอคอลกับคนในครอบครัว

ด้านอื่นของลูก 1 ขวบที่ควรรู้

การกิน ลูกวัยนี้กินอาหารเป็นมื้อหลักได้แล้ว อาหารบดหยาบหรือหั่นชิ้นเล็กนิ่ม ร่วมโต๊ะกับครอบครัว และเริ่มอยากกินเอง ปริมาณและตัวอย่างเมนูอยู่ในเรื่องเมนูอาหารเด็ก 1 ขวบ

การนอน WHO แนะนำให้เด็กอายุ 1-2 ปีนอน 11-14 ชั่วโมงต่อวันรวมงีบกลางวัน ลูกบางคนเริ่มเปลี่ยนจากงีบสองรอบเป็นรอบเดียวในช่วงขวบถึงขวบครึ่ง

วัคซีนและการตรวจตามนัด ช่วงครบขวบมีนัดวัคซีนและการตรวจสุขภาพ ใช้นัดนี้ถามเรื่องพัฒนาการที่สงสัยได้เลย ตารางวัคซีนอยู่ในเรื่องตารางวัคซีนเด็ก

เปรียบเทียบกับลูกบ้านอื่นอย่างไรให้ใจไม่ร้อน

ในงานวันเกิดขวบแรก ลูกบ้านหนึ่งเดินแล้ว อีกบ้านพูดได้ห้าคำ อีกบ้านยังคลานอยู่ ทั้งสามคนอาจเป็นเด็กที่พัฒนาการดีทั้งหมด เพราะช่วงปกติของแต่ละทักษะกว้างหลายเดือน และเด็กแต่ละคนมักเร่งทีละด้าน ลูกที่ทุ่มเทกับการเดินบางช่วงมีคำใหม่ช้าลง ลูกที่ช่างส่งเสียงบางคนเดินช้ากว่า

สิ่งที่เทียบได้มีความหมายกว่าคือเทียบลูกกับตัวเองเมื่อเดือนก่อน ลูกได้ทักษะใหม่ต่อเนื่องไหม และทักษะเดิมยังอยู่ไหม ถ้าคำตอบคือใช่ทั้งสองข้อ ส่วนใหญ่ไปได้ดี ลองถ่ายรูปหรือคลิปลูกทุกเดือนในมุมเดิม เช่น ตอนเล่นบนพื้นห้องนั่งเล่น แล้วย้อนดูทุกสามเดือน คุณแม่จะเห็นความเปลี่ยนแปลงที่มองไม่ออกเวลาอยู่ด้วยกันทุกวัน

เตรียมอะไรไปคุยกับหมอตอนตรวจขวบแรก

นัดตรวจตอนครบขวบมักสั้นและมีเรื่องวัคซีนด้วย การเตรียมเรื่องที่จะเล่าไว้ก่อนช่วยให้ได้ประโยชน์เต็มที่ CDC แนะนำให้พ่อแม่เล่าให้แพทย์ฟังในหัวข้อเหล่านี้

• กิจกรรมที่ทำกับลูกแล้วลูกชอบ และสิ่งที่ลูกชอบทำเอง
• เรื่องที่กังวลเกี่ยวกับสิ่งที่ลูกทำหรือยังไม่ทำ
• ทักษะใดที่ลูกเคยทำได้แล้วหายไป
• ความต้องการดูแลสุขภาพพิเศษ หรือการคลอดก่อนกำหนด

คลิปวิดีโอสั้นๆ ตอนลูกเกาะเดิน เล่นจ๊ะเอ๋ หรือส่งเสียงคุย ช่วยแพทย์ได้มาก เพราะลูกหลายคนไม่ยอมแสดงอะไรเลยในห้องตรวจ ถ้าคุณแม่หรือแพทย์ยังกังวลหลังตรวจ CDC แนะนำให้ขอส่งต่อผู้เชี่ยวชาญเพื่อประเมินเพิ่ม การเริ่มช่วยเหลือเร็วได้ผลดีกว่ารอดู

สัญญาณที่ต้องบอกหมอ

ลูกวัยขวบส่วนใหญ่กำลังไปได้ดี และคุณแม่คือคนที่เห็นลูกชัดที่สุดค่ะ ถ้ากังวลเรื่องใด CDC แนะนำให้ขอให้แพทย์ตรวจคัดกรองพัฒนาการ ซึ่งในไทยทำได้ที่โรงพยาบาลหรือคลินิกเด็ก ร่วมกับการบันทึกในสมุดสีชมพู สัญญาณที่ AAP ระบุไว้สำหรับวัย 12 เดือน มีดังนี้

• ไม่คลานเลย
• คลานโดยใช้ร่างกายข้างเดียวลากอีกข้างนานกว่าหนึ่งเดือน
• ยืนไม่ได้แม้มีคนพยุง
• ไม่หาของที่เห็นถูกซ่อนต่อหน้า
• ไม่มีคำเดี่ยวเลย เช่น มาม๊า ดาด๊า
• ไม่ใช้ท่าทาง เช่น โบกมือ ส่ายหน้า
• ไม่ชี้ที่ของหรือภาพ

และไม่ว่าอายุเท่าไร ถ้าลูกเสียทักษะที่เคยทำได้ ให้พบแพทย์โดยไม่ต้องรอนัด ภาพพัฒนาการช่วงถัดไปจนถึงสองขวบ อ่านต่อได้ในเรื่องพัฒนาการเด็ก 2 ขวบ