สะดือทารกดูแลยังไง ทำความสะอาด ผ้าอ้อม และสัญญาณติดเชื้อ

กลับจากโรงพยาบาลวันแรก คุณแม่อุ้มลูกแล้วเห็นตอสะดือสีเหลืองน้ำตาลเหี่ยว ๆ ยื่นออกมา ดูเหมือนจะเจ็บแต่ลูกไม่ร้อง มือที่ถือสำลีแอลกอฮอล์ยังสั่นอยู่ ใครเคยเลี้ยงทารกคนแรกคงจำฉากนี้ได้ ข่าวดีคือการดูแลสะดือง่ายกว่าที่คิด และคำแนะนำปัจจุบันคือทำให้น้อยลง ไม่ใช่มากขึ้น

หลักการ สะอาดและแห้ง

หลังคลอด ผู้ทำคลอดตัดสายสะดือให้เหลือตอสั้นประมาณ 2-3 เซนติเมตร ตามข้อมูลในเวชบันทึกศิริราช ตอนี้จะค่อย ๆ แห้งเหี่ยว เปลี่ยนเป็นสีดำ แล้วหลุดออกเอง ระหว่างนั้นตอสะดือคือส่วนที่เสี่ยงติดเชื้อมากที่สุดของร่างกายทารก เพราะเป็นแผลที่ยังไม่มีเยื่อบุปกคลุม

AAP สรุปไว้สั้นที่สุดว่า ให้ตอสะดือสะอาดและแห้งจนกว่าจะหลุด ไม่ต้องใช้แอลกอฮอล์ ส่วนองค์การอนามัยโลก ซึ่งเวชบันทึกศิริราชอ้างถึง แนะนำ 5 ข้อ

1. ล้างมือด้วยน้ำและสบู่ก่อนและหลังจับทารกและตอสะดือ
2. ให้เสื้อผ้าทารกสะอาดและหลวม อากาศถ่ายเทจะช่วยให้ตอแห้งเร็ว
3. ใส่ผ้าอ้อมโดยให้ขอบบนต่ำกว่าตอสะดือ
4. ปล่อยให้ตอแห้งเอง ไม่ห่อหรือปิดด้วยผ้าก๊อซ
5. หลีกเลี่ยงสิ่งสกปรกที่จะมาเปื้อนตอสะดือ

หลักห้าข้อนี้เพียงพอสำหรับทารกที่คลอดในโรงพยาบาลและแข็งแรงดี ที่เหลือเป็นรายละเอียดเรื่องการพับผ้าอ้อม การอาบน้ำ และการสังเกตอาการ

แล้วต้องเช็ดแอลกอฮอล์หรือเบตาดีนไหม

คำถามนี้ทำให้ผู้ใหญ่ในบ้านเถียงกันมากที่สุด เพราะรุ่นคุณยายสอนให้เช็ดแอลกอฮอล์ทุกวัน ข้อมูลมีดังนี้

แหล่ง	คำแนะนำ
AAP	ไม่ต้องใช้แอลกอฮอล์ รักษาให้สะอาดและแห้งพอ
เวชบันทึกศิริราช (อ้างงานวิจัยในประเทศพัฒนาแล้ว ผู้เข้าร่วมกว่า 8,900 ราย)	การทายาปฏิชีวนะหรือยาฆ่าเชื้อที่ตอสะดือไม่ได้ลดอุบัติการณ์ติดเชื้อ แต่ลดจำนวนเชื้อที่ตอได้
โรงพยาบาลศิริราช	ใช้ triple dye ทาตอสะดือทารกแรกเกิดทุกราย ขณะอยู่ในโรงพยาบาล

ข้อสรุปในทางปฏิบัติ ทำตามที่โรงพยาบาลที่คลอดแนะนำเมื่อกลับบ้าน บางแห่งให้ทายาฆ่าเชื้อต่อ บางแห่งให้ปล่อยแห้ง ถ้าไม่ได้รับคำแนะนำเฉพาะ ให้ใช้หลัก "สะอาดและแห้ง" และไม่ต้องเช็ดซ้ำเอง อย่าผสมหลายวิธีเข้าด้วยกัน เช่น แอลกอฮอล์แล้วตามด้วยแป้งหรือยาสมุนไพร เพราะนอกจากไม่ช่วย ยังทำให้แยกอาการติดเชื้อออกจากการระคายเคืองได้ยาก

ผ้าอ้อมและเสื้อผ้า ทำอย่างไรให้สะดือแห้ง

เรื่องนี้ได้ผลมากกว่าสารเคมีใด ๆ

สิ่งที่ทำ	เหตุผล
พับขอบผ้าอ้อมลงให้ต่ำกว่าตอสะดือ	ปัสสาวะไม่ซึมเปื้อนตอ (AAP)
ใส่เสื้อเนื้อนุ่มหลวม ผ่าหน้าหรือคอกว้าง	อากาศถ่ายเท ตอแห้งเร็ว (WHO ผ่านเวชบันทึกศิริราช)
ไม่ปิดตอด้วยผ้าก๊อซหรือพลาสเตอร์	ความอับชื้นทำให้ช้าและติดเชื้อง่าย
เปลี่ยนผ้าอ้อมบ่อยในช่วงแรก	ลดโอกาสสกปรก
ถ้าตอเปื้อนปัสสาวะหรืออุจจาระ	ล้างเบา ๆ ด้วยน้ำสะอาด แล้วซับให้แห้งสนิท

ผ้าอ้อมแบบสำเร็จรูปบางยี่ห้อมีขอบเว้าสำหรับสะดือโดยเฉพาะ ถ้าใช้ผ้าอ้อมปกติให้พับขอบบนลง 1 ทบก่อนแปะเทป

สะดือหลุดเมื่อไร

เวลาที่ตอหลุดต่างกันไปในแต่ละคน และสองแหล่งให้ตัวเลขต่างกันเล็กน้อย

แหล่ง	ช่วงเวลา
เวชบันทึกศิริราช	ทารกคลอดทางช่องคลอดเฉลี่ย 5-8 วัน ทารกผ่าคลอดเฉลี่ย 6-9 วัน เกือบทั้งหมดไม่เกิน 14-15 วัน
AAP	ควรหลุดและแห้งภายในอายุ 3 สัปดาห์
ค่าที่ถือว่าผิดปกติ (ศิริราช)	ถ้ายังไม่หลุดภายใน 30 วัน

ข้อมูลศิริราชให้ตัวเลขเฉลี่ยละเอียดกว่า ส่วน AAP ให้เส้นตายที่ชัดว่า 3 สัปดาห์ ถ้าสะดือยังไม่หลุดเมื่ออายุครบ 3 สัปดาห์ ควรให้หมอตรวจ เพราะการหลุดช้าอาจมีสาเหตุ เช่น ท่อที่ยังเปิดอยู่ใต้สะดือ หรือการติดเชื้อ ตามที่ศิริราชระบุ

ตอนที่ตอหลุด คุณแม่อาจเห็นหยดเลือดเล็กน้อยหรือน้ำเหนียว ๆ บนผ้าอ้อม AAP ว่าปกติ และให้เช็ดเบา ๆ แล้วปล่อยให้แห้งต่อ ห้ามดึงตอที่ยังแขวนอยู่ แม้จะดูห้อยเหมือนใกล้หลุด

อาบน้ำให้ลูกที่ยังมีตอสะดือ

AAP ไม่ได้ให้ขั้นตอนอาบน้ำละเอียดในหน้านั้น จึงอย่ายึดตามความเชื่อที่ได้ยินมา หลักการคือรักษาตอไม่ให้เปียกโชกและซับให้แห้งทุกครั้งที่เปียก หลายโรงพยาบาลแนะนำเช็ดตัวแทนการแช่ตัวในช่วงแรก ถ้าโรงพยาบาลที่คลอดให้คำแนะนำเฉพาะ ให้ทำตามนั้น ดูขั้นตอนและอุณหภูมิน้ำที่ อาบน้ำทารกแรกเกิด และภาพรวมการดูแลลูกเดือนแรกที่ คู่มือดูแลทารกแรกเกิด

วิธีสังเกตว่าสะดือผิดปกติ

การติดเชื้อสะดือ (omphalitis) เกิดไม่บ่อย แต่ถ้าเกิด รุนแรงได้ ศิริราชระบุว่าปัจจัยเสี่ยงสูงขึ้นในทารกที่น้ำหนักแรกเกิดน้อยกว่า 2,500 กรัม ถุงน้ำคร่ำแตกนานก่อนคลอด หรือมารดาติดเชื้อก่อนคลอด

อาการที่ AAP และศิริราชระบุตรงกัน

• น้ำหรือหนองสีเหลืองกลิ่นเหม็นออกจากสะดือ
• ผิวรอบโคนสะดือแดง บวม
• ลูกร้องไห้เมื่อแตะสะดือหรือผิวรอบ ๆ
• ศิริราชเพิ่มว่าลูกดูดนมไม่ดี หรือตอหลุดช้า

เทียบอาการปกติกับผิดปกติ

ปกติ	ผิดปกติ
ตอเปลี่ยนสีเหลืองเป็นน้ำตาลและดำ	หนองกลิ่นเหม็น
เลือดหยดเล็กน้อยตอนหลุด	เลือดไหลต่อเนื่อง
กลิ่นอับจาง ๆ ของตอแห้ง	กลิ่นฉุนแรง
ผิวรอบสะดือสีปกติ	แดง บวม ร้อน
ลูกกินนมและเล่นปกติ	ซึม ไม่ดูดนม มีไข้

หลังตอหลุด เจอก้อนเนื้อหรือสะดือจุ่นทำอย่างไร

หลังหลุดแล้ว สะดือบางคนมีสิ่งที่ทำให้ตกใจอีกครั้ง

สิ่งที่เห็น	เรียกว่า	ข้อมูลจาก AAP
ก้อนแดงหรือน้ำตาลเล็ก ๆ ค้างในสะดือ มีน้ำเหลืองใส	แกรนูโลมา (umbilical granuloma)	มักหายเองในราว 1 สัปดาห์ ถ้าไม่หาย แพทย์อาจใช้วิธีทำให้แห้งหรือจี้
สะดือดันนูนออกเวลาร้อง	ไส้เลื่อนสะดือ	มักหายเองภายใน 12-18 เดือน ถ้ายังอยู่เมื่ออายุ 3-5 ปี อาจพิจารณาผ่าตัด

ไม่ต้องใช้เหรียญ เทป หรือผ้ารัดปิดสะดือจุ่น AAP ระบุว่าไม่ช่วยและทำให้เกิดผื่นได้ ส่วนสะดือที่มีเลือดซึมหลังหลุดเล็กน้อย ให้ซับเบา ๆ

ข้อควรระวังกรณีผ่าคลอดหรือคลอดก่อนกำหนด

ศิริราชระบุว่าทารกผ่าคลอดใช้เวลาให้ตอหลุดเฉลี่ยนานกว่าทารกคลอดธรรมชาติ 1 วัน (6-9 วันเทียบกับ 5-8 วัน) เป็นความต่างเล็กน้อย ไม่ต้องกังวล

ทารกที่น้ำหนักแรกเกิดต่ำกว่า 2,500 กรัม หรือคลอดก่อนกำหนด มีความเสี่ยงติดเชื้อที่สะดือสูงกว่า ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของโรงพยาบาลอย่างเคร่งครัดและสังเกตเข้มกว่าปกติ ถ้าลูกมีเหลืองร่วมด้วย ดูคำแนะนำที่ เด็กแรกเกิดตัวเหลือง เพราะสองเรื่องนี้พบพร้อมกันในช่วงสัปดาห์แรกได้

ตารางตรวจสะดือประจำวันที่ทำใน 30 วินาที

ไม่ต้องจดจำรายการยาว ตอนเปลี่ยนผ้าอ้อมทุกครั้ง มองสะดือสามจุดนี้

จุดที่ดู	ถ้าปกติ	ถ้าไม่
โคนตอ	แห้ง ผิวรอบสีเหมือนเดิม	แดง บวม
ตัวตอ	แห้ง ดำหรือน้ำตาล	ชื้น มีน้ำหรือหนอง
กลิ่นและลูก	ไม่มีกลิ่น ลูกไม่ร้องเมื่อจับ	เหม็น ลูกร้อง ซึม

ถ้าบ้านมีผู้ดูแลหลายคน ให้ตกลงกันว่าใครเป็นคนตรวจตอนไหน ปัญหาจริงที่พบบ่อยคือต่างคนต่างทำ เช่น พ่อทายาตอนเช้า ยายเช็ดแอลกอฮอล์ตอนเย็น แม่ปิดผ้าก๊อซเพราะกลัวเสื้อเสียดสี ซึ่งทำให้เกิดความอับชื้นและมองไม่เห็นอาการจริง

ความเชื่อเรื่องสะดือที่ยังได้ยินในบ้าน

หลายบ้านมีคำแนะนำจากผู้ใหญ่ที่หวังดี ลองเทียบกับข้อมูลที่ตรวจสอบได้

ที่ได้ยิน	ข้อมูล
ต้องเช็ดแอลกอฮอล์ทุกวัน	AAP ระบุว่าไม่จำเป็น แค่สะอาดและแห้ง
ปิดผ้าก๊อซกันเสื้อเสียดสี	WHO แนะนำให้ปล่อยแห้ง ไม่ห่อหรือปิดตอ
โรยแป้งหรือใส่ยาสมุนไพรให้แห้งเร็ว	ไม่มีข้อมูลสนับสนุนในแหล่งอ้างอิง สิ่งแปลกปลอมเสี่ยงให้เชื้อเข้าตอ
ใช้เหรียญหรือผ้ารัดสะดือจุ่น	AAP ระบุว่าไม่ช่วย และทำให้ผิวระคายเป็นผื่น
ดึงตอที่ห้อยให้หลุดเร็ว ๆ	ปล่อยให้หลุดเอง ดึงทำให้เลือดออกและเสี่ยงติดเชื้อ

ศิริราชเน้นว่าการติดเชื้อสะดือในประเทศกำลังพัฒนาสูงกว่าประเทศพัฒนาแล้วหลายเท่า (ร้อยละ 6.18 เทียบกับร้อยละ 0.71) และเชื่อว่าป้องกันได้ถ้าดูแลถูกต้อง นั่นหมายความว่าเรื่องเล็กอย่างการล้างมือ การพับผ้าอ้อม และการไม่ใส่อะไรลงบนตอ มีน้ำหนักจริง

เมื่อผู้ใหญ่ในบ้านเสนอวิธีโบราณ ลองพูดเชิงขอบคุณและขอให้ทำตามที่หมอสั่งสักช่วงสั้น ๆ จนกว่าตอจะหลุด การชี้ให้ดูใบคำแนะนำจากโรงพยาบาลช่วยลดความขัดแย้งได้ดีกว่าการเถียง

เช็กลิสต์ก่อนออกจากโรงพยาบาล

ถามพยาบาลให้ครบก่อนกลับบ้าน จะได้ไม่ต้องโทรกลับตอนดึก

• โรงพยาบาลทายาฆ่าเชื้อที่ตอไว้แล้วหรือยัง และที่บ้านต้องทาต่อไหม
• ถ้าตอเปียกหรือเปื้อน ให้ทำความสะอาดด้วยอะไร
• วันไหนนัดตรวจลูกหลังคลอด และตรวจสะดือรวมไหม
• เบอร์โทรที่ติดต่อได้ตอนมีอาการผิดปกติ
• ถ้าลูกมีความเสี่ยง เช่น น้ำหนักแรกเกิดน้อย ต้องดูอะไรเป็นพิเศษ

จดคำตอบไว้ในสมุดสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) หรือถ่ายรูปใบคำแนะนำเก็บไว้ในโทรศัพท์ของทั้งพ่อและแม่

สรุปสำหรับคนที่กำลังจะกลับบ้านพรุ่งนี้

สะอาด แห้ง ผ้าอ้อมต่ำกว่าตอ เสื้อหลวม มือสะอาด ไม่ดึง ไม่ปิดด้วยก๊อซ ทำตามที่โรงพยาบาลสั่งเรื่องยาฆ่าเชื้อ แล้วดูตอนเปลี่ยนผ้าอ้อมทุกครั้ง ส่วนใหญ่ตอจะหลุดภายใน 2 สัปดาห์ และถ้าถึงอายุ 3 สัปดาห์แล้วยังไม่หลุด หรือพบหนอง กลิ่นเหม็น แดง ไข้ ให้ไปหาหมอวันนั้น