คลอดธรรมชาติ ขั้นตอนตั้งแต่เจ็บท้องจนรกคลอด ใช้เวลานานแค่ไหน และเตรียมตัวอย่างไร

การคลอดธรรมชาติคือการที่ลูกคลอดผ่านช่องคลอด โดยมดลูกบีบรัดตัวและปากมดลูกค่อยๆ เปิด เป็นลำดับขั้นตอนที่ยาวนานพอสมควรโดยเฉพาะท้องแรก ถ้าคุณรู้ว่าแต่ละช่วงเกิดอะไรขึ้น จะจัดการกับความกังวลและตัดสินใจได้ง่ายขึ้นมาก

ภาพรวมสามระยะของการคลอด

ระยะ	เกิดอะไรขึ้น	ระยะเวลาโดยประมาณ (NHS)
ระยะที่ 1 ช่วงเริ่มต้น (latent)	ปากมดลูกนุ่มและเริ่มเปิด มดลูกบีบไม่สม่ำเสมอ	หลายชั่วโมงถึงหลายวัน
ระยะที่ 1 เจ็บท้องจริง (established)	ปากมดลูกเปิดตั้งแต่ราว 4 ซม. ถึง 10 ซม.	ท้องแรกราว 8-18 ชม. ท้องหลังราว 5-12 ชม.
ระยะที่ 2 ลูกคลอด	ตั้งแต่ปากมดลูกเปิดหมดจนลูกคลอด	ออกแรงเบ่งไม่ควรเกิน 3 ชม. ท้องแรก และไม่ควรเกิน 2 ชม. ท้องหลัง
ระยะที่ 3 รกคลอด	มดลูกบีบให้รกลอกและคลอดออกมา	โดยทั่วไปไม่เกินราว 30 นาทีถ้าได้ยาช่วยบีบมดลูก

ตัวเลขข้างต้นเป็นกรอบกว้าง การคลอดจริงอาจสั้นกว่าหรือยาวกว่าได้ โดยไม่ได้แปลว่าผิดปกติเสมอไป

ระยะที่ 1: ปากมดลูกเปิด

ช่วงนี้เป็นช่วงที่ยาวที่สุดและส่วนใหญ่อยู่ที่บ้านในครึ่งแรก

ช่วงเริ่มต้น

มดลูกเริ่มบีบรัดเป็นช่วงๆ ไม่สม่ำเสมอ ปากมดลูกค่อยๆ นุ่มและบางลง NHS แนะนำให้กินและดื่มตามปกติ พักถ้าเริ่มตอนกลางคืน และเดินเบาๆ ถ้าเริ่มตอนกลางวัน ใช้การหายใจ การนวดหลัง หรืออาบน้ำอุ่นช่วยผ่อนความเจ็บได้ ช่วงนี้มักยังไม่ต้องไปโรงพยาบาล

เจ็บท้องจริง

เมื่อปากมดลูกเปิดราว 4 ซม. การบีบจะแรงและสม่ำเสมอมากขึ้น แนวทางของ NHS คือ

• โทรหาห้องคลอดเมื่อมดลูกบีบทุก 5 นาทีหรือถี่กว่า
• โทรด่วนถ้ามดลูกบีบนานเกิน 2 นาที หรือบีบตั้งแต่ 6 ครั้งขึ้นไปใน 10 นาที
• โทรด่วนถ้าอายุครรภ์ไม่ถึง 37 สัปดาห์ แล้วคิดว่าเจ็บท้องคลอด

ในไทย โรงพยาบาลบางแห่งให้เกณฑ์เฉพาะของตัวเอง เช่น ท้องแรกให้มาเมื่อเจ็บทุก 5 นาทีนาน 1 ชั่วโมง ให้ถามหมอในนัดช่วงสัปดาห์ 36 ขึ้นไปว่าที่โรงพยาบาลของคุณตั้งเกณฑ์ไว้อย่างไร ดูอาการอื่นที่บอกว่าใกล้คลอดที่ สัญญาณเจ็บท้องคลอด

ในห้องคลอด ทีมจะตรวจอะไรบ้าง

เมื่อรับตัวเข้าห้องคลอดแล้ว คุณแม่จะเจอการตรวจซ้ำเป็นระยะ รู้ไว้ก่อนจะได้ไม่ตกใจ

การตรวจ	ทำบ่อยแค่ไหน	ทำเพื่ออะไร
ฟังเสียงหัวใจลูก	NHS ระบุว่าพยาบาลผดุงครรภ์ใช้เครื่องมือถือฟังทุก 15 นาทีในช่วงเจ็บท้องจริง	ดูว่าลูกทนการบีบของมดลูกได้ดี
ติดเครื่องตรวจแบบต่อเนื่อง (สายรัดท้อง)	เมื่อมีข้อกังวล ได้ยาเร่งคลอด หรือได้ epidural	บันทึกหัวใจลูกและการบีบของมดลูกไปพร้อมกัน
ตรวจภายใน	เป็นระยะตามที่ทีมประเมิน คุณแม่ปฏิเสธได้	ดูว่าปากมดลูกเปิดกี่เซนติเมตรและหัวลูกเคลื่อนลงมาแค่ไหน
วัดความดัน ชีพจร อุณหภูมิ	เป็นระยะตลอดการคลอด	จับสัญญาณติดเชื้อหรือความดันสูงตั้งแต่ต้น

ช่วงเริ่มต้น NHS แนะนำให้กินและดื่มบ้าง เพราะร่างกายต้องใช้พลังงานมากในช่วงเจ็บท้องจริง แต่โรงพยาบาลในไทยหลายแห่งให้งดอาหารเมื่อรับเข้าห้องคลอด เผื่อกรณีต้องผ่าตัดฉุกเฉิน ให้ถามกฎของโรงพยาบาลไว้ก่อน แล้วกินมื้อเบาๆ ที่บ้านก่อนออกเดินทาง

ถ้าการคลอดช้าลง

บางครั้งมดลูกบีบห่างลงหรือปากมดลูกเปิดช้ากว่าที่ควร NHS อธิบายว่าทีมมีสองวิธีหลัก วิธีแรกคือเจาะถุงน้ำคร่ำ ซึ่งมักพอให้มดลูกบีบแรงและสม่ำเสมอขึ้น วิธีที่สองคือให้ยาออกซิโทซินทางสายน้ำเกลือที่ข้อมือหรือแขน เมื่อได้ยานี้จะต้องติดเครื่องตรวจหัวใจลูกต่อเนื่อง และตรวจภายในเป็นระยะ ทั้งสองวิธีทีมจะอธิบายเหตุผลก่อน คุณแม่และคู่ถามได้ว่าทำไมถึงแนะนำตอนนี้ และถ้ายังไม่ทำจะรอได้อีกนานเท่าไร

ระยะที่ 2: ลูกคลอด

เมื่อปากมดลูกเปิดหมด ทีมจะบอกให้เบ่งตามจังหวะของมดลูก ท่าที่ใช้มีหลายแบบ เช่น นอนหงายชันเข่า ตะแคง หรือนั่งยองบนเตียงที่ปรับได้ ขึ้นกับความสะดวกของแม่และนโยบายโรงพยาบาล

ปรากฏการณ์ที่พบบ่อยในช่วงนี้ ได้แก่ รู้สึกแน่นอย่างมากที่ก้น อยากเบ่งแรง และรู้สึกแสบร้อนเมื่อหัวลูกโผล่ (crowning) หลังหัวคลอดแล้ว ไหล่และลำตัวมักตามออกมาในไม่กี่นาที

ฝีเย็บ ตัดหรือไม่ตัด

NHS ระบุว่าแพทย์อาจเสนอตัดฝีเย็บ (episiotomy) เพื่อป้องกันการฉีกขาดหรือช่วยให้คลอดเร็วขึ้น จะฉีดยาชาก่อนตัด และเย็บแผลหลังคลอดทั้งแผลตัดและรอยฉีกขนาดใหญ่ ถ้าตัวคุณมีความกังวลเรื่องนี้ ให้ถามแพทย์ล่วงหน้าว่านโยบายของโรงพยาบาลเป็นอย่างไร การดูแลแผลหลังคลอดดูต่อที่ แผลฝีเย็บดูแลยังไง

หลังลูกคลอด แพทย์มักวางลูกบนอกแม่ทันทีถ้าลูกแข็งแรง ให้ผิวสัมผัสผิว NHS ระบุว่าการให้นมครั้งแรกควรทำภายในราว 1 ชั่วโมงหลังคลอด

ระยะที่ 3: รกคลอด

ต่อมามดลูกจะบีบอีกครั้งเพื่อให้รกลอกออก แพทย์มีสองแบบให้เลือกคุยล่วงหน้า

แบบ	วิธี	ข้อดี	ข้อควรรู้
ใช้ยาช่วย (active)	ฉีดออกซิโทซินเพื่อให้มดลูกบีบ ตัดสายสะดือราว 1-5 นาที	ลดความเสี่ยงตกเลือดหลังคลอด รกออกเร็ว	อาจคลื่นไส้อาเจียนมากขึ้น ปวดมดลูกหลังคลอดมากขึ้น
ไม่ใช้ยา (physiological)	รอให้ร่างกายขับรกเอง ตัดสายสะดือเมื่อหยุดเต้น ราว 2-4 นาที	ไม่ใช้ยา	รกอาจใช้เวลานานถึง 1 ชั่วโมง ต้องเปลี่ยนเป็นแบบใช้ยาถ้ารกไม่ลอกหรือเลือดออกมาก

โรงพยาบาลในไทยส่วนใหญ่ใช้แบบใช้ยาเป็นมาตรฐาน ถ้าอยากเลือกแบบอื่น ให้คุยกับแพทย์ก่อนวันคลอด

ตัวอย่างไทม์ไลน์ของท้องแรกที่ไม่มีภาวะแทรกซ้อน

ตารางนี้เป็นตัวอย่างสมมติเพื่อให้เห็นภาพรวมเวลา การคลอดจริงของคุณอาจเร็วหรือช้ากว่านี้มาก

เวลา	เกิดอะไรขึ้น	คุณทำอะไร
ตี 2	เริ่มปวดบีบเป็นช่วงๆ ไม่สม่ำเสมอ	ลองนอนต่อ จิบน้ำ จดเวลา
เช้า	ยังบีบห่างกัน 10-15 นาที	กินข้าวเบาๆ เดินในบ้าน อาบน้ำอุ่น
บ่าย	บีบทุก 5 นาที สม่ำเสมอ	โทรห้องคลอด เตรียมออกเดินทาง
เย็น	ถึงโรงพยาบาล ตรวจพบปากมดลูกเปิด 4 ซม.	รับตัวเข้าห้องคลอด ติดตามการบีบของมดลูกและหัวใจลูก
ดึก	ปากมดลูกเปิดหมด	เบ่งตามจังหวะ
ก่อนเที่ยงคืน	ลูกคลอด รกคลอดตามมา	ผิวสัมผัสผิว ให้นมครั้งแรก

ท้องแรกที่ผ่านระยะเริ่มต้นนานเป็นวัน ไม่ใช่ว่าผิดปกติ ถ้าคุณรู้สึกหมดแรงและไม่แน่ใจ ให้โทรปรึกษาห้องคลอดได้ ไม่ต้องรอให้ครบเกณฑ์

บทบาทของพ่อหรือผู้ติดตามในห้องคลอด

คนที่อยู่ข้างๆ ช่วยได้จริงมากกว่าที่คิด ลองแบ่งหน้าที่ตั้งแต่ก่อนวันคลอด

• จดเวลาการบีบของมดลูก และบอกพยาบาลเมื่อถึงเกณฑ์
• นวดหลังส่วนล่าง ประคบอุ่น และช่วยเปลี่ยนท่า
• เตรียมน้ำและของว่างเล็กน้อยให้แม่ในช่วงเริ่มต้น
• เป็นปากเสียงแทนแม่ในการคุยกับทีม เมื่อแม่เจ็บมากจนพูดยาก
• ถ่ายภาพหรือวิดีโอเฉพาะเมื่อได้รับอนุญาตจากโรงพยาบาล

ถ้าผู้ติดตามรู้สึกกังวลมาก ให้เตรียมคนที่สองไว้สลับเวร และอย่าลืมดูแลตัวเองด้วย กินอาหารและพักบ้าง

ความเจ็บและวิธีบรรเทา

ความเจ็บในการคลอดไม่เท่ากันในแต่ละคน ลองดูตัวเลือกตามนี้

วิธี	ใช้อย่างไร	เหมาะกับช่วงไหน
หายใจช้าลึก	หายใจเข้าทางจมูกช้าๆ ออกทางปาก	ตลอดระยะที่ 1
เปลี่ยนท่า	เดิน โยกตัว นั่งบนลูกบอลโยคะ	ระยะเริ่มต้นถึงเจ็บท้องจริง
นวดหลังส่วนล่าง	ให้สามีนวดหรือกดบริเวณก้นกบ	ระยะที่ 1
อาบน้ำอุ่น	ฝักบัวหรืออ่าง	ช่วงเริ่มต้น
ยาระงับปวดเข้าช่องไขสันหลัง (epidural)	แพทย์วางสายเล็กที่หลัง ฉีดยาชาต่อเนื่อง	ระยะเจ็บท้องจริง ตามที่แพทย์ประเมิน

NHS ระบุว่าพยาบาลผดุงครรภ์เสนอการบรรเทาปวดได้ในช่วงเจ็บท้องจริง และ epidural เป็นตัวเลือกหนึ่ง ดูข้อดีข้อเสียที่ epidural

เตรียมตัวก่อนวันคลอด

• เก็บกระเป๋าตั้งแต่สัปดาห์ที่ 36 ดูรายการที่ กระเป๋าไปโรงพยาบาล
• ถามโรงพยาบาลเรื่องค่าใช้จ่ายแพ็กเกจคลอดธรรมชาติ ดู คลอดธรรมชาติราคาเท่าไหร่
• ฝึกหายใจและท่าออกแรงเบ่งผ่านคลาสเตรียมคลอด
• เขียนแผนการคลอดสั้นๆ ระบุสิ่งที่อยากให้ทีมรู้ เช่น อยากลองวิธีบรรเทาปวดแบบไม่ใช้ยาก่อน ใครอยู่ในห้องคลอด ต้องการผิวสัมผัสผิวทันทีหรือไม่
• ซ้อมเส้นทาง และตกลงล่วงหน้าว่าใครขับรถ

ใครเหมาะกับการคลอดธรรมชาติ

ผู้หญิงจำนวนมากคลอดธรรมชาติได้ ถ้าตั้งครรภ์ปกติ ลูกอยู่ในท่าหัวลง และรกไม่ขวางทางออก แต่แพทย์จะประเมินเป็นรายบุคคลและอาจเปลี่ยนแผนกลางทางถ้าการคลอดไม่ก้าวหน้า หรือลูกมีสัญญาณขาดออกซิเจน อ่านเปรียบเทียบกับการผ่าคลอดที่ คลอดธรรมชาติกับผ่าคลอดต่างกันยังไง

กรณีที่แพทย์มักแนะนำผ่าคลอดแทน เช่น ลูกอยู่ท่าก้น รกต่ำคลุมปากมดลูก หรือมีภาวะครรภ์เป็นพิษรุนแรง ดู ผ่าคลอด

หลังคลอดธรรมชาติ

โดยทั่วไปแม่ที่ไม่มีภาวะแทรกซ้อนอยู่โรงพยาบาลสั้นกว่าการผ่าคลอด ตัวเลขจริงขึ้นอยู่กับโรงพยาบาล สิ่งที่พบได้ในสัปดาห์แรก

• ปวดมดลูกเวลาให้นม เพราะมดลูกบีบกลับ
• น้ำคาวปลาออกต่อเนื่องหลายสัปดาห์
• แสบหรือเจ็บที่แผลฝีเย็บ โดยเฉพาะตอนนั่งและถ่ายปัสสาวะ
• เหนื่อยล้า นอนไม่พอ และอารมณ์แปรปรวน

ดูแผนดูแลตัวเองต่อที่ การดูแลตัวเองหลังคลอด

สัญญาณที่ต้องรีบโทรหาหรือไปโรงพยาบาล

• น้ำเดิน โดยเฉพาะถ้าน้ำสีเขียว เหลือง มีกลิ่น หรือมีเลือดปน
• เลือดออกทางช่องคลอดมากกว่าเล็กน้อย
• ลูกดิ้นน้อยลงหรือไม่ดิ้น
• มดลูกบีบถี่และแรงขึ้นก่อน 37 สัปดาห์
• ปวดท้องรุนแรงไม่ทุเลาระหว่างการบีบ

ถ้าลูกกำลังจะคลอดและไปโรงพยาบาลไม่ทัน โทร 1669 ในไทย