วิธีเลี้ยงปลาคราฟสำหรับมือใหม่ บ่อ ระบบกรอง น้ำ และอาหารในอากาศร้อนของไทย

ปลาคราฟเลี้ยงไม่ยากถ้าเตรียมน้ำให้พร้อมก่อนซื้อปลา มือใหม่ส่วนใหญ่เสียปลาในเดือนแรกเพราะลำดับผิด คือซื้อปลามาก่อนแล้วค่อยหาบ่อและระบบกรอง ลำดับที่ถูกคือ บ่อที่ลึกพอ ระบบกรองที่เปิดตลอดเวลา รอแบคทีเรียตั้งตัว 4 ถึง 6 สัปดาห์ แล้วจึงเติมปลาทีละน้อย ส่วนเรื่องที่ทำให้บ้านเราต่างจากญี่ปุ่นคือความร้อน ซึ่งต้องคิดตั้งแต่วางตำแหน่งบ่อ

ปลาคราฟต่างจากปลาตู้ตรงไหน ทำไมต้องใช้บ่อ

ปลาคราฟที่ซื้อจากร้านตอนยาว 10 ถึง 15 เซนติเมตร โตได้ถึงหลายสิบเซนติเมตรเมื่อได้อาหารและพื้นที่พอ ตัวที่ใหญ่ขึ้นกินมากขึ้นและขับของเสียมากขึ้นตามไปด้วย ของเสียนั้นเป็นแอมโมเนียซึ่งเป็นพิษต่อเหงือก ปลาคราฟยังชอบคุ้ยพื้นและกินพืชน้ำ บ่อที่ปลูกบัวสวย ๆ จึงมักโดนรื้อภายในไม่กี่สัปดาห์

ถ้าเคยเลี้ยงปลาทองมาก่อน จะคุ้นกับหลักการหลายข้อ เพราะเป็นปลาในกลุ่มคาร์ปเหมือนกัน แต่ปลาคราฟใช้น้ำมากกว่าหลายเท่า ความต่างของปลาสองชนิดนี้ดูได้จาก วิธีเลี้ยงปลาทอง ส่วนเรื่องราคาปลาแต่ละเกรดและสิ่งที่ทำให้ราคาต่างกัน อยู่ที่ ปลาคราฟราคาเท่าไหร่

ขนาดบ่อ ความลึก และตำแหน่งที่วาง

หลักที่ผู้เลี้ยงใช้กันคือ น้ำยิ่งมากยิ่งเสถียร น้ำปริมาตรมากเปลี่ยนอุณหภูมิช้าและเจือจางของเสียได้มากกว่า ทำให้มือใหม่มีเวลาแก้ปัญหาก่อนปลาป่วย

ขนาดบ่อ	ปริมาตรน้ำประมาณ	เหมาะกับ	ข้อจำกัด
บ่อเล็ก ลึก 60 ถึง 80 ซม.	1,000 ถึง 2,000 ลิตร	ลูกปลา 3 ถึง 5 ตัว ช่วงปีแรก	น้ำร้อนเร็วตอนบ่าย ต้องย้ายหรือขยายเมื่อปลาโต
บ่อกลาง ลึก 1 ถึง 1.2 เมตร	3,000 ถึง 6,000 ลิตร	ปลาโต 5 ถึง 8 ตัว	ต้องใช้ระบบกรองแยกถังและปั๊มขนาดกลาง
บ่อใหญ่ ลึกเกิน 1.2 เมตร	มากกว่า 8,000 ลิตร	ผู้ที่อยากเลี้ยงปลาตัวใหญ่ระยะยาว	ค่าก่อสร้างและค่าไฟสูงขึ้นตามขนาด

ตัวเลขในตารางเป็นกรอบที่ใช้กันทั่วไปในหมู่ผู้เลี้ยง ไม่ใช่กฎตายตัว จำนวนปลาที่รับได้จริงขึ้นกับระบบกรองมากกว่าปริมาตรอย่างเดียว ถ้าไม่แน่ใจ ให้เริ่มจากปลาน้อยกว่าที่คิดไว้ครึ่งหนึ่ง

ความลึกสำคัญมากในอากาศร้อน บ่อที่ลึกราว 1 เมตรขึ้นไปจะมีน้ำชั้นล่างที่เย็นกว่าผิวน้ำตอนบ่าย ปลาได้ลงไปหลบ ส่วนตำแหน่งบ่อ ให้เลือกที่ได้แดดเช้าและมีร่มตอนบ่าย ห่างต้นไม้ใบร่วงเยอะอย่างหูกวางหรือมะม่วง มีปลั๊กไฟที่กันน้ำและทางระบายน้ำทิ้ง และกันแมว นกกระเต็น หรือตัวเงินตัวทองด้วยตาข่ายคลุมบางส่วน

บ่อคอนกรีตใหม่ต้องแช่น้ำและถ่ายทิ้งหลายรอบก่อนใช้ เพราะปูนที่ยังไม่เซ็ตตัวดีทำให้ค่า pH สูง ปรึกษาช่างที่สร้างบ่อปลาโดยตรงเรื่องวิธีล้างด่างและการทาสีเคลือบที่ปลอดภัยกับปลา

ระบบกรองสามชั้น และทำไมห้ามปิดปั๊มกลางคืน

บ่อปลาคราฟอยู่ได้เพราะแบคทีเรียในระบบกรองเปลี่ยนแอมโมเนียจากมูลปลาเป็นไนไตรต์ แล้วเป็นไนเตรตซึ่งเป็นพิษน้อยกว่ามาก แบคทีเรียกลุ่มนี้ต้องการออกซิเจนและน้ำไหลผ่านตลอดเวลา

ชั้นกรอง	หน้าที่	อุปกรณ์ที่เจอบ่อย	ดูแลอย่างไร
กรองกายภาพ	ดักตะกอน มูลปลา เศษอาหาร	ถังตกตะกอน แปรงกรอง ใยกรอง	ล้างหรือถ่ายตะกอนสัปดาห์ละครั้ง
กรองชีวภาพ	ที่อยู่ของแบคทีเรียย่อยแอมโมเนีย	เซรามิกริง ไบโอบอล หินพัมมิส	ล้างเบา ๆ ด้วยน้ำบ่อ ไม่ล้างพร้อมกันทุกถัง
ตัวช่วยเสริม	ลดตะไคร่เขียวลอยน้ำ	หลอด UV	เปลี่ยนหลอดตามอายุที่ผู้ผลิตกำหนด

ใช้น้ำประปาล้างวัสดุกรองชีวภาพเมื่อไร คลอรีนจะฆ่าแบคทีเรียที่สะสมมาหลายสัปดาห์ภายในไม่กี่นาที ส่วนการปิดปั๊มกลางคืนเพื่อประหยัดไฟหรือลดเสียง ทำให้แบคทีเรียขาดออกซิเจน เช้ามาค่าแอมโมเนียพุ่งและบางครั้งเจอปลาลอยหัวทั้งบ่อ หลักเลือกปั๊มและขนาดกรองแบบละเอียดขึ้นใช้แนวคิดเดียวกับที่อธิบายไว้ใน ระบบกรองตู้ปลา

รอบ่อพร้อม 4 ถึง 6 สัปดาห์ ก่อนปล่อยปลาเต็มบ่อ

คู่มือ Merck ระบุว่าแบคทีเรียที่ย่อยของเสียจะเกิดขึ้นเองในระบบภายในราว 4 ถึง 6 สัปดาห์ และผลิตภัณฑ์เชื้อแบคทีเรียสำเร็จรูปช่วยเร่งได้เพียงเล็กน้อย ช่วงนี้คือช่วงที่มือใหม่ใจร้อนที่สุด ลำดับที่ใช้ได้จริงเป็นแบบนี้

1. เติมน้ำ ใส่สารกำจัดคลอรีนและคลอรามีนตามปริมาตรบ่อ
2. เปิดปั๊ม ระบบกรอง และหัวทรายตลอด 24 ชั่วโมง
3. ใส่แหล่งแอมโมเนีย ส่วนใหญ่ใช้ปลาราคาถูกจำนวนน้อยหรืออาหารปลาเล็กน้อยตามคำแนะนำของร้าน
4. วัดแอมโมเนียและไนไตรต์สัปดาห์ละ 2 ครั้ง จะเห็นแอมโมเนียขึ้นก่อน แล้วไนไตรต์ขึ้นตาม จากนั้นทั้งสองค่าลดลงใกล้ศูนย์
5. เมื่อทั้งสองค่าใกล้ศูนย์ติดกันหลายวัน จึงเติมปลาคราฟครั้งละ 1 ถึง 2 ตัว ห่างกันอย่างน้อยสองสัปดาห์

ขั้นตอนวงจรไนโตรเจนแบบเดียวกันนี้ใช้กับตู้ปลาในบ้านด้วย อ่านขั้นตอนประกอบรูปได้ที่ วิธีเซ็ตตู้ปลา

ค่าน้ำที่ต้องวัด และตัวเลขที่ใช้ตัดสินใจ

ชุดทดสอบแบบหยดสำหรับแอมโมเนีย ไนไตรต์ ไนเตรต และ pH เป็นของที่ต้องมีตั้งแต่วันแรก กับเทอร์โมมิเตอร์อีกหนึ่งอัน

ค่า	เป้าหมาย	ถ้าเกินต้องทำอะไร
อุณหภูมิ	ราว 18 ถึง 25 องศาเซลเซียส และแกว่งไม่เกิน 3 องศาต่อวัน	เพิ่มร่ม เพิ่มอากาศ ลดอาหาร
แอมโมเนีย	ศูนย์หรือใกล้ศูนย์	เปลี่ยนน้ำ 20 ถึง 30% งดอาหารหนึ่งวัน
ไนไตรต์	ศูนย์หรือใกล้ศูนย์	เปลี่ยนน้ำ ตรวจระบบกรองชีวภาพ
ไนเตรต	ต่ำ และไม่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ	เพิ่มรอบเปลี่ยนน้ำ
pH	คงที่ ไม่ต่ำกว่า 5.5 และไม่สูงกว่า 8.5	แก้ช้า ๆ ห้ามปรับทีเดียว

ตัวเลขอุณหภูมิและช่วง pH มาจากเอกสาร Water Quality in Koi Practice ในการประชุม WSAVA ปี 2019 ซึ่งระบุด้วยว่ายิ่ง pH และอุณหภูมิสูง แอมโมเนียยิ่งเป็นพิษมาก ข้อนี้คือเหตุผลที่บ่อในไทยต้องคุมแอมโมเนียเข้มกว่าบ่อในประเทศหนาว

เปลี่ยนน้ำบางส่วนสัปดาห์ละราว 10 ถึง 20% ของปริมาตร น้ำใหม่ต้องผ่านสารกำจัดคลอรีนและคลอรามีนทุกครั้ง ตามที่ Merck แนะนำ ถ้าใช้น้ำบาดาล ให้วัด pH และความกระด้างก่อนใช้ครั้งแรก

น้ำร้อนในหน้าร้อนไทย ปัญหาที่บ่อญี่ปุ่นไม่ต้องเจอ

เดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม บ่อกลางแจ้งตื้น ๆ ผิวน้ำตอนบ่ายสามโมงขึ้นไปเกิน 30 องศาได้ง่าย น้ำที่อุ่นขึ้นละลายออกซิเจนได้น้อยลง ขณะที่ปลากินและเผาผลาญมากขึ้น ช่วงที่อันตรายที่สุดคือเช้ามืด เพราะตะไคร่และพืชน้ำใช้ออกซิเจนตลอดคืนโดยไม่ได้สังเคราะห์แสงคืน ออกซิเจนจึงต่ำสุดก่อนพระอาทิตย์ขึ้น

สิ่งที่ช่วยได้จริงในบ้านเรา เรียงตามความคุ้ม

• ขึงซาแรนกรองแสง 50 ถึง 70% คลุมบ่อช่วงเที่ยงถึงบ่าย
• เพิ่มหัวทรายหรือน้ำตกให้ผิวน้ำแตกตัว เปิดตลอดคืนในหน้าร้อน
• งดมื้อบ่ายในวันที่น้ำร้อนจัด ให้เฉพาะเช้าตรู่และเย็น
• เติมน้ำใหม่ช่วงเช้า เพื่อไม่ให้อุณหภูมิเปลี่ยนเกิน 3 องศาในครั้งเดียว
• ถ้าบ่อตื้นกว่า 60 เซนติเมตร คิดเรื่องขุดลึกขึ้นหรือย้ายปลาไปบ่อที่ใหญ่กว่า

ให้อาหารเท่าไร และเลือกอาหารเม็ดแบบไหน

Merck ระบุว่ามีอาหารเม็ดสูตรเฉพาะสำหรับปลาคราฟและปลาทองในบ่อกลางแจ้ง ซึ่งควรเป็นอาหารหลัก และย้ำว่าการให้อาหารมากเกินทำให้ทั้งปลาป่วยและน้ำสกปรก ปลาคราฟจะขออาหารทุกครั้งที่เห็นเงาคน เป็นนิสัยที่ทำให้เจ้าของใจอ่อนบ่อยที่สุด

1. ให้ครั้งละเท่าที่กินหมดใน 3 ถึง 5 นาที ถ้าเหลือลอยอยู่ ให้ช้อนทิ้งและลดมื้อหน้า
2. วันละ 2 ถึง 3 มื้อ ช่วงเช้าและเย็นที่น้ำไม่ร้อน
3. เลือกขนาดเม็ดให้เล็กกว่าปากปลาตัวเล็กที่สุดในบ่อ
4. ซื้อถุงที่ใช้หมดภายใน 2 ถึง 3 เดือน เก็บในกล่องปิดสนิทในที่ร่ม อาหารที่ชื้นหรือมีกลิ่นหืนให้ทิ้ง
5. ผักใบอย่างผักกาดหรือแตงโมชิ้นเล็ก ให้เป็นของเสริมสัปดาห์ละครั้งหรือสองครั้งได้ และตักส่วนที่เหลือออกภายในวันเดียว

ความต่างของอาหารเม็ดลอย อาหารจม และอาหารสด ดูเพิ่มเติมได้ใน อาหารปลาสวยงาม

กักปลาใหม่ก่อนลงบ่อหลัก

ปลาที่ดูแข็งแรงในร้านอาจพาปรสิตหรือเชื้อโรคมาด้วย ถ้าปล่อยลงบ่อหลักทันทีแล้วเกิดโรค ต้องรักษาทั้งบ่อ ซึ่งยากและแพงกว่ารักษาในถังเล็กมาก

ขั้นตอน	ทำอย่างไร
เตรียมถังกัก	ถัง 200 ถึง 500 ลิตร มีหัวทรายและกรองเล็ก ใช้น้ำที่ลดคลอรีนแล้ว
ปรับอุณหภูมิ	ลอยถุงปลาในถังกัก 15 ถึง 20 นาที แล้วเติมน้ำถังกักเข้าถุงทีละน้อย
ระยะสังเกต	ผู้เลี้ยงส่วนใหญ่กักราว 3 ถึง 4 สัปดาห์ ดูการกิน การว่าย ผิว และเหงือก
อุปกรณ์	สวิงและถังแยกชุด ล้างมือทุกครั้งก่อนไปจับบ่อหลัก
ลงบ่อหลัก	เมื่อกินดี ไม่ถูตัว ไม่มีแผล ตลอดช่วงกัก

อาการที่บอกว่าปลาไม่สบาย และสิ่งที่ทำได้ก่อนหาหมอ

อาการ	สาเหตุที่เป็นไปได้	ทำอะไรก่อน
ลอยหัว ฮุบอากาศ	ออกซิเจนต่ำ แอมโมเนียหรือไนไตรต์สูง	เพิ่มอากาศ เปลี่ยนน้ำ วัดค่า
ถูตัวกับพื้นหรือขอบบ่อ กระโดด	ปรสิตที่ผิวหรือเหงือก	แยกปลา วัดค่าน้ำ ปรึกษาผู้รักษาปลา
จุดขาวเล็ก ๆ ทั่วตัว	ปรสิตจุดขาว	แยกปลา ห้ามใส่ยาลงบ่อหลักเอง
แผลแดง เกล็ดตั้ง	ติดเชื้อแบคทีเรีย	แยกปลา พบสัตวแพทย์
นอนก้นบ่อ ครีบหุบ ไม่กิน	ค่าน้ำแย่ หรือป่วยหลายอย่าง	วัดค่าน้ำก่อนทุกครั้ง

ยาและเกลือบางชนิดฆ่าแบคทีเรียในระบบกรองไปด้วย ทำให้น้ำเสียซ้ำ การใช้ยาในบ่อจึงควรมีสัตวแพทย์ที่รักษาปลาหรือผู้เชี่ยวชาญฟาร์มช่วยคำนวณปริมาณ ไม่ควรใส่หลายตัวพร้อมกัน

ตารางดูแลบ่อปลาคราฟ สำหรับเดือนแรกและหลังจากนั้น

ความถี่	งานที่ต้องทำ
ทุกวัน	ดูปลาตอนให้อาหาร นับจำนวน ดูปั๊มและหัวทรายว่าทำงาน ช้อนใบไม้
สัปดาห์ละ 2 ครั้ง ช่วงเดือนแรก	วัดแอมโมเนียและไนไตรต์
ทุกสัปดาห์	ถ่ายตะกอนในถังกรองแรก เปลี่ยนน้ำ 10 ถึง 20% วัดอุณหภูมิช่วงบ่าย
ทุกเดือน	วัดไนเตรตและ pH ล้างวัสดุกรองชีวภาพบางส่วนด้วยน้ำบ่อ
ก่อนหน้าร้อน	ติดซาแรน เช็กหัวทรายสำรอง เผื่อปั๊มลมสำรองเวลาไฟดับ

ถ้าทำตามตารางนี้ได้สามเดือนแรกโดยไม่มีปลาตาย แปลว่าระบบของคุณตั้งตัวแล้ว ค่อยคิดเรื่องเพิ่มปลาตัวถัดไป และถ้าวันไหนเจอปลาซึมพร้อมแผลหรือหายใจถี่ที่ไม่ดีขึ้นหลังเปลี่ยนน้ำ ให้ถ่ายวิดีโอปลาและค่าน้ำล่าสุดไปปรึกษาสัตวแพทย์ที่รักษาปลาในวันนั้น