วิธีจัดตู้ปลาสำหรับมือใหม่ เรียงลำดับตั้งแต่วันแรกถึงสัปดาห์ที่ 8

ตู้ปลาจัดเสร็จได้ในครึ่งวัน แต่ยังเลี้ยงปลาไม่ได้ทันที ตู้ใหม่ต้องรอแบคทีเรียที่ย่อยของเสียตั้งตัวในไส้กรองก่อน ซึ่ง Merck Veterinary Manual ระบุว่าใช้เวลา 4 ถึง 6 สัปดาห์ และบางตู้ถึง 8 สัปดาห์ ลำดับที่ถูกคือเตรียมตู้ เติมน้ำ เปิดระบบ รอ ทดสอบน้ำ แล้วจึงใส่ปลาทีละน้อย หน้านี้เรียงขั้นตอนตามเวลาจริงตั้งแต่วันแรก

ของที่ต้องมีตั้งแต่วันแรก กับของที่ซื้อทีหลังได้

ต้องมีก่อนเริ่มจัด	ซื้อทีหลังได้
ตู้ปลาพร้อมฝาหรือฝาครอบ (ขนาดดู ตู้ปลาเลือกขนาดอย่างไร)	ไม้น้ำจริงและปุ๋ย
ขาตั้งหรือตู้วางที่รับน้ำหนักได้	พัดลมระบายความร้อน
เครื่องกรอง (ฟองน้ำ กรองในตู้ หรือกรองนอก)	ตาข่ายคัดแยกปลา
กรวดหรือทราย ราว 0.12 กิโลกรัมต่อน้ำ 1 ลิตร	ยาประจำตู้ปลา (ซื้อเมื่อรู้ว่าป่วยอะไร)
น้ำยาลดคลอรีนและคลอรามีน	ตู้กักโรคสำรอง
ชุดทดสอบน้ำ (แอมโมเนีย ไนไทรต์ ไนเตรต pH)	อุปกรณ์ล้างกรองพิเศษ
เทอร์โมมิเตอร์
ถังน้ำสองใบสำหรับตู้ปลาโดยเฉพาะ และสายยางดูดกรวด
เครื่องทำความอุ่น ถ้าเลี้ยงปลาเขตร้อนในห้องที่เย็น

เรื่องกรวด Merck แนะนำประมาณ 1 ปอนด์ต่อน้ำ 1 แกลลอน ตู้ 65 ลิตรจึงใช้ราว 8 กิโลกรัม ถ้าซื้อกรวดแล้วเหลือก็ไม่เสียหาย ซื้อให้ครบรอบเดียว

ชุดทดสอบน้ำคือของที่คนมักข้าม ทั้งที่เป็นของที่ตัดสินว่าตู้ผ่านหรือไม่ผ่านระยะแรก ชนิดน้ำยาแม่นกว่าชนิดแถบในหลายกรณี แต่ชนิดไหนก็ใช้ได้ถ้าอ่านค่าแอมโมเนียกับไนไทรต์ได้

วันที่ 1: ทดสอบรั่ว ล้างกรวด เติมน้ำ

1. ตั้งตู้บนขาตั้งที่เรียบและได้ระดับ ห่างแดดตรงและหน้าต่างตามที่ Merck และ RSPCA แนะนำ
2. เติมน้ำเปล่าสัก 2 ใน 3 ตู้ทิ้งไว้ 24 ชั่วโมง ดูรอยรั่วที่ขอบซิลิโคนและใต้ตู้ ตู้มือสองควรทดสอบนานกว่านี้
3. ล้างกรวดในถังด้วยน้ำสะอาดจนน้ำใส ฝุ่นละเอียดที่ไม่ล้างจะอุดไส้กรองและทำให้น้ำขุ่นหลายวัน Merck แนะนำให้ล้างกรวดก่อน
4. ใส่กรวดโดยให้ด้านหลังหนากว่าด้านหน้า วางหินและไม้ตกแต่งก่อนเติมน้ำ เพราะวางตอนมีน้ำยากกว่าและทำให้ขุ่น
5. เติมน้ำ เทใส่จานรองหรือถุงพลาสติกบนกรวดเพื่อไม่ให้ตะกอนกระจาย
6. ใส่น้ำยาลดคลอรีนและคลอรามีนตามขนาดบนฉลาก Merck ระบุว่าควรใช้น้ำยากับน้ำใหม่ที่เติมทุกครั้ง และ RSPCA บอกว่าคลอรามีนไม่ระเหยเองเหมือนคลอรีน การพักน้ำไม่พอ
7. เมื่อตู้เต็มแล้ว จึงต่อกรอง เครื่องทำความอุ่น และปั๊มลม Merck ย้ำว่าเครื่องเหล่านี้ควรเริ่มทำงานหลังเติมน้ำเสร็จ

ถ้าเลี้ยงปลาที่ต้องการน้ำอุ่น RSPCA ระบุ 24 ถึง 26 องศาเซลเซียส และต้องใช้เครื่องทำความอุ่นแบบจมน้ำกับเทอร์โมมิเตอร์ แต่ในเมืองไทยช่วงหน้าร้อน น้ำมักอุ่นอยู่แล้วโดยไม่ต้องใช้เครื่อง ส่วนปลาทองและปลาน้ำเย็นอื่นๆ อยู่ได้ที่อุณหภูมิห้องตามที่ Merck ระบุ

จัดที่หลบ ไม้น้ำ และของตกแต่งอย่างไร

ปลาที่ไม่มีที่หลบจะเครียด ซีด และกินน้อย RSPCA แนะนำให้มีพืชหรือของตกแต่งปิดบังราว 50 เปอร์เซ็นต์ของตู้ โดยเหลือพื้นที่โล่งไว้ว่ายน้ำ และชี้ว่าที่หลบมากขึ้นทำให้ปลากระตือรือร้นขึ้น พืชพลาสติกที่ซื้อจากร้านปลาลดความเครียดได้ใกล้เคียงของจริง

หลักจัดวางที่ใช้ได้ผล

• ของใหญ่ไว้ด้านหลังและมุม ปล่อยกลางตู้ว่างให้ปลาว่าย
• ปลาบนผิวน้ำต้องการพืชลอยหรือใบกว้างให้ซ่อน ปลากลางน้ำต้องการพืชสูง ปลาก้นตู้ต้องการถ้ำหรือท่อเล็กๆ
• เลี่ยงของมีมุมแหลมหรือรูแคบที่ปลาติดได้ RSPCA เตือนไว้ชัด
• ไม้ซุงหรือหินจากธรรมชาติควรผ่านการล้างและแช่ ถ้าไม่แน่ใจว่าหินทำให้ค่า pH หรือความกระด้างเปลี่ยนหรือไม่ ให้ใช้หินที่ขายในร้านปลา
• ห้ามเก็บพืชจากธรรมชาติใส่ตู้ RSPCA ให้ซื้อพืชจากร้านปลาเท่านั้น เพราะพืชป่ามีโอกาสพาโรคและหอยเข้าตู้

ตู้ที่จัดเยอะเกินไปจนปลาไม่มีทางว่ายก็ไม่ดี ดูให้มีทางว่ายต่อเนื่องอย่างน้อยหนึ่งเส้นจากซ้ายไปขวาตามความยาวตู้

เปิดระบบแล้วรอ: วงจรไนโตรเจนใน 4 ถึง 8 สัปดาห์

ปลากินอาหารและถ่ายของเสียออกมาเป็นแอมโมเนียซึ่งเป็นพิษ แบคทีเรียกลุ่มหนึ่งที่อาศัยอยู่ในไส้กรองและกรวดเปลี่ยนแอมโมเนียเป็นไนไทรต์ อีกกลุ่มเปลี่ยนไนไทรต์เป็นไนเตรตที่เป็นพิษน้อยกว่ามาก ตู้ใหม่ไม่มีแบคทีเรียพวกนี้ ต้องสร้างให้ก่อน

Merck Veterinary Manual ระบุว่าถ้าปล่อยตามธรรมชาติ แบคทีเรียตั้งตัวได้ราว 4 ถึง 6 สัปดาห์ และบางครั้งนานถึง 8 สัปดาห์ในตู้เขตร้อน มีสองทางเลือกให้ทำ

ทางที่ 1: ทำโดยไม่มีปลา (fishless cycle)

เป็นวิธีที่ Merck อธิบาย คือจัดตู้ให้ครบแล้วใส่แอมโมเนียให้ได้ความเข้มข้นอย่างน้อย 1 ถึง 5 มิลลิกรัมต่อลิตร จากนั้นวัดแอมโมเนีย ไนไทรต์ และไนเตรตสม่ำเสมอจนทั้งแอมโมเนียและไนไทรต์เหลือศูนย์ จึงใส่ปลา วิธีนี้ไม่ทำให้ปลาเจ็บ แต่ต้องหาแอมโมเนียที่บริสุทธิ์ (ไม่ผสมสบู่หรือน้ำหอม) และต้องใช้ชุดทดสอบที่แม่นพอ

ทางที่ 2: ใส่ปลาน้อยตัวแล้วค่อยๆ เพิ่ม

วิธีนี้ใช้กันแพร่หลายในบ้านเรา แต่ Merck เตือนว่าถ้าใส่ปลามากเกินหรือให้อาหารมากเกินในตู้ใหม่ แอมโมเนียและไนไทรต์จะพุ่งจนปลาป่วยหรือตาย และแนะนำตรวจแอมโมเนียกับไนไทรต์ทุกวัน พร้อมเปลี่ยนน้ำถี่จนกว่าไส้กรองจะตั้งตัว ถ้าเลือกทางนี้ ให้เริ่มด้วยปลาเพียง 2 ถึง 3 ตัวที่ทนน้ำได้ดี และให้อาหารน้อยมาก

ตัวช่วยที่ได้ผล

• นำฟองน้ำกรองหรือวัสดุกรองที่ใช้ในตู้เก่าที่ปลอดโรคมาใส่ในตู้ใหม่ Merck ระบุว่าตั้งฟองน้ำกรองในตู้ที่เสถียรก่อนใช้ ช่วยเร่งการตั้งตัวได้
• ผลิตภัณฑ์แบคทีเรียสำเร็จรูปช่วยเร่งได้เล็กน้อยแต่ไม่จำเป็นสำหรับตู้บ้านส่วนใหญ่ตามที่ Merck ระบุ
• ตรวจความเป็นด่างรวมของน้ำ (total alkalinity) Merck ระบุว่าถ้าต่ำกว่า 50 มิลลิกรัมต่อลิตรจะยับยั้งแบคทีเรียกรอง ควรมีอย่างน้อย 100 มิลลิกรัมต่อลิตร ถ้าน้ำประปาที่บ้านอ่อน ให้ปรึกษาร้านปลาเรื่องวัสดุเพิ่มค่าบัฟเฟอร์

ตารางสังเกตค่าน้ำระหว่างรอ

ช่วง	สิ่งที่มักเห็น	ทำอะไร
สัปดาห์ที่ 1 ถึง 2	แอมโมเนียเริ่มขึ้น ไนไทรต์ยังเป็นศูนย์	ทดสอบทุก 2 ถึง 3 วัน ยังไม่เพิ่มปลา
สัปดาห์ที่ 2 ถึง 4	แอมโมเนียลดลง ไนไทรต์ขึ้นสูง	เปลี่ยนน้ำถ้าไนไทรต์เกิน 1 ppm และมีปลา
สัปดาห์ที่ 4 ถึง 6	ไนไทรต์ลดลง ไนเตรตเริ่มขึ้น	เปลี่ยนน้ำลดไนเตรตทุกสัปดาห์
สัปดาห์ที่ 6 ถึง 8	แอมโมเนียและไนไทรต์ใกล้ศูนย์อย่างต่อเนื่อง	ตู้พร้อมรับปลาชุดต่อไป

RSPCA ให้ทดสอบแอมโมเนียและไนไทรต์ทุก 2 ถึง 3 วันตลอด 6 สัปดาห์แรก จากนั้นทุก 1 ถึง 2 สัปดาห์ และกำหนดว่าน้ำที่ปลอดภัยคือแอมโมเนียต่ำกว่า 0.1 ppm ไนไทรต์ต่ำกว่า 0.2 ppm ไนเตรตต่ำกว่า 50 ppm และ pH 6.5 ถึง 7.5 ช่วงเวลาที่ในตารางเป็นลำดับทั่วไป ไม่ใช่กำหนดตายตัว ตู้แต่ละตู้ขึ้นกับอุณหภูมิและแหล่งแบคทีเรียที่มี

ใส่ปลาชุดแรกอย่างไรไม่ให้ระบบพัง

เมื่อแอมโมเนียและไนไทรต์ลงมาต่ำพอแล้ว ให้ทำตามนี้

1. ไม่ซื้อปลาเยอะในวันเดียว Merck แนะนำให้เพิ่มปลาทีละ 1 ถึง 2 ตัวเพื่อให้แบคทีเรียตามทัน ปล่อยเว้นสัปดาห์ละหนึ่งชุดและทดสอบแอมโมเนียหลังเพิ่ม 2 ถึง 3 วัน
2. ปิดไฟตู้ แล้วลอยถุงปลาในตู้ราว 15 ถึง 20 นาทีให้อุณหภูมิเท่ากัน จากนั้นเติมน้ำจากตู้ใส่ถุงทีละน้อยสองสามครั้งก่อนปล่อย ช่วงเวลาปรับตัวนี้เป็นแนวทางทั่วไปของผู้เลี้ยง ปรับตามคำแนะนำของร้านที่ซื้อ
3. ไม่เทน้ำในถุงลงตู้ น้ำจากร้านมีของเสียและเชื้อโรคที่ไม่ต้องการ
4. งดอาหารวันแรก และให้เท่าที่กินหมดภายใน 2 นาทีวันละครั้งตามที่ RSPCA ระบุ
5. ปลาใหม่ทุกตัวควรกักดูอาการก่อนรวมตู้ Merck ระบุว่าการกักโรคควรไม่น้อยกว่า 30 วัน ในทางปฏิบัติของผู้เลี้ยงบ้านมักใช้ถังเล็ก 10 ลิตรพร้อมฟองน้ำกรองและเครื่องทำความอุ่น ใช้ตาข่ายและสายยางแยกชุดกับตู้หลัก
6. กำหนดรอบแสง ไฟตู้เปิดไม่เกิน 10 ชั่วโมง และมืดอย่างน้อย 8 ชั่วโมงตามที่ RSPCA ระบุ ไฟเปิดทั้งวันทำให้สาหร่ายบานและปลาเครียด

การเลือกปลาชุดแรกที่ทนน้ำ เช่นปลาหางนกยูงที่ เลี้ยงปลาหางนกยูง หรือปลากัดที่ อาหารปลากัดกินอะไร ช่วยลดความผิดพลาดของมือใหม่ แต่ไม่ใช่เหตุผลให้ข้ามการรอระบบน้ำ

ปัญหาที่เจอบ่อยในสองเดือนแรก

อาการ	สาเหตุที่เป็นไปได้	แก้อย่างไร
น้ำขุ่นขาวหลังเติมน้ำไม่กี่วัน	แบคทีเรียแพร่ตัวหรือฝุ่นกรวด	รอ 1 ถึง 2 สัปดาห์ อย่าเปลี่ยนน้ำทั้งตู้ ลดอาหาร
น้ำเขียวหรือสาหร่ายบาน	แสงมากเกิน ธาตุอาหารส่วนเกิน	ลดเวลาไฟ ย้ายตู้หลบแดด เปลี่ยนน้ำตามรอบ
ปลาลอยหัวฮุบอากาศ	ออกซิเจนต่ำหรือแอมโมเนียสูง	เพิ่มหัวทรายหรือแรงน้ำที่ผิว ตรวจแอมโมเนีย
ไนไทรต์ค้างสูงเกิน 4 สัปดาห์	ปลาเยอะเกิน หรือกรองอุดตัน	เปลี่ยนน้ำ 25 ถึง 50 เปอร์เซ็นต์ ลดอาหาร ตรวจความเป็นด่าง
ปลาซึม เกล็ดตั้ง จุดขาว	โรคหรือน้ำไม่ดี	ตรวจน้ำก่อน ถ้ามีอาการโรคให้ปรึกษาสัตวแพทย์สัตว์น้ำหรือร้านที่เชื่อถือได้

ข้อควรระวังเรื่องการล้างกรอง RSPCA แนะนำให้ล้างไส้กรองเบาๆ ในน้ำที่ดูดจากตู้เมื่ออุดตันหรือทุกเดือน ห้ามล้างด้วยน้ำประปาโดยตรง และอย่าล้างจนสะอาดเอี่ยมเพราะทำลายแบคทีเรียที่มีประโยชน์ ผู้ที่เพิ่งเลี้ยงมักเข้าใจผิดว่าตู้ที่ดีต้องสะอาดสุด ความจริงคือกรองที่สะอาดเกินไปเท่ากับตั้งต้นวงจรใหม่

กิจวัตรหลังตู้ตั้งตัว

Merck แบ่งงานเป็นรายวันและรายสัปดาห์ ผสมกับเกณฑ์ของ RSPCA ได้ตารางนี้

ความถี่	งาน
ทุกวัน	ดูปลา เช็กอุณหภูมิและเครื่องมือ ให้อาหาร ช้อนอาหารที่เหลือ
ทุกสัปดาห์	เปลี่ยนน้ำ 10 ถึง 25 เปอร์เซ็นต์ ดูดกรวด เติมน้ำที่ระเหย ล้างสาหร่ายที่กระจกด้วยฟองน้ำหรือแม่เหล็กที่ใช้กับตู้ปลา ห้ามใช้สบู่หรือน้ำยาล้างจาน
ทุก 1 ถึง 2 สัปดาห์	ทดสอบแอมโมเนีย ไนไทรต์ ไนเตรต pH
ทุกเดือน	ล้างไส้กรองในน้ำจากตู้ ตรวจท่อและปั๊ม

Merck ยังเตือนเรื่อง old tank syndrome คือการเติมน้ำใหม่ชดเชยที่ระเหยโดยไม่เคยเปลี่ยนน้ำเก่า จนค่าบัฟเฟอร์หมดและ pH ตกลง การเปลี่ยนน้ำตามตารางจึงจำเป็น การเติมน้ำให้ระดับเท่าเดิมอย่างเดียวไม่พอ

ถ้าจะลงมือจัดตู้ในสุดสัปดาห์นี้

1. วันเสาร์ ทดสอบตู้รั่ว ล้างกรวด จัดของตกแต่ง เติมน้ำและน้ำยาลดคลอรีน
2. วันอาทิตย์ เปิดกรอง วัดอุณหภูมิ จดค่าแอมโมเนีย ไนไทรต์ ไนเตรต pH เป็นค่าตั้งต้น
3. ทุก 2 ถึง 3 วันต่อมา ทดสอบน้ำและจดผล ยังไม่ซื้อปลาจนแอมโมเนียกับไนไทรต์เป็นศูนย์ต่อเนื่อง หรือเริ่มด้วยปลา 2 ถึง 3 ตัวตามทางที่ 2 พร้อมตรวจน้ำทุกวัน
4. เมื่อพร้อมแล้ว ใส่ปลาทีละ 1 ถึง 2 ตัว เว้นห่างสัปดาห์ละชุด
5. ตั้งรอบเปลี่ยนน้ำ 10 ถึง 25 เปอร์เซ็นต์ต่อสัปดาห์ในปฏิทิน
6. ปลาเริ่มผิดปกติและค่าน้ำปกติ ปรึกษาสัตวแพทย์ที่รักษาสัตว์น้ำ หรือร้านปลาที่มีผู้เชี่ยวชาญ ก่อนซื้อยามาเติม