เลี้ยงปลาในบ่อหลังบ้าน มือใหม่เริ่มยังไงให้ปลาอยู่รอด

บ่อปลาหลังบ้านดูแลง่ายกว่าตู้ในบางเรื่อง และยากกว่าในบางเรื่อง น้ำปริมาณมากทำให้ค่าน้ำแกว่งช้า ปลามีพื้นที่ว่าย และแสงแดดช่วยให้พืชน้ำโต แต่บ่อกลางแจ้งต้องรับแดดเต็มวัน ฝนที่ตกหนักติดกันหลายวัน ใบไม้ที่ร่วงลงน้ำ และสัตว์ที่มาจับปลากิน ซึ่งตู้ในบ้านไม่ต้องเจอ มือใหม่ที่วางแผนเรื่องเหล่านี้ก่อนขุดบ่อจะเสียปลาน้อยกว่าคนที่ขุดก่อนแล้วค่อยแก้ทีหลังมาก

ถ้าตั้งใจเลี้ยงปลาคาร์ปโดยเฉพาะ ซึ่งต้องการบ่อใหญ่ ลึก และระบบกรองที่จริงจังกว่า อ่านแนวทางเฉพาะที่ เลี้ยงปลาคาร์ปสำหรับมือใหม่ หน้านี้เน้นบ่อขนาดเล็กถึงกลางในบ้านทั่วไป

เลือกตำแหน่งก่อนขุด

ตำแหน่งบ่อกำหนดปัญหาที่จะเจอไปอีกหลายปี ข้อที่ควรคิดก่อนลงมือ

• แดด บ่อที่โดนแดดเต็มวันจะร้อนและเขียวง่าย บ่อที่อยู่ในร่มทั้งวันพืชน้ำโตยาก จุดที่ได้แดดเช้าและร่มช่วงบ่ายมักลงตัวที่สุดสำหรับอากาศไทย
• ต้นไม้ใหญ่ ใบที่ร่วงลงบ่อเน่าแล้วเพิ่มธาตุอาหารให้สาหร่าย Clemson Extension แนะนำให้กันใบไม้และเศษหญ้าตัดไม่ให้ลงบ่อ รากต้นไม้ยังดันผ้ายางหรือผนังบ่อได้
• ทางน้ำฝน อย่าให้บ่ออยู่ในจุดต่ำที่น้ำฝนจากสนาม ลานจอดรถ หรือแปลงผักไหลลงมา Penn State ระบุว่าสาหร่ายที่ทำให้น้ำเขียวมาจากฟอสฟอรัสและไนโตรเจนที่ไหลบ่ามากับน้ำ ส่วนสารเคมีจากสนามและปุ๋ยก็มากับน้ำแบบเดียวกัน
• ไฟฟ้า ต้องมีจุดจ่ายไฟใกล้บ่อสำหรับปั๊มและกรอง Merck ระบุว่าปลั๊กไฟกลางแจ้งต้องมีสายดินและกันน้ำ
• มองเห็นได้จากในบ้าน บ่อที่เดินผ่านทุกวันได้รับการดูแลมากกว่าบ่อที่ซ่อนอยู่มุมสวน และเห็นปัญหาเช่นปลาลอยหัวได้เร็วกว่า

ขนาด ความลึก และวัสดุ

บ่อที่ใหญ่ขึ้นดูแลง่ายขึ้น เพราะน้ำมากทำให้อุณหภูมิและค่าน้ำแกว่งช้ากว่า บ่อตื้นในอากาศไทยร้อนเร็วตอนบ่าย และเย็นเร็วตอนกลางคืนในหน้าหนาวทางภาคเหนือ ความลึกยังช่วยให้ปลามีที่หลบเมื่อนกหรือแมวมาที่ขอบบ่อ ผมแนะนำให้ทำบ่อลึกเท่าที่พื้นที่และความปลอดภัยของบ้านอนุญาต และให้มีส่วนลึกอย่างน้อยหนึ่งจุด ตัวเลขความลึกที่แน่นอนขึ้นกับชนิดปลาและสภาพอากาศของพื้นที่ จึงไม่ได้ระบุไว้ตรงนี้

วัสดุที่นิยมมีสามแบบ บ่อปูนก่อ ผ้ายางปูบ่อ และบ่อสำเร็จรูปพลาสติก บ่อปูนใหม่ต้องแช่น้ำและล้างหลายรอบก่อนใส่ปลา เพราะปูนใหม่ทำให้น้ำเป็นด่างสูง ส่วนผ้ายาง Merck แนะนำให้ปูบนชั้นทราย เพื่อไม่ให้หินหรือรากไม้ใต้ดินแทงทะลุ

ส่วนประกอบ	หน้าที่	ข้อควรคิด
ปั๊มน้ำ	หมุนน้ำผ่านกรอง	ขนาดต้องหมุนน้ำทั้งบ่อได้หลายรอบต่อวัน เปิดตลอด
กรองชีวภาพ	ให้แบคทีเรียเปลี่ยนของเสียจากปลา	ล้างด้วยน้ำจากบ่อ ไม่ล้างด้วยน้ำประปา
น้ำพุหรือน้ำตก	ทำให้ผิวน้ำแตกและรับออกซิเจน	ช่วยได้บ้าง Penn State ระบุว่าได้ผลน้อยกว่าการกระจายลมใต้น้ำในบ่อลึก
หัวกระจายลมใต้น้ำ	หมุนน้ำทั้งความลึก	มีประโยชน์ในบ่อลึกและช่วงหน้าร้อน
พืชน้ำ	แย่งธาตุอาหารจากสาหร่าย ให้ร่มเงา	พืชลอยน้ำไม่ควรปกคลุมผิวน้ำจนหมด
ตาข่ายคลุมบ่อ	กันใบไม้และสัตว์ที่มาจับปลา	ใช้ตาข่ายที่ขึงตึง ไม่หย่อนจนสัตว์ติด

บ่อเสร็จแล้ว ยังไม่ปล่อยปลาทันที

ความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดของบ่อใหม่คือเติมน้ำเสร็จแล้วปล่อยปลาทั้งชุดในวันเดียวกัน น้ำในบ่อใหม่ยังไม่มีแบคทีเรียที่จัดการของเสียจากปลา Merck Veterinary Manual ระบุว่าแบคทีเรียกลุ่มนี้ใช้เวลาราว 4 ถึง 6 สัปดาห์ในการตั้งตัว และแนะนำให้เพิ่มปลาครั้งละหนึ่งถึงสองตัว หลักเดียวกับตู้ปลาใช้กับบ่อได้ตรงๆ

ลำดับที่ผมแนะนำสำหรับบ่อใหม่

1. เติมน้ำ ใส่น้ำยาปรับสภาพที่กำจัดได้ทั้งคลอรีนและคลอรามีนตามปริมาตรบ่อ ตามที่ Merck แนะนำสำหรับน้ำประปา
2. เปิดปั๊มและกรองทิ้งไว้หลายวัน ตรวจรอยรั่วและดูว่าระดับน้ำคงที่ บ่อปูนใหม่ต้องผ่านการแช่และล้างก่อนขั้นนี้
3. ลงพืชน้ำก่อนปลา ให้พืชเริ่มดึงธาตุอาหารไปใช้
4. ปล่อยปลาชุดแรกจำนวนน้อย ให้อาหารน้อย และวัดแอมโมเนียกับไนไตรต์เป็นระยะ
5. เพิ่มปลาทีละน้อยเมื่อค่าน้ำนิ่ง จนถึงจำนวนที่วางแผนไว้

วิธีปล่อยปลาลงบ่อ ให้ลอยถุงไว้ที่ผิวน้ำในร่มให้อุณหภูมิใกล้กันก่อน แล้วค่อยปล่อย ช่วงเช้าหรือเย็นดีกว่าช่วงบ่ายที่น้ำผิวบ่อร้อน และไม่เทน้ำจากถุงลงบ่อ เพราะน้ำในถุงอาจพาเชื้อโรคจากร้านมาด้วย ปลาใหม่ที่มาจากหลายแหล่ง ถ้ามีภาชนะแยกกักไว้สังเกตอาการก่อนลงบ่อได้จะปลอดภัยกว่า เพราะการรักษาโรคในบ่อที่มีน้ำมากทำได้ยากกว่าในตู้หลายเท่า

ปลาได้กี่ตัว คิดจากพื้นที่ผิวน้ำ

จำนวนปลาในบ่อไม่ได้คิดจากปริมาตรอย่างเดียว เพราะออกซิเจนส่วนใหญ่เข้าสู่น้ำทางผิวน้ำ Merck Veterinary Manual ให้เกณฑ์ว่าความยาวปลารวม 1 นิ้วต่อพื้นที่ผิวน้ำ 12 ตารางนิ้ว หรือคิดเป็นเมตริกราว 1 เซนติเมตรต่อพื้นที่ผิว 36 ตารางเซนติเมตร และให้ลดจำนวนลงเมื่อน้ำเย็น

สมมติว่าบ่อขนาด 1 x 2 เมตร พื้นที่ผิวคือ 20,000 ตารางเซนติเมตร หารด้วย 36 ได้ราว 555 เซนติเมตร หมายถึงความยาวปลารวมทุกตัวไม่ควรเกินราว 5.5 เมตร ถ้าเลี้ยงปลาที่โตเต็มที่ยาวตัวละ 15 เซนติเมตร ก็ได้ราว 37 ตัวเป็นเพดาน

มีสามข้อที่ทำให้ควรเลี้ยงน้อยกว่าเพดานนี้มาก ข้อแรก เกณฑ์คิดจากความยาวปลาตอนโตเต็มที่ ไม่ใช่ตอนซื้อมา ปลาที่ซื้อมาตัวละ 5 เซนติเมตรจะโตขึ้นหลายเท่าในบ่อที่มีพื้นที่ ข้อสอง ปลาทองและปลาคาร์ปตัวหนาและกินมาก ของเสียต่อความยาวหนึ่งเซนติเมตรมากกว่าปลาเรียว ข้อสาม ปลาในบ่อมักผสมพันธุ์และมีลูก จำนวนจึงเพิ่มขึ้นเองโดยไม่ได้ซื้อเพิ่ม ผมแนะนำให้เริ่มที่ราวครึ่งหนึ่งของเพดานหรือต่ำกว่านั้น

ปลาชนิดไหนเหมาะกับบ่อมือใหม่

บ่อแรกควรเป็นปลาที่ทนการเปลี่ยนแปลงของน้ำได้ดี เพราะบ่อกลางแจ้งแกว่งมากกว่าตู้ในบ้านเสมอ

• ปลาทองพันธุ์ลำตัวยาว เช่นปลาทองธรรมดาและปลาทองโคเมท ทนอุณหภูมิกว้างและว่ายเร็วพอจะหนีสัตว์ RSPCA Australia ระบุว่าปลาทองอายุยืน 10 ถึง 15 ปี จึงเป็นการเลี้ยงระยะยาว รายละเอียดอยู่ที่ วิธีเลี้ยงปลาทอง
• ปลาพื้นเมืองขนาดเล็กที่เหมาะกับน้ำนิ่ง ซึ่งหาได้จากฟาร์มปลาในพื้นที่ ทนอากาศท้องถิ่นได้ดี
• ปลาหางนกยูงในบ่อเล็ก ช่วยกินลูกน้ำได้ แต่ออกลูกเร็วมาก ต้องคิดเรื่องจำนวนไว้ก่อน

ปลาทองพันธุ์แฟนซีตัวกลมว่ายช้า เหมาะกับตู้มากกว่าบ่อที่มีนกมาเยือน ส่วนปลาคาร์ปต้องการบ่อขนาดใหญ่กว่าที่มือใหม่ส่วนใหญ่เริ่มต้นไว้

ปัญหาเฉพาะของบ่อกลางแจ้งในไทย

แดดและน้ำร้อน น้ำที่ร้อนขึ้นเก็บออกซิเจนได้น้อยลง Penn State ระบุว่าออกซิเจนในบ่อต่ำสุดช่วงก่อนฟ้าสาง และบ่อมักเจอช่วงออกซิเจนต่ำในหน้าร้อน ถ้าเห็นปลาลอยหัวตอนเช้ามืด ให้เพิ่มการกระเพื่อมของน้ำทันที และดูสาเหตุอื่นที่ ปลาลอยหัว เกิดจากอะไร

น้ำเขียว Clemson Extension อธิบายว่าน้ำเขียวในบ่อมาจากธาตุอาหารส่วนเกินร่วมกับอากาศอุ่น และสาหร่ายบางชนิดสร้างสารพิษได้ Penn State ระบุว่าการตักหรือกรองหยาบเอาสาหร่ายแพลงก์ตอนออกไม่ได้ผล เพราะเซลล์เล็กเกินไป ทางแก้อยู่ที่การลดธาตุอาหารที่ลงบ่อ แนวทางละเอียดอยู่ที่ น้ำตู้ปลาเขียว แก้ยังไง

ฝนตกหนัก ฝนที่ตกติดกันหลายวันทำให้น้ำล้น ค่าน้ำเปลี่ยนเร็ว และพัดดินกับปุ๋ยจากรอบบ่อลงมา ทำขอบบ่อให้สูงกว่าพื้นรอบข้าง และทำทางน้ำล้นที่มีตะแกรงกันปลาหลุด

สัตว์ที่มาจับปลาเป็นอีกปัญหาที่ตู้ในบ้านไม่มี นกกินปลา แมว และตะกวดในบางพื้นที่เข้ามาที่บ่อได้ วิธีที่ช่วยได้ ได้แก่ ตาข่ายคลุมบ่อ ท่อหรือกระถางคว่ำวางในน้ำให้ปลาหลบ ขอบบ่อที่ลาดชันจนสัตว์ยืนจับปลาลำบาก และพืชลอยน้ำบางส่วนที่บังสายตาจากด้านบน

ยุงก็เป็นคำถามที่ตามมาเสมอ บ่อที่มีปลากินลูกน้ำและน้ำไม่นิ่งสนิทมักไม่เป็นแหล่งยุงมาก จุดที่ต้องระวังกลับเป็นแอ่งน้ำนิ่งรอบบ่อ จานรองกระถาง และมุมบ่อที่พืชหนาจนปลาเข้าไม่ถึง

ให้อาหารปลาในบ่ออย่างไร

ปลาในบ่อกินสาหร่าย แมลง และลูกน้ำที่มีในบ่อได้ส่วนหนึ่ง อาหารที่ให้จึงควรน้อยกว่าปลาในตู้ขนาดเดียวกัน ให้ในปริมาณที่ปลากินหมดในไม่กี่นาที และเก็บเศษที่ลอยค้างออก อาหารที่เหลือในบ่อจมลงก้นแล้วเน่า เพิ่มธาตุอาหารให้สาหร่ายโดยตรง ช่วงที่น้ำเย็นลงปลากินน้อยลง ให้ลดตาม รายละเอียดเรื่องจำนวนมื้อตามอุณหภูมิอยู่ที่ ให้อาหารปลาวันละกี่ครั้ง

ตารางดูแลบ่อตลอดปี

ความถี่	งาน
ทุกวัน	ให้อาหาร นับปลาคร่าวๆ ดูว่าปั๊มและน้ำพุทำงาน ดูปลาลอยหัวตอนเช้า
ทุกสัปดาห์	ตักใบไม้และเศษที่ลอย เติมน้ำที่ระเหยด้วยน้ำที่ผ่านน้ำยาปรับสภาพ เช็กตะแกรงหน้าปั๊ม
ทุกเดือน	ล้างวัสดุกรองหยาบด้วยน้ำจากบ่อ ตัดแต่งพืชน้ำที่โตเกิน
ก่อนหน้าร้อน	เพิ่มร่มเงา เตรียมหัวกระจายลมสำรอง ลดจำนวนปลาถ้าแน่น
ก่อนหน้าฝน	เช็กทางน้ำล้นและตะแกรงกันปลาหลุด ทำความสะอาดรางน้ำรอบบ่อ
ปีละครั้ง	ดูดตะกอนก้นบ่อ ตรวจผ้ายางหรือรอยร้าว ตรวจสายไฟและปลั๊กกลางแจ้ง