เลี้ยงปลาเทวดา วิธีดูแลตั้งแต่ตู้ทรงสูงถึงไข่และลูกปลา

ปลาเทวดาเป็นปลาที่ผมคิดว่าเหมาะกับคนที่เลี้ยงปลาเล็กมาสักพักแล้วอยากได้ปลาที่มีบุคลิกมากขึ้น มันว่ายช้า สง่า มาหาเราที่หน้าตู้ และถ้าได้คู่ที่ลงตัว เราจะได้เห็นพ่อแม่ปลาเฝ้าไข่ผลัดกันพัดน้ำทั้งวันทั้งคืน ภาพแบบนี้หาดูได้ไม่บ่อยในปลาตู้ทั่วไป

ปลาเทวดาไม่ใช่ปลายาก แต่มีเงื่อนไขเฉพาะตัวหลายข้อที่มือใหม่มักพลาด ตั้งแต่ทรงตู้ไปจนถึงการเลือกเพื่อนร่วมตู้ หัวข้อด้านล่างเรียงตามลำดับที่มือใหม่ควรรู้ก่อนเริ่ม

ตู้ทรงสูงและน้ำที่ไหลเบา

ปลาเทวดาเป็นปลาวงศ์ปลาหมอจากลุ่มน้ำอเมซอน ลำตัวแบนข้างและสูง ครีบหลังกับครีบท้องยาวลงมามาก ปลาโตเต็มที่สูงจากปลายครีบบนถึงปลายครีบล่างมากกว่าความยาวลำตัว ตู้เตี้ยที่ใช้กับปลาเล็กทั่วไปจึงทำให้ปลาเทวดาว่ายอึดอัด ผมเลือกตู้ที่สูงอย่างน้อยพอให้ปลาตัวใหญ่ที่สุดว่ายขึ้นลงได้โดยครีบไม่แตะพื้นหรือผิวน้ำ

เรื่องจำนวนปลา Merck Veterinary Manual ให้หลักสำหรับปลาน้ำจืดไว้ที่ความยาวปลา 1 ซม. ต่อพื้นที่ผิวน้ำ 36 ตร.ซม. ตัวเลขนี้คิดจากผิวน้ำ ไม่ใช่ความสูง ตู้ทรงสูงที่ฐานแคบจึงรับปลาได้น้อยกว่าที่ดูจากปริมาตร ถ้าจะเลี้ยงปลาเทวดาหลายตัว ให้คิดทั้งความสูงและพื้นที่ผิวน้ำไปพร้อมกัน วิธีคำนวณอ่านต่อได้ที่ ขนาดตู้ปลา

ปลาครีบยาวว่ายสู้กระแสน้ำแรงไม่ไหว กรองที่พ่นน้ำแรงทำให้ปลาถูกพัดไปมุมตู้ทั้งวัน ควรใช้กรองที่ปรับแรงได้หรือหันหัวพ่นไปทางผนังตู้ให้น้ำกระจายตัว ส่วนต้นไม้น้ำใบยาวช่วยให้ปลาเทวดารู้สึกปลอดภัย และเป็นที่วางไข่ตามธรรมชาติด้วย ถ้าอยากจัดแบบนี้ ดูวิธีเริ่มได้ที่ ตู้ไม้น้ำ

น้ำที่ปลาเทวดาชอบ

ปลาเทวดาที่ขายในไทยแทบทั้งหมดเป็นปลาเพาะในฟาร์มมาหลายรุ่น ปรับตัวกับน้ำบ้านได้ดีกว่าปลาจากธรรมชาติมาก สิ่งที่สำคัญคือน้ำต้องสะอาดและนิ่ง Merck ย้ำให้ใช้สารกำจัดทั้งคลอรีนและคลอรามีนในน้ำประปา ใช้ฮีตเตอร์ที่มีเทอร์โมสตัทร่วมกับเทอร์โมมิเตอร์แยก และเดินระบบกรองให้ครบ 4 ถึง 6 สัปดาห์ก่อนใส่ปลา

ข้อมูลจากงานวิจัยเรื่องพัฒนาการช่วงแรกของปลาเทวดาที่ตีพิมพ์ใน Neotropical Ichthyology บอกอะไรบางอย่างเกี่ยวกับน้ำได้ดี ทีมวิจัยฟักไข่ที่ 28 องศาเซลเซียส และพบว่าที่พีเอช 6.8 ไข่ฟักออกมาได้ดีที่สุด ส่วนที่พีเอช 8.2 ไข่รอดเพียงราว 2% ปลาโตเต็มวัยทนช่วงค่าน้ำได้กว้างกว่าไข่มาก แต่ถ้าวางแผนจะเพาะพันธุ์ น้ำที่เป็นกลางหรือกรดอ่อนเล็กน้อยให้โอกาสที่ดีกว่าน้ำด่าง

สิ่งที่ดูแล	แนวทาง	ที่มา
ระบบกรองก่อนใส่ปลา	เดินระบบ 4 ถึง 6 สัปดาห์	Merck
น้ำประปา	กำจัดคลอรีนและคลอรามีน	Merck
อุณหภูมิ	ใช้ฮีตเตอร์มีเทอร์โมสตัท ตรวจด้วยเทอร์โมมิเตอร์แยก	Merck
น้ำสำหรับฟักไข่	พีเอช 6.8 ที่ 28 องศาเซลเซียสให้ผลดีที่สุดในงานวิจัย	Neotropical Ichthyology
การเติมปลา	ครั้งละ 1 ถึง 2 ตัว	Merck

เลือกปลาที่ร้านและพากลับบ้าน

ปลาเทวดาในร้านมีหลายสี ทั้งสีเงินลายดำแบบดั้งเดิม ลายหินอ่อน สีดำทั้งตัว สีทอง และสายครีบยาวพิเศษ สีไม่ได้ทำให้การเลี้ยงต่างกันมาก สิ่งที่ผมดูก่อนสีเสมอคือสุขภาพของปลาทั้งตู้ในร้าน

Merck Veterinary Manual ให้แนวทางเลือกปลาไว้ว่า ปลาที่แข็งแรงควรว่ายคล่อง ตอบสนองเมื่อมีคนเข้าใกล้ ลำตัวไม่มีจุด แผล หรือปื้นขาว ครีบกางและสมบูรณ์ ตาใส และไม่หายใจหอบที่ผิวน้ำ ถ้าตู้ในร้านมีปลาตายลอยอยู่ หรือปลาหลายตัวมีอาการผิดปกติ ผมจะไม่ซื้อปลาจากตู้นั้นเลย แม้ตัวที่ชอบจะดูปกติ เพราะปลาอยู่น้ำเดียวกัน ปลาเทวดาที่ดีควรมีลำตัวกลม ไม่ใช่ตัวแบนผอมจนเห็นท้องเว้า และครีบหลังกับครีบท้องควรตั้งตรง ไม่หักพับ

ตอนกลับถึงบ้าน Merck แนะนำให้ลอยถุงปลาในตู้ราว 20 ถึง 30 นาทีเพื่อปรับอุณหภูมิ และห้ามเทน้ำจากถุงลงตู้ ให้ช้อนเฉพาะตัวปลาย้ายลงไป ผมปิดไฟตู้ไว้หลายชั่วโมงหลังปล่อยปลาใหม่ ปลาจะสงบเร็วขึ้น และยังไม่ให้อาหารจนถึงวันรุ่งขึ้น

ถ้ามีปลาเดิมในตู้อยู่แล้ว การแยกปลาใหม่ไว้ในตู้กักโรคสักระยะก่อนรวมตู้ช่วยกันโรคที่ติดมาจากร้านได้มาก ปลาเทวดาที่เพิ่งผ่านการขนส่งมาเครียดและภูมิต้านทานต่ำ โรคที่แฝงมามักแสดงอาการในช่วงสัปดาห์แรกๆ

เพื่อนร่วมตู้ที่เลือกได้และควรเลี่ยง

ปลาเทวดาเป็นปลาวงศ์ปลาหมอ นิสัยสงบกว่าปลาหมอสีกลุ่มอื่น แต่ยังเป็นนักล่าและหวงพื้นที่ตอนจับคู่ ผมแนะนำให้แบ่งเพื่อนร่วมตู้เป็นสามกลุ่มตามนิสัยปลา

กลุ่มที่ไปกันได้ดีคือปลาฝูงขนาดกลางที่นิสัยสงบและตัวใหญ่เกินกว่าจะเข้าปากปลาเทวดาโตเต็มที่ รวมถึงปลาแพะและปลาพื้นตู้ที่อยู่คนละระดับน้ำ กลุ่มที่ต้องระวังคือปลาตัวเล็กมาก เพราะเมื่อปลาเทวดาโตขึ้น ปลาเล็กจะหายไปทีละตัว และปลาสีสดตัวเล็กอย่าง ปลาหางนกยูง ก็อยู่ในกลุ่มเสี่ยงนี้ กลุ่มที่ควรเลี่ยงคือปลาที่ชอบแทะครีบยาวของปลาอื่น และปลาหมอสีที่ดุกว่า ซึ่งจะไล่ปลาเทวดาจนครีบขาด รายละเอียดเรื่องปลาหมอกลุ่มดุอ่านได้ใน เลี้ยงปลาหมอสี

ปลาเทวดาเองเลี้ยงเป็นกลุ่มได้ ถ้าตู้ใหญ่พอ แต่เมื่อมีคู่ไหนจับคู่กันแล้ว คู่นั้นจะยึดพื้นที่ส่วนหนึ่งของตู้และไล่ตัวอื่นออกไป ตู้ที่มีต้นไม้และขอนไม้ตัดสายตาช่วยลดการไล่กันได้มาก

อาหารรายวัน

ปลาเทวดากินได้ทั้งอาหารเม็ด อาหารแผ่น และอาหารแช่แข็งหรืออาหารมีชีวิต Merck ให้ตัวเลขการให้อาหารไว้ราว 1 ถึง 2% ของน้ำหนักตัวต่อวันสำหรับปลาโตเต็มวัย และ 3 ถึง 5% สำหรับปลาที่กำลังโต ผมให้วันละสองมื้อ ปริมาณที่ปลากินหมดในไม่กี่นาที แล้วตักเศษที่ร่วงลงพื้นออก

Merck แนะนำว่าอาหารแห้งที่เปิดแล้วไม่ควรเก็บนานเกิน 2 เดือน เพราะคุณค่าทางอาหารลดลง ปลาเทวดาที่กินอาหารเก่าเป็นเดือนๆ สีจะซีดและภูมิต้านทานต่ำลง ผมจึงซื้ออาหารขนาดเล็กพอใช้ภายในเดือนเดียว

เมื่อปลาเทวดาจับคู่และวางไข่

สัญญาณแรกคือปลาสองตัวแยกตัวออกจากกลุ่ม แล้วเริ่มทำความสะอาดพื้นผิวเรียบในตู้ เช่น ใบไม้ใหญ่ ท่อ หรือกระจกข้างตู้ ด้วยการจิกซ้ำๆ ไม่กี่วันต่อมา ตัวเมียจะวางไข่เป็นแถว และตัวผู้ตามไปผสม

งานวิจัยใน Neotropical Ichthyology บรรยายไว้ว่าพ่อแม่ปลาเทวดาช่วยกันเฝ้าไข่และใช้ครีบพัดน้ำผ่านไข่ตลอด เพื่อให้ไข่ได้ออกซิเจนและไม่มีตะกอนเกาะ ไข่ที่ 28 องศาเซลเซียสฟักออกมาในราว 46 ชั่วโมง ลูกปลาที่เพิ่งฟักยังว่ายไม่ได้ ใช้อาหารจากถุงไข่แดงไปจนหมดในวันที่ 4 ถึง 5 หลังฟัก จากนั้นจึงเริ่มว่ายออกหาอาหาร ช่วงนี้ต้องมีอาหารมีชีวิตขนาดเล็กพอเข้าปากลูกปลา

งานวิจัยเดียวกันบันทึกว่าพ่อแม่ปลาที่เครียดจะกินไข่ตัวเอง และลูกปลาที่ถูกเลี้ยงแยกด้วยมือคนตั้งแต่ไข่ จะไม่ได้เรียนรู้พฤติกรรมดูแลลูกเมื่อโตเป็นพ่อแม่เอง

หลังลูกปลาว่ายออกหาอาหารได้แล้ว งานของเราคือให้อาหารที่ขนาดเล็กพอ บ่อยครั้งแต่ทีละน้อย และรักษาน้ำให้สะอาด ลูกปลาหลายร้อยตัวในตู้เดียวทำให้ของเสียเพิ่มเร็วมาก ผมเปลี่ยนน้ำทีละน้อยแต่ถี่ขึ้นในช่วงนี้ และใช้ฟองน้ำครอบปากท่อดูดของกรองเพื่อไม่ให้ลูกปลาถูกดูดเข้าไป เมื่อลูกปลาเริ่มมีรูปร่างแบนสูงเหมือนพ่อแม่ ค่อยแยกออกไปเลี้ยงในตู้ของมันเอง ก่อนวางแผนเพาะ ให้คิดไว้ก่อนด้วยว่าจะส่งต่อลูกปลาให้ใคร เพราะหนึ่งครอกมีจำนวนมากกว่าที่ตู้บ้านเดียวจะรับไหว

ถ้าอยากให้พ่อแม่ดูแลไข่เอง ให้ลดสิ่งรบกวนรอบตู้ช่วงที่มีไข่ คลุมด้านข้างตู้บางส่วน และย้ายปลาตัวอื่นออกถ้าทำได้ คู่ใหม่ที่กินไข่ในรอบแรกๆ มักดูแลได้ดีขึ้นในรอบต่อไป

สังเกตอาการ ปลาเทวดาไม่สบาย

ปลาเทวดาแสดงอาการผ่านท่าว่ายและครีบได้ชัด ผมดูสัญญาณเหล่านี้ทุกวันตอนให้อาหาร

• ครีบหุบติดตัว หรือครีบท้องที่ยาวลงมากลายเป็นเส้นสั้นๆ
• ลอยนิ่งที่มุมบนของตู้ หรือหลบอยู่หลังต้นไม้ทั้งวัน
• หายใจถี่ เหงือกขยับเร็ว
• มีจุดขาว ปื้นขาว หรือขอบครีบขาวขุ่น
• ไม่ขึ้นมากินอาหาร หรือคายอาหารทิ้ง
• ลำตัวผอมจนเห็นสันหลังคม ทั้งที่ยังกินอยู่

เมื่อเห็นอาการ ให้ตรวจแอมโมเนียและไนไตรต์เป็นอย่างแรก โรคปลาตู้หลายโรคหน้าตาคล้ายกันระหว่างปลาชนิดต่างๆ ตารางอาการกับต้นเหตุที่ผมรวบรวมไว้ใน ปลากัดป่วย ใช้กับปลาเทวดาได้เช่นกัน ถ้าอาการไม่ดีขึ้นหลังแก้น้ำ ให้ปรึกษาสัตวแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญสุขภาพปลา

ตารางดูแลและก้าวต่อไป

รอบ	สิ่งที่ทำ
ทุกวัน	ให้อาหารสองมื้อ ตักเศษ ดูครีบและท่าว่ายตอนกิน
ทุกสัปดาห์	เปลี่ยนน้ำบางส่วนด้วยน้ำที่กำจัดคลอรีนแล้ว ดูดตะกอน วัดค่าน้ำ
ทุกเดือน	ล้างวัสดุกรองบางส่วนด้วยน้ำจากตู้ ตรวจฮีตเตอร์ ทิ้งอาหารที่เปิดเกิน 2 เดือน
เมื่อซื้อปลาใหม่	กักแยกก่อนรวมตู้ เติมครั้งละ 1 ถึง 2 ตัว

ถ้ายังไม่มีตู้ ให้เริ่มจากตู้ทรงสูงที่พื้นที่ผิวน้ำพอ เดินระบบให้ครบ แล้วค่อยรับปลาเทวดาขนาดเล็กมาสี่ถึงหกตัวพร้อมกันเพื่อให้ปลาจับคู่กันเอง ถ้ามีตู้ปลาเล็กอยู่แล้ว ให้นับก่อนว่าปลาตัวไหนจะกลายเป็นอาหารเมื่อปลาเทวดาโต แล้วตัดสินใจว่าจะย้ายใครไปตู้อื่น