เลี้ยงปลาอะโรวาน่า วิธีดูแลปลาตัวใหญ่ที่อยู่กับเราเป็นสิบปี

ปลาอะโรวาน่าเป็นปลาที่คนซื้อด้วยความรู้สึกมากกว่าปลาตู้ชนิดอื่นแทบทุกชนิด บางคนซื้อเพราะเชื่อเรื่องโชคลาภ บางคนซื้อเพราะเห็นปลาตัวใหญ่ว่ายช้าๆ ในตู้ร้านอาหารแล้วติดใจ ทั้งสองเหตุผลไม่ผิด แต่สิ่งที่ต้องเตรียมคือปลาตัวนี้จะโตจนยาวเท่าแขน อยู่กับเราได้นานกว่าสิบปี และเป็นสัตว์ที่กฎหมายคุ้มครอง

คนเลี้ยงปลาตัวใหญ่ในบ้านหลายคนต้องเปลี่ยนตู้หลายรอบกว่าจะได้ขนาดที่ปลาว่ายกลับตัวได้สบาย หัวข้อด้านล่างจึงเรียงจากเรื่องที่ต้องรู้ก่อนจ่ายเงิน ไปจนถึงงานประจำสัปดาห์

ปลาตะพัด ปลาไทยที่หายไปจากธรรมชาติ

อะโรวาน่าที่คนไทยเรียกกันมีหลายชนิด ชนิดที่ราคาสูงและเป็นที่ต้องการที่สุดคืออะโรวาน่าเอเชีย ชื่อวิทยาศาสตร์ Scleropages formosus ชื่อไทยคือปลาตะพัด บางท้องถิ่นเรียกปลาหางเข้ ฐานข้อมูล Thailand Biodiversity Information Facility ระบุว่าในไทยเคยพบปลาชนิดนี้ที่สุราษฎร์ธานี จันทบุรี และตราด และจัดสถานภาพในไทยไว้เป็นกลุ่มใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง

เอกสารประเมินความเสี่ยงของ U.S. Fish and Wildlife Service ระบุว่าปลาตะพัดอยู่ในบัญชี 1 ของ CITES มาตั้งแต่ปี 1975 IUCN จัดเป็นชนิดใกล้สูญพันธุ์ และในไทยเป็นสัตว์ที่กฎหมายคุ้มครอง ปลาที่ขายในตลาดสัตว์เลี้ยงทุกวันนี้จึงต้องมาจากฟาร์มเพาะพันธุ์ที่ได้รับอนุญาต FAO ยังบันทึกไว้ว่าอะโรวาน่าเอเชียเป็นปลาชนิดที่มีฟาร์มเพาะเลี้ยงขึ้นทะเบียนกับสำนักเลขาธิการ CITES

ส่วนอะโรวาน่าเงินที่ราคาถูกกว่ามากเป็นปลาจากอเมริกาใต้ คนละสกุลกัน การดูแลคล้ายกันในหลายเรื่อง แต่สถานะทางกฎหมายต่างกัน ก่อนซื้อให้ถามชื่อวิทยาศาสตร์ของปลาตัวนั้นทุกครั้ง

เอกสารที่ต้องได้พร้อมปลาตะพัด

กรมประมงเผยแพร่ชุดข้อมูลจำนวนผู้ที่ได้รับอนุญาตให้เพาะพันธุ์สัตว์ป่าคุ้มครอง ซึ่งมีปลาตะพัดอยู่ในรายการ แปลว่าการเพาะพันธุ์ปลาชนิดนี้ต้องได้รับอนุญาต และปลาที่ขายถูกต้องควรสืบย้อนกลับไปที่ฟาร์มเหล่านี้ได้

ปลาจากฟาร์มที่ถูกต้องควรมาพร้อมใบรับรองจากฟาร์มและหมายเลขประจำตัวปลา ผมแนะนำให้ถ่ายสำเนาเก็บไว้สองชุด ชุดหนึ่งอยู่กับตู้ปลา อีกชุดเก็บรวมกับเอกสารสำคัญของบ้าน เก็บไว้ตลอดอายุปลา ถ้าวันหนึ่งต้องขายต่อ ย้ายบ้านข้ามจังหวัด หรือส่งต่อให้คนอื่นดูแล จะได้ไม่มีปัญหา และถ้าผู้ขายอธิบายไม่ได้ว่าปลามาจากฟาร์มไหน ให้ถือว่านั่นคือคำตอบแล้วว่าไม่ควรซื้อ

ตู้ต้องคิดจากขนาดตอนโต

เอกสารของ U.S. Fish and Wildlife Service ระบุว่าปลาตะพัดยาวได้สูงสุดราว 90 ซม. ตัวเต็มวัยส่วนใหญ่ยาว 40 ถึง 60 ซม. และหนักได้ถึง 7 กก. ลูกปลาขนาดฝ่ามือที่ซื้อมาจะโตถึงขนาดนี้ในไม่กี่ปี

Merck Veterinary Manual ให้หลักจำนวนปลาน้ำจืดที่ความยาวปลา 1 ซม. ต่อพื้นที่ผิวน้ำ 36 ตร.ซม. ลองคิดกับปลายาว 60 ซม. ตัวเดียว จะต้องการพื้นที่ผิวน้ำราว 2,160 ตร.ซม. ซึ่งเป็นแค่ตัวเลขขั้นต่ำเรื่องออกซิเจนและของเสีย สิ่งที่สำคัญกว่าสำหรับปลารูปร่างยาวคือ ปลาต้องกลับตัวได้โดยไม่ต้องงอตัวแรงๆ คนเลี้ยงปลาตัวใหญ่จึงมักให้ความกว้างหน้าตู้ด้านหน้าไปด้านหลังมากกว่าความยาวปลา และความยาวตู้มากกว่าความยาวปลาหลายเท่า

ช่วงชีวิตปลา	ขนาดโดยประมาณ	สิ่งที่ต้องเตรียม
ลูกปลาที่เพิ่งซื้อ	ราวฝ่ามือ	ตู้ขนาดกลางที่เดินระบบกรองแล้ว ฝาปิดแน่น
ปลาวัยรุ่น	ราวครึ่งแขน	ย้ายเข้าตู้ใหญ่ก่อนปลาเริ่มงอตัวกลับ
ปลาเต็มวัย	40 ถึง 60 ซม. หรือมากกว่า	ตู้ใหญ่ที่สุดที่บ้านรับน้ำหนักได้ กรองแรง

น้ำหนักตู้เป็นเรื่องที่ห้ามมองข้าม Merck ระบุว่าน้ำหนึ่งแกลลอนหนักราว 3.8 กก. ตู้ขนาดที่เลี้ยงอะโรวาน่าเต็มวัยได้หนักหลายร้อยกิโลกรัมเมื่อเติมน้ำ ขาตั้งต้องทำมาสำหรับน้ำหนักนี้ และพื้นบ้านต้องรับได้ วิธีคำนวณอ่านต่อได้ที่ ขนาดตู้ปลา

ฝาปิดตู้ คือของที่ช่วยชีวิตปลามากที่สุด

อะโรวาน่าในธรรมชาติกินแมลงและสัตว์เล็กที่อยู่เหนือผิวน้ำ มันจึงกระโดดเก่งมาก คนเลี้ยงอะโรวาน่าเกือบทุกคนมีเรื่องปลากระโดดออกจากตู้ตอนกลางคืน หรือกระแทกฝาจนตาและเกล็ดเสียหาย ฝาปิดต้องคลุมทั้งตู้ ไม่มีช่องที่ปลาลอดได้ และหนักพอที่ปลาดันไม่เปิด ช่องสำหรับสายไฟและท่อกรองให้ปิดด้วยตะแกรงหรือฟองน้ำ

ตำแหน่งตู้ก็มีผล ตู้ที่อยู่ตรงทางเดินที่คนผ่านบ่อยหรือมีเงาเคลื่อนไหวตลอด ทำให้ปลาตกใจและพุ่งชนบ่อย ผมเลือกมุมที่ค่อนข้างสงบ ไม่โดนแดดตรงตามที่ Merck แนะนำ และเปิดไฟห้องก่อนเปิดไฟตู้ทุกเช้า ปลาจะไม่สะดุ้งเมื่อแสงเปลี่ยนทันที

น้ำ อุณหภูมิ และระบบกรอง

เอกสารของ U.S. Fish and Wildlife Service ระบุช่วงอุณหภูมิน้ำของปลาตะพัดไว้ที่ 24 ถึง 30 องศาเซลเซียส บ้านในไทยส่วนใหญ่อยู่ในช่วงนี้ได้เอง แต่ห้องที่เปิดแอร์ทั้งคืนทำให้น้ำเย็นลง Merck แนะนำให้ใช้ฮีตเตอร์ที่มีเทอร์โมสตัทและมีเทอร์โมมิเตอร์แยกไว้ตรวจ ตู้ใหญ่ต้องใช้ฮีตเตอร์มากกว่าหนึ่งตัววางกระจายกัน เพื่อให้น้ำอุ่นทั่วตู้และมีตัวสำรองถ้าตัวหนึ่งเสีย

ปลาตัวใหญ่ที่กินเนื้อขับของเสียมาก ระบบกรองต้องมีวัสดุกรองชีวภาพเยอะ และควรเผื่อกำลังมากกว่าปริมาตรตู้จริง ดูประเภทกรองที่เหมาะกับตู้ใหญ่ได้ใน กรองตู้ปลา ส่วนการเปลี่ยนน้ำ ผมเปลี่ยนสัปดาห์ละครั้ง ด้วยน้ำที่ผ่านสารกำจัดคลอรีนและคลอรามีนแล้ว อุณหภูมิใกล้เคียงน้ำในตู้

Merck เตือนเรื่องไฟฟ้าในตู้ปลาไว้ด้วย ตู้ใหญ่มีอุปกรณ์ไฟฟ้าหลายตัวแช่น้ำอยู่ตลอด ควรต่อผ่านเบรกเกอร์กันไฟรั่ว และจัดสายไฟให้มีช่วงหย่อนต่ำกว่าปลั๊ก เพื่อไม่ให้น้ำไหลตามสายเข้าเต้าเสียบ

อาหารและการให้อาหาร

อะโรวาน่าเป็นปลากินเนื้อที่หากินที่ผิวน้ำ อาหารที่คนเลี้ยงใช้มีทั้งอาหารเม็ดลอยน้ำสำหรับปลากินเนื้อ แมลงอย่างจิ้งหรีดหรือหนอน และกุ้ง Merck ให้ตัวเลขการให้อาหารไว้ราว 1 ถึง 2% ของน้ำหนักตัวต่อวันสำหรับปลาโตเต็มวัย และ 3 ถึง 5% สำหรับปลาที่กำลังโต ลูกปลาจึงกินบ่อยกว่าและมากกว่าปลาใหญ่เมื่อเทียบกับน้ำหนักตัว

ข้อระวังเรื่องแมลงและอาหารสดคือ ควรมาจากแหล่งที่สะอาด ไม่ใช่จับจากสนามที่อาจมียาฆ่าแมลง และปลาที่กินอาหารสดอย่างเดียวนานๆ มักขาดสารอาหารบางตัว การผสมอาหารเม็ดคุณภาพดีเข้าไปเป็นหลักช่วยได้ ตักอาหารที่เหลือออกทุกครั้ง เพราะปลาตัวใหญ่กินเหลือทีละมาก อ่านเรื่องชนิดอาหารปลาเพิ่มได้ที่ อาหารปลา

วันแรกที่ปลามาถึงบ้าน

ปลาที่ผ่านการขนส่งมาเครียดเสมอ Merck แนะนำให้ลอยถุงปลาในตู้ราว 20 ถึง 30 นาที เพื่อให้อุณหภูมิในถุงใกล้เคียงน้ำในตู้ และย้ำว่าห้ามเทน้ำในถุงลงตู้ เพราะน้ำนั้นมีของเสียและเชื้อโรคจากร้าน ให้ค่อยๆ ตักน้ำจากตู้เติมลงถุงทีละน้อยระหว่างลอย แล้วใช้มือหรือสวิงช้อนปลาย้ายเข้าตู้

อะโรวาน่าตัวใหญ่ที่มาในถุงมักดิ้นแรงตอนย้าย ให้ปิดไฟตู้ไว้ก่อน ห้องมืดลงหน่อย และปิดฝาทันทีที่ปลาลงน้ำ วันแรกยังไม่ต้องให้อาหาร ปลาจำนวนมากไม่กินในวันแรกๆ ซึ่งไม่ได้แปลว่าป่วย ถ้ามีปลาอื่นอยู่ในตู้อยู่แล้ว การแยกปลาใหม่ไว้ในตู้กักโรคสักระยะก่อนรวมตู้เป็นทางที่ปลอดภัยกว่า

ตารางดูแลประจำ

รอบ	งานที่ทำ	จุดที่ต้องดู
ทุกวัน	ให้อาหารตามขนาดปลา ตักเศษที่เหลือ ดูอุณหภูมิจากเทอร์โมมิเตอร์	ปลาขึ้นมากินเหมือนเดิม ฝายังปิดสนิท
ทุกสัปดาห์	เปลี่ยนน้ำบางส่วน ดูดตะกอนพื้น วัดแอมโมเนีย ไนไตรต์ พีเอช	ค่าน้ำคงที่ ไม่มีตะกอนสะสมตามมุม
ทุกเดือน	ล้างวัสดุกรองบางส่วนด้วยน้ำจากตู้ ตรวจฮีตเตอร์และสายไฟ	ฮีตเตอร์ทำงานตรงค่า ไม่มีคราบน้ำที่ปลั๊ก
ทุกปี	ประเมินว่าตู้ยังพอกับขนาดปลาหรือไม่	ปลากลับตัวได้สบาย ไม่ต้องงอตัว

สังเกตอาการที่บอกว่าปลาไม่สบาย

ปลาตัวใหญ่ที่อยู่กับเรานานทำให้เราเห็นนิสัยปกติของมันชัด ข้อดีคือเราจับความผิดปกติได้เร็ว ผมดูตามนี้

• ไม่ขึ้นมากินอาหารตามเวลา หรือกินแล้วคายทิ้ง
• ว่ายเอียง ลอยหัวลง หรือนอนนิ่งก้นตู้
• ตาตกมองลงพื้นตลอด หรือตาขุ่นข้างเดียว
• เกล็ดตั้ง มีแผล หรือมีปื้นขาวที่ลำตัวหรือปาก
• เหงือกบานหรือหายใจถี่ผิดปกติ
• พุ่งชนกระจกหรือฝาบ่อยผิดปกติ

เมื่อเห็นอาการ ให้ตรวจค่าน้ำก่อนทุกครั้ง แล้วปรึกษาสัตวแพทย์ที่รักษาปลาหรือผู้เชี่ยวชาญสุขภาพปลา ปลาราคาสูงและอายุยืนแบบนี้คุ้มกับการตรวจให้ชัดมากกว่าการลองยาไปเรื่อยๆ

ก่อนจ่ายเงินซื้อปลาตัวแรก

ถามตัวเองสามข้อ บ้านมีที่วางตู้ขนาดสำหรับปลาเต็มวัยที่พื้นรับน้ำหนักได้หรือยัง พร้อมดูแลปลาตัวนี้สิบปีขึ้นไปหรือไม่ และผู้ขายให้เอกสารที่มาของปลาได้ครบหรือเปล่า ถ้าคำตอบครบทั้งสามข้อ ให้ตั้งตู้และเดินระบบกรองให้พร้อมก่อน ตามขั้นตอนใน วิธีจัดตู้ปลา แล้วค่อยไปเลือกปลา

ถ้ายังไม่พร้อมเรื่องพื้นที่หรือเอกสาร การรออีกปีไม่ได้ทำให้เสียอะไร ปลาตะพัดในธรรมชาติเหลือน้อยจนอยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่งแล้ว ปลาที่อยู่ในตู้บ้านเราจึงควรได้ที่อยู่ที่ดีที่สุดเท่าที่เราให้ได้