เครื่องกรองน้ำตู้ปลา เลือกยังไง เทียบกรองฟองน้ำ กรองใน และกรองนอก

กรองที่เหมาะกับตู้ของคุณหาได้จากสองคำถาม คือตู้จุน้ำกี่ลิตร และปลาที่เลี้ยงชอบน้ำไหลแรงหรือน้ำนิ่ง ตู้ต่ำกว่า 40 ลิตรหรือตู้ลูกปลาใช้กรองฟองน้ำพร้อมปั๊มลม ตู้ 40-100 ลิตรส่วนใหญ่ลงตัวกับกรองใน ส่วนตู้ใหญ่หรือตู้ที่เลี้ยงปลาตัวใหญ่หลายตัวควรมองกรองนอก เพราะวัสดุกรองจุได้มากกว่า ตัวเลขและเหตุผลอยู่ด้านล่าง

กรองทำงานสองอย่าง และงานที่ไม่เห็นด้วยตาสำคัญกว่า

RSPCA แยกงานกรองเป็นสองแบบ แบบแรกคือกรองกลไก ดักเศษอาหาร มูลปลา และใบไม้เน่า แบบที่สองคือกรองชีวภาพ ให้แบคทีเรียเกาะอยู่บนวัสดุกรองและเปลี่ยนแอมโมเนียที่เป็นพิษให้เป็นไนไตรต์ แล้วเปลี่ยนต่อเป็นไนเตรต

ตัวเลขจาก NT Labs บอกเหตุผลว่าทำไมกรองชีวภาพสำคัญ แอมโมเนียในตู้ควรเป็นศูนย์ และควรต่ำกว่า 0.25 มก./ลิตรระหว่างเริ่มตู้ ไนไตรต์เป็นพิษที่ 0.25 มก./ลิตร และระดับ 3 มก./ลิตรถึงตายได้ในเวลาสั้น ส่วนไนเตรตควรต่ำกว่า 50 มก./ลิตร และต้องแก้ด้วยการเปลี่ยนน้ำเพราะแบคทีเรียในกรองไม่ได้กำจัดไนเตรต

ผลคือกรองที่ใส่ฟองน้ำละเอียดจนน้ำใสแต่ปริมาตรวัสดุกรองน้อยเกินไป จะดูสะอาดแต่ปลายังเสี่ยง ส่วนกรองที่น้ำขุ่นเล็กน้อยแต่มีพื้นที่ผิวให้แบคทีเรียเกาะมาก ปลากลับอยู่สบายกว่า ตอนเลือกจึงควรถามก่อนว่ากรองรุ่นนี้ใส่วัสดุกรองได้ปริมาตรเท่าไร ไม่ใช่ถามแค่ว่ามันดูดแรงแค่ไหน

เทียบกรองที่คนเลี้ยงปลาใช้จริง

ข้อมูลข้อดีข้อเสียในตารางมาจากบทเรียนของ Practical Fishkeeping เป็นหลัก เติมด้วยความเห็นปฏิบัติสำหรับตู้ในบ้าน

ชนิด	เหมาะกับ	ข้อดี	ข้อเสีย
กรองฟองน้ำ (ใช้ปั๊มลม)	ตู้เล็ก ตู้ลูกปลา ตู้พักปลาป่วย ปลากัด	ถูก ดูแลง่ายมาก น้ำไหลอ่อนเหมาะกับลูกปลา ใช้ปั๊มลมตัวเดียวต่อได้หลายตู้	ความจุวัสดุกรองน้อย กรองเศษได้จำกัด มักดูไม่สวย ต้องมีปั๊มลม
กรองใน (แบบจุ่มในตู้)	ตู้ 40-100 ลิตร มือใหม่	ราคาไม่สูง ซ่อนง่าย ล้างง่าย ค่าไฟต่ำ	วัสดุกรองจุน้อย ปรับแรงน้ำได้น้อย บางรุ่นถอดล้างแล้วเศษหลุดคืนตู้ ปลาตัวเล็กอาจติดท่อดูด
กรองนอก (แบบถังต่อสาย)	ตู้ใหญ่ ปลาตัวใหญ่ ตู้ที่ต้องการวัสดุกรองมาก	จุวัสดุกรองมาก เลือกวัสดุได้หลากหลาย ล้างห่างเป็นหลายสัปดาห์	ราคาสูงทั้งตัวเครื่องและวัสดุ รั่วแล้วเสียหายหนัก หนักเวลาถือตอนเต็ม บางรุ่นต้องไล่อากาศหลังล้าง
กรองใต้กรวด	ไม่แนะนำสำหรับตู้ใหม่	ถูก ไม่มีชิ้นส่วนเคลื่อนไหวมาก	Practical Fishkeeping บรรยายว่าต้องดูแลหนักมาก เศษสะสมใต้แผ่นล้างยาก ไม่เหมาะกับการปลูกต้นไม้ และถือว่าล้าสมัย

ถ้าตู้ของคุณเป็นตู้ไม้น้ำ ให้ดูความต้องการเพิ่มใน จัดตู้ไม้น้ำสำหรับมือใหม่ เพราะเศษใบไม้ทำให้กรองตัวเล็กอุดตันเร็ว

เลือกตามสถานการณ์จริงของตู้ 4 แบบ

ตัวเลขของผู้ผลิตและขนาดของตู้ไม่เหมือนกันเสมอ ลองเทียบกับกรณีเหล่านี้

• ตู้ปลากัด 10-20 ลิตร: ปลากัดไม่ชอบน้ำไหลแรง กรองฟองน้ำที่ปรับลมให้เบาเหมาะที่สุด เพราะน้ำจะไหลช้าและเก็บแบคทีเรียได้ดี
• ตู้ 54 ลิตร (60 x 30 x 30 ซม.) เลี้ยงปลาตัวเล็กฝูง: กรองในที่ระบุไว้สำหรับตู้ 60-90 ซม. พอดี เพราะมีวัสดุกรองเหลือเผื่อ
• ตู้ 120 ซม. (ประมาณ 200 ลิตรขึ้นไป) เลี้ยงปลาหมอสีหรือปลาทอง: ปลากลุ่มนี้ผลิตของเสียมาก กรองนอกหรือกรองในสองตัวช่วยกระจายภาระได้ดีกว่า
• ตู้พักปลาป่วยหรือกักโรคปลาใหม่ 20-30 ลิตร: กรองฟองน้ำที่ย้ายมาจากตู้หลักช่วยให้ตู้ใช้งานได้ทันทีโดยไม่ต้องรอหมุนวงจรใหม่ ปลาที่ป่วยจะไม่ต้องรอน้ำเดินระบบ

ปลาทองและปลาที่ผลิตของเสียมากควรมีกรองที่ใหญ่กว่าขนาดตู้ที่ฉลากระบุหนึ่งขั้น เพราะฉลากส่วนมากอ้างอิงปลาเขตร้อนตัวเล็ก

ตัวเลขที่ต้องอ่านบนกล่อง: อัตราไหลต่อชั่วโมง

กล่องกรองจะระบุอัตราไหลเป็นลิตรต่อชั่วโมง (L/h) และบางรุ่นบอกขนาดตู้ที่เหมาะ เรื่องนี้ไม่มีมาตรฐานทางการตายตัว แต่กฎที่นักเลี้ยงปลาใช้กันทั่วไปคือ น้ำในตู้ควรผ่านกรองราว 4-10 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง

ตู้	ปริมาตรจริงโดยประมาณ	อัตราไหลที่ควรได้ (4-10 เท่า)
ตู้ปลากัด	15 ลิตร	60-150 L/h (ใช้ต่ำสุด)
ตู้ 45 ซม.	35 ลิตร	140-350 L/h
ตู้ 60 ซม.	54 ลิตร	216-540 L/h
ตู้ 90 ซม.	150 ลิตร	600-1,500 L/h

วิธีอ่านที่ถูกคือ ใช้ตัวเลขนี้เป็นกรอบ แล้วเลือกปลายล่างของช่วงสำหรับปลาชอบน้ำนิ่งหรือปลาครีบยาว และปลายบนสำหรับปลาที่ผลิตของเสียมาก อย่าลืมว่าตัวเลขบนกล่องวัดตอนกรองใหม่และยังไม่อุดตัน เมื่อใช้งานไปกับวัสดุกรองเต็ม อัตราไหลจริงต่ำลง ผู้ซื้อจึงมักเลือกรุ่นที่ตัวเลขสูงกว่าที่ต้องการเล็กน้อย แล้วลดแรงน้ำด้วยวาล์วหรือหันหัวจ่าย

วัสดุกรอง วางเรียงอย่างไรให้ได้ผล

กรองใน กรองนอก และกรองฟองน้ำใช้หลักเดียวกัน คือให้น้ำผ่านวัสดุจากหยาบไปละเอียด เพื่อไม่ให้เศษไปอุดวัสดุชั้นละเอียดเร็วเกินไป

1. ชั้นแรกฟองน้ำหยาบหรือใยกรองหยาบ ดักเศษใหญ่ ถอดล้างได้บ่อย
2. ชั้นกลางวัสดุชีวภาพ เช่น เซรามิกริง หินพรุน หรือไบโอบอล ที่มีพื้นที่ผิวมาก เป็นที่อยู่ของแบคทีเรีย ไม่ควรล้างบ่อย
3. ชั้นสุดท้ายฟองน้ำละเอียด ถ้าต้องการน้ำใสขึ้น เปลี่ยนหรือล้างบ่อยกว่าชั้นกลาง
4. ถ่านกัมมันต์หรือเรซินเป็นของเสริมเมื่อมีเหตุผล เช่น ดูดกลิ่นหรือสีหลังใช้ยา ไม่ต้องใส่ถาวร

ห้ามเปลี่ยนวัสดุชีวภาพทั้งหมดในครั้งเดียว NT Labs เตือนเรื่องกรองที่ถูกล้างบ่อยเกินไปว่าเป็นหนึ่งในต้นเหตุที่วงจรไนโตรเจนล้มเหลว ถ้าต้องเปลี่ยนวัสดุเก่า ให้เปลี่ยนครึ่งหนึ่งก่อน อีกครึ่งเปลี่ยนห่างกัน 3-4 สัปดาห์

ล้างกรองอย่างไรไม่ให้ตู้ล่ม

เรื่องที่ทำ	ความถี่โดยประมาณ	หมายเหตุ
บีบล้างฟองน้ำหยาบ	ทุก 2-4 สัปดาห์ หรือเมื่อน้ำไหลอ่อนลง	ล้างในถังน้ำที่ตักจากตู้ พอเศษหลุดก็พอ ไม่ต้องล้างจนสะอาดเอี่ยม
ล้างวัสดุชีวภาพ	ทุก 2-3 เดือน หรือเมื่ออุดตันจริง	เขย่าเบาๆ ในน้ำจากตู้
ล้างใบพัดและท่อ	ทุก 1-2 เดือน	RSPCA ระบุให้ทำความสะอาดชิ้นส่วนกรองรวมทั้งใบพัด
เปลี่ยนน้ำ	10-15% ต่อสัปดาห์	ตามที่ NT Labs ระบุสำหรับการเปลี่ยนน้ำตามปกติ
เปลี่ยนถ่านกัมมันต์	ตามฉลาก หรือหลังใช้ยา	ถ่านที่อิ่มแล้วปล่อยสารกลับน้ำได้

กรองที่ปิดนานเป็นอีกต้นเหตุที่ถูกลืม ช่วงไฟดับหรือย้ายตู้ น้ำนิ่งในกรองทำให้แบคทีเรียขาดออกซิเจน เมื่อเปิดกลับมาจะเกิดกลิ่นเหม็นเน่าและแอมโมเนียพุ่งได้ ถ้าปิดนานเกินสองสามชั่วโมง ให้ล้างวัสดุกรองเบาๆ ในน้ำจากตู้ก่อนเปิดกลับ และตรวจแอมโมเนียกับไนไตรต์ในสัปดาห์ถัดไป

อาการที่บอกว่ากรองมีปัญหา

อาการ	สาเหตุที่เป็นไปได้	วิธีแก้
น้ำไหลอ่อนลงเรื่อยๆ	ฟองน้ำหรือท่อดูดอุดตัน ใบพัดสกปรก	ล้างฟองน้ำและใบพัดในน้ำจากตู้
เสียงดังผิดปกติ	ใบพัดมีสิ่งสกปรกหรือกรองดูดอากาศ	ถอดทำความสะอาด เติมน้ำให้ท่อดูดจมน้ำ
น้ำขุ่นขาวในตู้ใหม่	แบคทีเรียแพร่ตามธรรมชาติช่วงเริ่มตู้	รอและงดให้อาหารเกิน ไม่ล้างกรอง
น้ำใสแต่ปลาลอยหรือหายใจเร็ว	แอมโมเนียหรือไนไตรต์สูง	ตรวจค่าน้ำ เปลี่ยนน้ำ 30% ลดอาหารลงครึ่งหนึ่ง
ปลาถูกกระแสน้ำพัดไปมา	น้ำไหลแรงเกิน	หันหัวจ่ายเข้ากระจก ใช้ท่อสปรินเกลอร์ ลดแรงที่วาล์ว

เมื่อค่าแอมโมเนียหรือไนไตรต์สูง NT Labs แนะนำให้ลดอาหารลงครึ่งหนึ่งและเปลี่ยนน้ำราวหนึ่งในสามของตู้ แนวทางเรื่องอาหารดูเพิ่มที่ อาหารปลา เลือกให้ตรงชนิดปลา เพราะอาหารที่เหลือเป็นต้นเหตุหลักที่ทำให้กรองต้องทำงานหนักเกินตัว

ปลาที่ตัวใหญ่ขึ้นเร็วทำให้กรองเก่าไม่พอ

ปลาตัวเล็กตอนซื้อ แต่โตเร็วจนกรองเริ่มไม่ทัน ปลาทอง ปลานิล และปลาคราฟเป็นตัวอย่างที่พบบ่อย RSPCA ใช้หลัก 1.5-2 ลิตรต่อปลา 1 ซม. สำหรับปลาเขตร้อน และปลาทองต้องการอย่างน้อย 60 ลิตรต่อตัว ปลาโตเร็วหมายความว่ากรองที่พอเมื่อเดือนแรกอาจไม่พอเมื่อเดือนที่หก ถ้าแอมโมเนียหรือไนไตรต์เริ่มขึ้นทั้งที่ไม่ได้เปลี่ยนวิธีดูแล ให้ตรวจก่อนว่าจำนวนและขนาดปลารวมกันเกินที่ตู้รับได้ไหม

ปลาคราฟเป็นกรณีสุดโต่ง ตู้กระจกไม่เหมาะ ต้องใช้บ่อที่มีระบบกรองแยก ดูตัวเลขและขั้นตอนใน วิธีเลี้ยงปลาคราฟสำหรับมือใหม่

กรองแบบไหนควรซื้อก่อน

สถานการณ์	เลือก	อย่าลืม
ตู้เล็กกว่า 30 ลิตร ปลากัดหรือลูกปลา	กรองฟองน้ำ + ปั๊มลม	ปรับลมให้เบา ล้างฟองน้ำในน้ำจากตู้
ตู้ 40-100 ลิตร ปลาตัวเล็กฝูง	กรองในที่ระบุสำหรับตู้ใหญ่กว่าเล็กน้อย	เลือกรุ่นที่ปรับแรงน้ำได้
ตู้ 120 ซม. ขึ้นไป ปลาตัวใหญ่	กรองนอก หรือกรองในสองตัว	เผื่อพื้นที่เปิดตู้ซ่อมและวางถัง
ตู้พักปลาป่วย	กรองฟองน้ำที่ย้ายจากตู้หลัก	ถ่านถอดออกก่อนใส่ยา

ซื้อชุดทดสอบแอมโมเนียและไนไตรต์พร้อมกรอง เพราะน้ำใสไม่ได้แปลว่าน้ำปลอดภัย ค่าที่ตรวจได้เป็นศูนย์ทั้งสองต่างหากที่บอกว่ากรองทำงาน ถ้าปลาเริ่มผิดปกติทั้งที่ค่าน้ำปกติ ควรปรึกษาร้านปลาที่มีสัตวแพทย์หรือสัตวแพทย์ที่รับรักษาสัตว์น้ำสวยงาม