เลี้ยงปลาทอง วิธีดูแลให้อยู่ได้เป็นสิบปี ตู้ น้ำ อาหาร และหน้าร้อนของไทย

ปลาทองที่ซื้อมาถุงละไม่กี่สิบบาทอยู่ได้ 10 ถึง 15 ปี และบางตัวถึง 30 ปีถ้าเลี้ยงถูก RSPCA และ PetMD ให้ตัวเลขอายุตรงกัน สิ่งที่ทำให้ปลาทองตายภายในไม่กี่เดือนคือภาพจำว่าเป็นปลาตัวเล็กที่เลี้ยงในโหลได้ ความจริงคือปลากินจุ ถ่ายเยอะ และโตเกินโหล ขนาดตู้ ระบบกรอง และอุณหภูมิจึงเป็นสามเรื่องที่ตัดสินว่าปลาจะอยู่ได้ปีเดียวหรือสิบปี

ตู้เท่าไรถึงพอ ลองคำนวณจากตัวปลา

ตามข้อมูลของ RSPCA Australia ตู้ปลาทองต้องมีปริมาตรอย่างน้อย 50 ลิตร และมีสัดส่วนเทียบกับความยาวตัวปลาตอนโตเต็มวัย ดังนี้

มิติของตู้	อย่างน้อย	ตัวอย่างปลายาว 12 เซนติเมตร	ตัวอย่างปลายาว 20 เซนติเมตร
ความยาว	4 เท่าของตัวปลา	48 เซนติเมตร	80 เซนติเมตร
ความกว้าง	2 เท่า	24 เซนติเมตร	40 เซนติเมตร
ความสูง (ระดับน้ำ)	3 เท่า	36 เซนติเมตร	60 เซนติเมตร
ปริมาตรโดยประมาณ	อย่างน้อย 50 ลิตร	ราว 41 ลิตร จึงต้องใช้ 50 ลิตรแทน	ราว 192 ลิตร

ปริมาตรคำนวณจากยาว คูณกว้าง คูณสูง เป็นลูกบาศก์เซนติเมตรแล้วหารด้วย 1,000 จะได้ลิตร ปลาทองยาว 12 เซนติเมตรได้ตัวเลขต่ำกว่า 50 ลิตร ให้ถือ 50 ลิตรเป็นพื้นขั้นต่ำ PetMD ให้เกณฑ์ที่เข้มกว่าคือ 20 แกลลอน หรือราว 75 ลิตรสำหรับปลาวัยรุ่นหนึ่งตัว ถ้าไม่แน่ใจให้เลือกตู้ใหญ่กว่า

ปลาทองหนึ่งตัวใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ ปลาทองหัวสิงห์และปลาทองริวกินมักโตถึง 15 เซนติเมตรขึ้นไป ส่วนปลาทองธรรมดาและคอมมิตโตได้ยาวกว่านั้นมาก และเหมาะกับบ่อมากกว่าตู้ ถ้าตั้งใจจะเลี้ยงสองตัว ให้ตู้ใหญ่ขึ้นอีกอย่างน้อยหนึ่งเท่าตัว (ประมาณการของผู้เขียนจากหลักว่าปลาแต่ละตัวต้องใช้น้ำและพื้นที่ของตัวเอง)

โหลแก้วทรงกลมหรืออ่างเล็กไม่เหมาะ RSPCA ระบุว่าชามปลาไม่เหมาะกับปลาทองเลย เหตุผลคือพื้นที่ผิวน้ำที่ออกซิเจนละลายเข้าไปน้อย ใส่ระบบกรองไม่ได้ และของเสียสะสมจนแอมโมเนียพุ่งในเวลาไม่กี่วัน

ทำไมปลาทองต้องมีระบบกรองแรงกว่าปลาชนิดอื่น

ปลาทองไม่มีกระเพาะแท้ อาหารผ่านลำไส้เร็วและถ่ายเกือบตลอดเวลา ปริมาณของเสียต่อตัวจึงมากกว่าปลาเขตร้อนขนาดเท่ากัน ของเสียนี้ถูกย่อยเป็นแอมโมเนียซึ่งเป็นพิษ แบคทีเรียในไส้กรองเปลี่ยนแอมโมเนียเป็นไนไทรต์ (ยังเป็นพิษ) แล้วเป็นไนเตรต (พิษต่ำกว่า) วงจรนี้ต้องใช้เวลาตั้งตัว

เกณฑ์ที่ RSPCA ให้ไว้สำหรับน้ำที่ปลอดภัยคือ

ค่า	เป้าหมาย
แอมโมเนีย	ต่ำกว่า 0.1 ppm
ไนไทรต์	ต่ำกว่า 0.2 ppm
ไนเตรต	ต่ำกว่า 50 ppm
pH	6.5 ถึง 7.5
อุณหภูมิ	20 ถึง 24 องศาเซลเซียส

ตู้ใหม่ควรทดสอบแอมโมเนียและไนไทรต์ทุก 2 ถึง 3 วันตลอด 6 สัปดาห์แรก แล้วค่อยลดเป็นทุก 1 ถึง 2 สัปดาห์ ตลอดช่วงนี้ให้ปลาจำนวนน้อย อย่าเพิ่งใส่ปลาเพิ่มจนกว่าค่าแอมโมเนียและไนไทรต์ลงมาที่ศูนย์หรือใกล้ศูนย์อย่างคงที่ รายละเอียดวิธีจัดตู้ใหม่ดูที่ วิธีจัดตู้ปลาสำหรับมือใหม่

เรื่องกำลังกรอง PetMD แนะนำระบบกรองที่หมุนน้ำทั้งตู้อย่างน้อย 4 รอบต่อชั่วโมง ตู้ 20 แกลลอนต้องการเครื่องกรองอย่างน้อย 80 แกลลอนต่อชั่วโมง ตัวเลขนี้เป็นอัตราการไหลที่ระบุบนกล่องเครื่องกรอง ในทางปฏิบัติให้เลือกเครื่องที่ระบุรองรับตู้ใหญ่กว่าตู้จริงสักขั้น เพราะอัตราไหลจะลดลงเมื่อไส้กรองเริ่มตัน

ปลาทองหัวสั้นหรือหางยาวอย่างริวกินและโอแรนดาว่ายน้ำไม่เก่ง RSPCA แนะนำให้ปรับแรงน้ำไม่ให้แรงเกิน ถ้าเครื่องกรองไม่ทำให้ผิวน้ำกระเพื่อม ให้เพิ่มหัวทรายจากปั๊มลม

อุณหภูมิ: ปัญหาของไทยคือร้อนเกิน

ปลาทองเป็นปลาน้ำเย็น เกณฑ์ของ RSPCA คือ 20 ถึง 24 องศา PetMD ให้ช่วงเป็นฟาเรนไฮต์ 65 ถึง 75 ซึ่งตรงกับราว 18 ถึง 24 องศา และระบุว่าอุณหภูมิไม่ควรเปลี่ยนเกิน 2 องศาฟาเรนไฮต์ (ราว 1 องศาเซลเซียส) ภายใน 24 ชั่วโมง Merck ระบุว่าปลาทองและปลาน้ำเย็นอยู่ได้ที่อุณหภูมิห้อง ซึ่งในประเทศที่อากาศเย็นกว่าไทยก็ใช้ได้

แต่หน้าร้อนของไทยน้ำในตู้ที่ตั้งริมหน้าต่างขึ้นถึง 30 องศาได้ง่าย น้ำอุ่นมีออกซิเจนละลายน้อยลง ในขณะที่ปลาต้องการออกซิเจนมากขึ้น ผลคือปลาลอยหัวฮุบอากาศและกินอาหารน้อยลง วิธีที่ทำได้จริงมีลำดับดังนี้

1. วางตู้ในห้องที่ไม่โดนแดดโดยตรง Merck และ RSPCA ต่างแนะนำให้เลี่ยงแสงแดดและหน้าต่าง ซึ่งช่วยทั้งเรื่องความร้อนและสาหร่าย
2. ติดเทอร์โมมิเตอร์ที่อ่านง่ายและดูทุกวันช่วงเดือนเมษายน
3. เปิดฝาตู้หรือเปิดพัดลมเป่าผิวน้ำ การระเหยช่วยลดอุณหภูมิได้ราว 2 ถึง 4 องศา (ค่าประมาณที่ผู้เลี้ยงรายงาน ผลจริงขึ้นกับความชื้นในห้อง)
4. ถ้าห้องมีแอร์ใช้ได้ตลอดวัน ตั้งไว้ในห้องนั้นจะง่ายที่สุด
5. เติมหัวทรายหรือเพิ่มแรงน้ำที่ผิวให้ออกซิเจนละลายมากขึ้น

ถ้าไม่มีวิธีใดลดอุณหภูมิลงต่ำกว่า 28 ถึง 30 องศาในหน้าร้อน ให้พิจารณาเลี้ยงปลาเขตร้อนแทนปลาทอง

ให้อาหารปลาทองอย่างไรไม่ให้น้ำเสีย

RSPCA แนะนำให้อาหารวันละครั้ง เฉพาะที่กินหมดภายใน 2 นาที PetMD ให้ตรงกันว่าวันละครั้ง ปริมาณเท่าที่ปลากินหมดภายใน 1 ถึง 2 นาที และแนะนำเม็ดจมเพื่อลดการกลืนอากาศ ซึ่งสัมพันธ์กับปัญหาลอยตัวในปลาทองหัวสั้น

อาหารพื้นฐานควรเป็นเม็ดสูตรปลาทองที่มีคาร์โบไฮเดรตสูงกว่าอาหารปลากินเนื้อ เสริมด้วยของเหล่านี้เป็นครั้งคราว

• ไรทะเลและไรแดงแช่แข็ง
• ผักผสม หรือถั่วลันเตาลวกสุกปอกเปลือก
• อาหารแห้ง freeze-dried แช่น้ำให้พองก่อนให้ (RSPCA แนะนำให้แช่ก่อน)

ไม่ควรให้ไขมันจากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เช่น หัวใจวัวหรือเครื่องใน และให้ทิ้งอาหารเม็ดที่เปิดซองมานานเกิน 1 ปีตามที่ RSPCA ระบุ ส่วน Merck ระบุให้ทิ้งซองที่เปิดแล้วเก็บในอุณหภูมิห้องเกิน 2 เดือน ซึ่งเหมาะกับบ้านในไทยมากกว่า ถ้าสงสัยว่าอาหารเม็ดแบบไหนเหมาะ ดู เลือกอาหารปลาให้ตรงชนิดปลา และถ้าเลี้ยงปลากัดควบคู่ไปด้วย อาหารของสองชนิดนี้ไม่ควรสลับกัน ดู ปลากัดกินอะไร

ปลาทองหลายตัวในตู้เดียวมักแย่งอาหาร ตัวที่ว่ายช้ากว่าได้กินน้อย ให้โรยอาหารหลายจุดตามที่ RSPCA แนะนำ และสังเกตว่าตัวไหนไม่ได้กิน

ตารางเปลี่ยนน้ำและบำรุงรักษา

งาน	ความถี่	วิธีทำ
ดูดเศษอาหารและมูลก้นตู้	ทุกสัปดาห์	ใช้สายยางดูดผ่านกรวด พร้อมเปลี่ยนน้ำ
เปลี่ยนน้ำ	10 ถึง 25 เปอร์เซ็นต์ทุกสัปดาห์ (RSPCA)	ใช้น้ำที่ผสมน้ำยาลดคลอรีนและคลอรามีน อุณหภูมิใกล้น้ำเดิม
ล้างไส้กรอง	ทุกเดือน หรือเมื่อน้ำไหลอ่อนลง	ล้างเบาๆ ในน้ำที่ดูดจากตู้ ห้ามใช้น้ำประปาโดยตรง
ทดสอบน้ำ	ทุก 1 ถึง 2 สัปดาห์หลังผ่านช่วง 6 สัปดาห์แรก	แอมโมเนีย ไนไทรต์ ไนเตรต และ pH
เปิดไฟตู้	ไม่เกิน 10 ชั่วโมงต่อวัน	ให้มืดอย่างน้อย 8 ชั่วโมง

PetMD ให้ความถี่ที่ห่างกว่าคือเปลี่ยนน้ำ 10 ถึง 25 เปอร์เซ็นต์ทุก 2 ถึง 4 สัปดาห์ สำหรับปลาทองที่ถ่ายเยอะ ตู้ที่ปลาแน่นหรือน้ำร้อน ใช้ทุกสัปดาห์ตามเกณฑ์ RSPCA จะปลอดภัยกว่า ผลทดสอบน้ำของตู้เราเองคือตัวตัดสิน ถ้าไนเตรตขึ้นใกล้ 50 ppm ก่อนครบสัปดาห์ ให้เปลี่ยนถี่ขึ้น

น้ำประปาในไทยมีคลอรีน ใช้น้ำยาลดคลอรีนทุกครั้งที่เติมน้ำใหม่ หรือพักน้ำทิ้งไว้ 1 วันให้คลอรีนระเหย RSPCA ระบุให้ใช้น้ำยาที่กำจัดทั้งคลอรีนและคลอรามีน เพราะคลอรามีนไม่ระเหยออกเอง

ตกแต่งตู้และเพื่อนร่วมตู้

ปลาทองชอบขุดและกินพืช พืชที่ทนการแทะอย่างเฟิร์นน้ำหรืออนูเบียสที่ผูกกับก้อนหินอยู่ได้ดีกว่าไม้น้ำใบอ่อน RSPCA แนะนำให้มีพืชหรือของตกแต่งปิดบังราวครึ่งหนึ่งของตู้ ซึ่งทำให้ปลาสงบลงและกระตือรือร้นขึ้น พืชพลาสติกจากร้านปลาใช้ได้ผลใกล้เคียงกัน

ข้อควรเลี่ยงในการตกแต่ง

• ของที่มีมุมคมหรือรูเล็กที่ปลาติดได้
• กรวดเม็ดเล็กมากเพราะปลาคาบและกลืนแล้วติดคอ ใช้เม็ดใหญ่กว่าปากปลาหรือทรายละเอียด
• ตู้ที่ไม่มีมุมปิดด้านหนึ่ง RSPCA แนะนำให้ปิดกระจกด้านหลังหรือด้านข้างเพื่อให้ปลาไม่เห็นเงาตัวเองในกระจกเปล่าตลอดเวลา

เรื่องเพื่อนร่วมตู้ RSPCA แนะนำให้เลี้ยงปลาทองอย่างน้อยสองตัว และเลือกปลาอื่นที่ใหญ่กว่าปากปลาทอง ตัวอย่างที่ระบุคือ white cloud mountain minnow, danio และ gold medaka สำหรับตู้เล็ก PetMD เสริมว่าเพื่อนร่วมตู้ต้องทนอุณหภูมิต่ำได้ ปลาเขตร้อนส่วนใหญ่ที่ต้องการน้ำอุ่นเกิน 24 องศาจึงไม่เข้ากับปลาทอง ปลากัดและปลาหางนกยูงที่ต้องการน้ำอุ่นไม่ควรอยู่ตู้เดียวกับปลาทอง

ปลาทองหัวสั้นครีบยาวที่ว่ายช้าไม่ควรอยู่กับปลาที่ชอบกัดครีบ เช่น ปลาเสือสุมาตรา (tiger barb) และไม่ควรอยู่กับปลาทองธรรมดาที่ว่ายเร็วกว่าและแย่งอาหารเก่ง

อาการที่ต้องรีบจัดการ

สิ่งที่เห็น	ที่มาที่เป็นไปได้	ทำอะไรก่อน
ลอยตัวเอียงหรือจมก้นตู้	กลืนอากาศ ท้องอืด ถุงลมผิดปกติ	งดอาหาร 1 ถึง 2 วัน ใช้เม็ดจม เช็กน้ำ
อ้าปากที่ผิวน้ำ	ออกซิเจนต่ำ น้ำร้อน แอมโมเนียสูง	เติมอากาศ เปลี่ยนน้ำ 25 เปอร์เซ็นต์ ตรวจแอมโมเนีย
ครีบแนบตัว ซึม	น้ำไม่ดี ความเครียด โรค	ทดสอบน้ำ แยกตรวจ ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
จุดขาวตามตัว	ปรสิตจุดขาว (white spot)	ปรึกษาสัตวแพทย์หรือร้านที่มีผู้เชี่ยวชาญ ห้ามใช้ยาผสมกันเอง
เกล็ดตั้งหรือท้องบวม	ปัญหาภายในที่ร้ายแรงได้	พบสัตวแพทย์สัตว์น้ำเร็ว

ไม่ควรซื้อยาให้ปลามาผสมเองเมื่อไม่รู้สาเหตุ ปลาทองที่ป่วยจากน้ำเสียส่วนใหญ่ดีขึ้นด้วยการเปลี่ยนน้ำและแก้ปัจจัยแวดล้อม ส่วนกรณีที่ต้องใช้ยา ควรให้สัตวแพทย์ที่รักษาสัตว์น้ำหรือสัตว์เลี้ยงพิเศษเป็นผู้ประเมินและกำหนดยา

ไปเที่ยวหลายวัน ปลาทองโตที่แข็งแรงอยู่ได้ 3 ถึง 5 วันโดยไม่ได้อาหารและไม่เป็นอันตราย ควรเปลี่ยนน้ำก่อนไป และไม่ควรเริ่มใช้อาหารก้อนละลายช้าก่อนเดินทางโดยไม่เคยทดลองมาก่อน ถ้าหายไปนานกว่านั้นให้ฝากคนที่ไว้ใจได้มาให้อาหารและดูอุณหภูมิ

ถ้าจะเริ่มเลี้ยงปลาทองสัปดาห์นี้

1. ตัดสินใจก่อนว่าจะเลี้ยงกี่ตัว แล้วดูตู้ที่มีปริมาตรอย่างน้อย 50 ลิตรสำหรับตัวแรก และเพิ่มตามจำนวน ดูการเลือกขนาดเพิ่มเติมที่ ตู้ปลาเลือกขนาดอย่างไร
2. จัดตู้และเปิดระบบกรองทิ้งไว้ก่อนซื้อปลา ใช้น้ำยาลดคลอรีน แล้วทดสอบน้ำตามตารางข้างต้น
3. ตั้งตู้ในที่ไม่โดนแดดและวัดอุณหภูมิสามวันก่อนซื้อปลา ถ้าเกิน 28 องศาตลอดวัน ให้แก้เรื่องความร้อนก่อน
4. ใส่ปลาจำนวนน้อย ให้อาหารวันละครั้งไม่เกิน 2 นาที
5. เปลี่ยนน้ำ 10 ถึง 25 เปอร์เซ็นต์ทุกสัปดาห์และจดผลทดสอบน้ำไว้
6. ถ้าปลามีอาการผิดปกติที่แก้ด้วยน้ำไม่ได้ภายใน 2 ถึง 3 วัน ให้ปรึกษาสัตวแพทย์ที่รักษาสัตว์น้ำ