ตรวจน้ำตาลคนท้อง ต้องอดอาหารไหม อ่านค่าอย่างไร

ขึ้นอยู่กับว่าโรงพยาบาลนัดตรวจแบบไหนค่ะ การตรวจคัดกรองด่านแรกที่ใช้กันมากในไทยคือดื่มน้ำตาล 50 กรัมแล้วเจาะเลือดหลัง 1 ชั่วโมง แบบนี้ไม่ต้องอดอาหาร ส่วนการตรวจยืนยันแบบดื่มน้ำตาล 100 กรัม หรือโรงพยาบาลที่ใช้แบบ 75 กรัมขั้นตอนเดียว ต้องงดอาหารก่อนอย่างน้อย 8 ชั่วโมง

ก่อนวันนัดให้ดูใบนัดหรือโทรถามว่าเป็นแบบไหน เพราะถ้ามาผิดแบบอาจต้องเลื่อนนัดใหม่

ใครตรวจเมื่อไร

ตามข้อมูลของสถาบัน NIDDK สหรัฐ คนท้องส่วนใหญ่ตรวจน้ำตาลในช่วงอายุครรภ์ 24-28 สัปดาห์ ซึ่งเป็นช่วงที่ฮอร์โมนจากรกเริ่มทำให้ร่างกายใช้อินซูลินได้ไม่ดี ส่วนคนที่มีความเสี่ยงสูง หมอจะตรวจตั้งแต่นัดฝากครรภ์ครั้งแรก เพื่อหาเบาหวานที่อาจมีอยู่ก่อนตั้งครรภ์โดยไม่รู้ตัว

กลุ่ม	ตรวจเมื่อไร	ตัวอย่างเหตุผล
ความเสี่ยงทั่วไป	24-28 สัปดาห์	ช่วงที่ภาวะดื้ออินซูลินจากรกเริ่มชัด
ความเสี่ยงสูง	ฝากครรภ์ครั้งแรก ถ้าปกติ ตรวจซ้ำที่ 24-28 สัปดาห์	หาเบาหวานที่เป็นอยู่ก่อน
เคยเป็นเบาหวานตอนท้องครั้งก่อน	เร็วกว่าปกติ ตามที่หมอนัด	NHS ระบุว่ากลุ่มนี้ได้ตรวจเร็วขึ้น

ปัจจัยเสี่ยงที่ NHS ระบุไว้ มีดังนี้

• อายุมากกว่า 40 ปี
• ดัชนีมวลกาย (BMI) มากกว่า 30
• เคยคลอดลูกน้ำหนัก 4.5 กิโลกรัมขึ้นไป
• เคยเป็นเบาหวานตอนท้องในครรภ์ก่อน
• พ่อแม่หรือพี่น้องเป็นเบาหวาน
• เคยผ่าตัดลดน้ำหนัก

เอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ยังแบ่งระดับความเสี่ยงสำหรับคนไทย โดยรวมเรื่องอายุ น้ำหนัก ประวัติครอบครัว ประวัติการคลอด และผลน้ำตาลในปัสสาวะ หมอแต่ละโรงพยาบาลอาจใช้เกณฑ์ต่างกันเล็กน้อย ถ้าสงสัยว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหน ถามได้ในนัด ฝากครรภ์ ครั้งแรก

ไม่มีอาการ ทำไมยังต้องตรวจ

NHS ระบุว่าเบาหวานขณะตั้งครรภ์มักไม่ทำให้เกิดอาการ คนส่วนใหญ่รู้ตัวเพราะตรวจคัดกรองเท่านั้น อาการกระหายน้ำหรือปัสสาวะบ่อยที่บางคนมี ก็ซ้อนกับอาการปกติของคนท้องจนแยกไม่ออก

ที่ต้องหาให้เจอ เพราะน้ำตาลที่สูงต่อเนื่องส่งผลถึงลูก ข้อมูลของ NHS ระบุปัญหาที่เกิดได้ เช่น ลูกตัวโตกว่าปกติจนคลอดยาก น้ำคร่ำมากเกิน คลอดก่อนกำหนด ครรภ์เป็นพิษ และลูกน้ำตาลต่ำหรือตัวเหลืองหลังคลอด ความเสี่ยงเหล่านี้ลดลงได้มากเมื่อคุมน้ำตาลได้ดี การตรวจจึงเป็นทางให้หมอเริ่มดูแลเร็วพอ

ผลเลือดตอนฝากครรภ์ครั้งแรก

คนที่เสี่ยงสูงมักได้เจาะน้ำตาลตั้งแต่นัดแรก แนวทางของ มช. ระบุว่าถ้าค่าบางตัวสูงมาก หมอวินิจฉัยเบาหวานได้เลย ไม่ต้องดื่มน้ำตาลทดสอบ

ค่าที่ตรวจ	ระดับที่วินิจฉัยได้ทันที (มก./ดล.)
น้ำตาลตอนอดอาหาร (FPG)	มากกว่า 126
น้ำตาลสุ่มเวลาใดก็ได้	มากกว่า 200
ผล GCT 50 กรัม	มากกว่า 200

ผลที่ต่างประเทศมักรายงานเป็น มิลลิโมลต่อลิตร (mmol/L) ถ้าอ่านข้อมูลจากเว็บต่างประเทศ ให้คูณด้วย 18 เพื่อแปลงเป็น มก./ดล. เช่น 5.3 mmol/L ใกล้เคียง 95 มก./ดล.

ด่านแรก ดื่มน้ำตาล 50 กรัม

การตรวจนี้เรียกว่า Glucose Challenge Test (GCT) หรือที่หลายโรงพยาบาลเรียกสั้น ๆ ว่า "ตรวจน้ำตาล 50"

1. มาถึงโรงพยาบาลตามเวลานัด กินอาหารมาตามปกติได้
2. ดื่มน้ำหวานที่มีน้ำตาลกลูโคส 50 กรัม ให้หมดภายในเวลาที่เจ้าหน้าที่บอก
3. นั่งรอ 1 ชั่วโมง ห้ามกินอะไรเพิ่ม ห้ามเดินไปไหนไกล
4. เจาะเลือด 1 ครั้งที่ครบ 1 ชั่วโมง

ค่าที่ 1 ชั่วโมง (มก./ดล.)	ความหมาย
ต่ำกว่า 140	ผ่านด่านคัดกรอง
140 ขึ้นไป	ต้องนัดตรวจยืนยันด้วย OGTT
200 ขึ้นไป	หมอวินิจฉัยได้เลยโดยไม่ต้องตรวจ OGTT ตามแนวทางของ มช.

เอกสารของ มช. ระบุว่าราว 15% ของคนท้องที่ตรวจ GCT จะได้ผล 140 ขึ้นไป ส่วนใหญ่ของกลุ่มนี้ตรวจ OGTT แล้วผลปกติ ถ้าได้ผลด่านแรกเกินเกณฑ์ ยังไม่ได้แปลว่าเป็นเบาหวาน

ด่านยืนยัน OGTT 100 กรัม

การตรวจนี้ใช้เวลาครึ่งวัน วางแผนลางานไว้ก่อน

1. งดอาหารและเครื่องดื่มที่มีพลังงาน อย่างน้อย 8 ชั่วโมงก่อนเจาะเลือด ส่วนใหญ่ให้งดตั้งแต่หลังเที่ยงคืน น้ำเปล่าจิบได้ตามที่ NHS ระบุ แต่ให้ยืนยันกับโรงพยาบาลของตัวเอง
2. เจาะเลือดครั้งแรกตอนท้องว่าง
3. ดื่มน้ำตาลกลูโคส 100 กรัม
4. เจาะเลือดซ้ำที่ 1, 2 และ 3 ชั่วโมง รวม 4 ครั้ง
5. ระหว่างรอ นั่งพัก ไม่กิน ไม่สูบบุหรี่ ไม่ออกกำลังกาย

ตัวอย่างตารางเวลาของวันตรวจ ถ้านัดเจาะเลือดครั้งแรกเวลา 8 โมงเช้า

เวลา	สิ่งที่เกิดขึ้น
19:00-20:00 คืนก่อน	กินมื้อเย็นตามปกติ แล้วเริ่มงดอาหารหลังเที่ยงคืน หรือตามที่ใบนัดกำหนด
07:30	ถึงห้องเจาะเลือด ยื่นใบนัด แจ้งเวลาที่กินอาหารครั้งสุดท้าย
08:00	เจาะเลือดท้องว่าง แล้วดื่มน้ำตาล 100 กรัม
09:00	เจาะเลือดครั้งที่ 2
10:00	เจาะเลือดครั้งที่ 3
11:00	เจาะเลือดครั้งที่ 4 แล้วกินของว่างที่เตรียมมาได้ทันที

ช่วงสามชั่วโมงนั้นยาวพอสมควร พกหนังสือหรือหูฟังไปด้วย และอย่านัดงานสำคัญไว้ตอนบ่าย เพราะหลายคนจะรู้สึกเพลียหลังอดอาหารนาน ถ้าต้องขับรถกลับเอง ให้กินอาหารและนั่งพักก่อนออกจากโรงพยาบาล

เกณฑ์ที่ใช้แปลผลมีสองชุด เอกสารของ มช. ระบุไว้ดังนี้

เวลาเจาะ	Carpenter-Coustan (มก./ดล.)	NDDG (มก./ดล.)
ก่อนดื่ม (ท้องว่าง)	95	105
1 ชั่วโมง	180	190
2 ชั่วโมง	155	165
3 ชั่วโมง	140	145

ค่าที่เท่ากับหรือสูงกว่าตัวเลขในตารางถือว่าผิดปกติ

• ผิดปกติตั้งแต่ 2 ค่าขึ้นไป ถือว่าเป็นเบาหวานขณะตั้งครรภ์
• ผิดปกติ 1 ค่า แนวทางของ มช. ให้ตรวจซ้ำในอีกราว 1 เดือน
• ปกติทั้ง 4 ค่า ผ่าน

ตัวอย่างการอ่านผล

คุณแม่คนหนึ่งได้ค่า 88, 186, 160, 120 ตามเกณฑ์ Carpenter-Coustan ค่าท้องว่าง 88 ปกติ ค่าที่ 1 ชั่วโมง 186 เกิน 180 ค่าที่ 2 ชั่วโมง 160 เกิน 155 ค่าที่ 3 ชั่วโมง 120 ปกติ มีค่าผิดปกติ 2 ค่า จึงเข้าเกณฑ์เบาหวานขณะตั้งครรภ์

ถ้าโรงพยาบาลเดียวกันใช้เกณฑ์ NDDG ค่า 186 ยังไม่ถึง 190 และค่า 160 ยังไม่ถึง 165 ผลจะเป็นปกติ ตัวเลขเดียวกันจึงแปลได้ต่างกันตามเกณฑ์ ถ้าคุณแม่อยากรู้ว่าโรงพยาบาลใช้เกณฑ์ไหน ถามพยาบาลห้องฝากครรภ์ได้เลย

แบบขั้นตอนเดียว 75 กรัม

บางโรงพยาบาลข้ามด่าน 50 กรัม แล้วใช้การตรวจ 75 กรัมครั้งเดียว ซึ่งต้องงดอาหารก่อนเช่นกัน เจาะเลือดตอนท้องว่าง 1 ชั่วโมง และ 2 ชั่วโมง หลังดื่มน้ำตาล เกณฑ์ IADPSG ที่ มช. ระบุคือ

เวลาเจาะ	ค่าที่ถือว่าผิดปกติ (มก./ดล.)
ก่อนดื่ม	92 ขึ้นไป
1 ชั่วโมง	180 ขึ้นไป
2 ชั่วโมง	153 ขึ้นไป

แบบนี้ผิดปกติเพียงค่าเดียวก็ถือว่าเป็นเบาหวานขณะตั้งครรภ์ ข้อดีคือมาโรงพยาบาลครั้งเดียว ข้อเสียคือต้องอดอาหารทุกคน

เตรียมตัวคืนก่อนตรวจและเช้าวันตรวจ

• คืนก่อนตรวจ กินอาหารเย็นตามปกติ ไม่ต้องงดแป้งหลายวันก่อนตรวจ การงดคาร์โบไฮเดรตหนัก ๆ ล่วงหน้าทำให้ผลเพี้ยนได้
• ถ้าต้องอดอาหาร กินมื้อเย็นให้เสร็จก่อนเวลางดสักพัก แล้วเตรียมน้ำเปล่าไว้ข้างเตียง
• เตรียมของว่างไว้ในกระเป๋า เช่น ขนมปัง นมกล่อง ผลไม้ กินทันทีหลังเจาะเลือดครั้งสุดท้าย
• พาคนไปด้วยถ้าเป็นไปได้ บางคนรู้สึกหน้ามืดหลังดื่มน้ำตาลหรือหลังอดอาหารนาน
• ใส่เสื้อแขนสั้นหรือแขนกว้าง เจาะเลือดได้สะดวก
• ถ้าแพ้ท้องยังไม่หาย หรือเคยอาเจียนตอนดื่มน้ำตาลครั้งก่อน ให้บอกเจ้าหน้าที่ก่อนเริ่ม จะได้วางแผนว่าถ้าอาเจียนจะทำอย่างไร
• ถ้าใช้ยาประจำ เช่น ยาไทรอยด์หรือยาความดัน ถามหมอล่วงหน้าว่าเช้าวันตรวจกินยาได้เลยหรือให้รอหลังเจาะเลือดครั้งสุดท้าย

ผลออกมาแล้ว ทำอะไรต่อ

ถ้าผลผิดปกติเพียงค่าเดียวและหมอนัดตรวจซ้ำในอีกเดือน ช่วงระหว่างรอให้ลดเครื่องดื่มหวาน ขนมหวาน และข้าวเหนียวมื้อใหญ่ เพิ่มผักและโปรตีนในทุกมื้อ แล้วเดินเบา ๆ หลังอาหาร ไม่ต้องอดแป้งก่อนวันตรวจซ้ำ เพราะผลจะต่ำเกินจริงและหมอประเมินผิด

ถ้าผลปกติ ฝากครรภ์ต่อตามนัด และดูแลอาหารให้น้ำหนักขึ้นตามเกณฑ์ ข้อมูลเรื่องน้ำหนักที่ควรขึ้นตาม BMI อยู่ที่ น้ำหนักคนท้อง

ถ้าผลเป็นเบาหวานขณะตั้งครรภ์ คุณแม่ส่วนใหญ่เริ่มจากการคุมอาหาร ออกกำลังกาย และเจาะน้ำตาลปลายนิ้วตามที่หมอสอน บางคนต้องใช้ยาหรืออินซูลิน รายละเอียดการคุมน้ำตาลและเป้าหมายค่าน้ำตาลรายวันอยู่ที่ เบาหวานขณะตั้งครรภ์ ส่วนคำถามที่คุณแม่ถามบ่อยเรื่องเครื่องดื่ม เช่น น้ำมะพร้าว ดูการนับน้ำตาลได้ที่ คนท้องกินน้ำมะพร้าวได้ไหม

ถ้าตรวจไม่ผ่าน ไม่ใช่ความผิดของคุณแม่

ภาวะดื้ออินซูลินในช่วงตั้งครรภ์มาจากฮอร์โมนของรกเป็นหลัก คุณแม่ที่กินดีและออกกำลังกายมาตลอดก็เป็นได้ การรู้เร็วช่วยให้หมอดูแลลูกในท้องได้ทัน เป้าหมายคือคุมน้ำตาลไปจนคลอดอย่างปลอดภัย

ไปพบแพทย์ก่อนวันนัด ถ้ามีอาการเหล่านี้

• กระหายน้ำมากผิดปกติ ปัสสาวะบ่อยมากขึ้นชัดเจน
• ตาพร่ามัว
• เหนื่อยอ่อนแรงมาก หรือน้ำตาลปลายนิ้วสูงเกินค่าที่หมอให้ไว้ติดกันหลายครั้ง
• ใจสั่น เหงื่อแตก มือสั่น หลังใช้ยาหรืออินซูลิน ซึ่งเป็นอาการน้ำตาลต่ำ ให้กินของหวานทันทีแล้วติดต่อโรงพยาบาล
• รู้สึกลูกดิ้นน้อยลงชัดเจน