ให้อาหารปลาวันละกี่ครั้ง ปรับตามวัย ชนิดปลา และอุณหภูมิ

ปลาสวยงามที่โตเต็มวัยแล้ว ให้อาหารวันละครั้งก็พอ ในปริมาณที่ปลากินหมดภายในไม่ถึงสองนาที คำแนะนำนี้มาจาก RSPCA Australia ทั้งในคู่มือปลาเขตร้อนและปลาทอง ตัวเลขนี้ต่ำกว่าที่เจ้าของส่วนใหญ่ให้จริง เพราะปลาว่ายมาขออาหารทุกครั้งที่เห็นคนเดินผ่านหน้าตู้ ซึ่งเป็นพฤติกรรมที่ฝึกขึ้นมา ไม่ได้บอกว่าปลาหิว

คำถามว่าวันละกี่ครั้งจึงมีคำตอบตั้งต้นที่ชัด สิ่งที่ทำให้ต้องปรับคือสามเรื่อง วัยของปลา ชนิดของปลา และอุณหภูมิของน้ำ แต่ละเรื่องเลื่อนตัวเลขขึ้นหรือลงได้ และมีสถานการณ์อย่างการไม่อยู่บ้านที่ต้องคิดแยกต่างหาก

ตัวเลขอ้างอิงจากน้ำหนักตัว

Merck Veterinary Manual ให้เกณฑ์ที่ละเอียดกว่าการกะด้วยตา อาหารสำหรับปลาโตที่แค่รักษาสภาพร่างกายคิดเป็นราว 1 ถึง 2% ของน้ำหนักตัวปลาต่อวัน ส่วนอาหารสำหรับช่วงโตคิดเป็นราว 3 ถึง 5%

ตัวเลขนี้ช่วยให้เห็นสัดส่วนว่าปลาต้องการอาหารน้อยแค่ไหน สมมติว่าตู้หนึ่งมีปลาเล็กสิบตัว น้ำหนักรวมราว 20 กรัม ตามเกณฑ์ 1 ถึง 2% ปลาทั้งตู้ต้องการอาหารเพียง 0.2 ถึง 0.4 กรัมต่อวัน ซึ่งเป็นอาหารเม็ดแค่หยิบมือเล็กๆ คนส่วนใหญ่ไม่มีตาชั่งที่ละเอียดขนาดนั้นและไม่รู้น้ำหนักปลา การใช้เกณฑ์สองนาทีของ RSPCA จึงสะดวกกว่าในทางปฏิบัติ แต่ตัวเลขจาก Merck ช่วยเตือนว่าปริมาณที่ถูกต้องเล็กกว่าที่รู้สึก

ปรับตามวัยของปลา

วัยหรือสภาพ	ความต้องการอาหาร	แนวทางจำนวนมื้อ
ลูกปลาที่เพิ่งกินอาหารได้	สูงเมื่อเทียบกับน้ำหนักตัว	มื้อเล็กหลายมื้อต่อวัน
ปลาวัยรุ่นที่กำลังโต	ราว 3 ถึง 5% ของน้ำหนักตัวต่อวันตาม Merck	สองถึงสามมื้อเล็ก
ปลาโตเต็มวัย	ราว 1 ถึง 2% ของน้ำหนักตัวต่อวันตาม Merck	วันละครั้งตาม RSPCA Australia
ปลาที่ป่วยหรือหายใจลำบาก	ย่อยได้น้อยลง	งดหรือให้น้อยมาก แล้วปรึกษาสัตวแพทย์

แถวลูกปลาไม่ได้ใส่ตัวเลขจำนวนมื้อ เพราะแหล่งข้อมูลที่ใช้ไม่ได้ระบุไว้ หลักที่ใช้คือแบ่งปริมาณรวมของวันออกเป็นมื้อเล็ก เพราะลูกปลากินได้ทีละน้อย และอาหารที่ค้างในตู้เล็กทำให้น้ำเสียเร็วมาก ส่วนจำนวนมื้อที่เหมาะกับลูกปลาชนิดที่เลี้ยง ให้ถามร้านหรือผู้เพาะพันธุ์ปลาชนิดนั้น สำหรับปลาหางนกยูงซึ่งออกลูกบ่อย รายละเอียดอยู่ที่ วิธีเลี้ยงปลาหางนกยูง

ปรับตามชนิดปลาและตำแหน่งที่กิน

ปลาแต่ละชนิดกินอาหารคนละระดับของน้ำ ถ้าให้อาหารผิดชนิด ปลาบางตัวจะไม่ได้กินเลยทั้งที่เจ้าของให้ครบทุกวัน

• ปลาที่กินผิวน้ำ เช่นปลากัด ปลาหางนกยูง ใช้อาหารลอย
• ปลาที่กินกลางน้ำ เช่นปลาเตตร้าหลายชนิด ใช้อาหารที่จมช้า
• ปลาที่กินพื้น เช่นปลาแพะ ใช้อาหารจม และให้ตอนไฟใกล้ปิด
• ปลาทองแฟนซี RSPCA Australia แนะนำเม็ดจม เพื่อลดการฮุบอากาศจากผิวน้ำ

RSPCA Australia ยังแนะนำให้โรยอาหารมากกว่าหนึ่งจุดในตู้ เพื่อให้ปลาที่ขี้อายหรือตัวเล็กได้กินด้วย ไม่ใช่ปลาตัวใหญ่ที่แย่งเก่งได้กินคนเดียว

ปลากินพืชต้องการผักเสริม Merck ระบุว่าผักอย่างซูกินีให้ได้สัปดาห์ละไม่กี่ครั้ง ผักที่ใส่ลงตู้ต้องเอาออกภายในวันเดียวกันถ้าปลากินไม่หมด เพราะผักที่เปื่อยเพิ่มของเสียเร็ว RSPCA Australia ห้ามให้อาหารที่มีไขมันจากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เช่นเนื้อวัวหรือเนื้อหมู เรื่องการเลือกชนิดอาหาร ดูต่อที่ อาหารปลาสวยงาม เลือกยังไง

อุณหภูมิน้ำเปลี่ยนความหิว

ปลาเป็นสัตว์เลือดเย็น อัตราการเผาผลาญขึ้นกับอุณหภูมิน้ำ น้ำอุ่นปลากินมากขึ้นและย่อยเร็วขึ้น น้ำเย็นปลากินน้อยลงและย่อยช้าลง RSPCA Australia ระบุไว้ในคู่มือปลาทองว่าให้ลดอาหารเมื่อน้ำต่ำกว่า 8 องศาเซลเซียส

ในไทยน้ำแทบไม่เย็นถึงระดับนั้น แต่หลักเดียวกันใช้กับการเปลี่ยนแปลงที่เจอจริง ช่วงหน้าหนาวทางภาคเหนือ บ่อปลากลางแจ้งตอนเช้ามืดอาจเย็นกว่าปกติหลายองศา ปลาจะกินช้าลง ถ้ายังให้เท่าเดิม อาหารที่เหลือจะเน่าที่ก้นบ่อ อีกด้านหนึ่ง หน้าร้อนที่น้ำอุ่นขึ้นมาก ปลาอยากกินมากขึ้น แต่น้ำอุ่นเก็บออกซิเจนได้น้อยลงตามที่ Merck ระบุ การให้อาหารมากในวันที่ร้อนจัดเพิ่มของเสียและการใช้ออกซิเจนพร้อมกัน วันที่น้ำร้อนจึงควรให้ปริมาณเท่าเดิมหรือน้อยลง ไม่ควรเพิ่ม

ถ้าเห็นปลาลอยหัวในช่วงอากาศร้อน ให้งดอาหารวันนั้นและดูสาเหตุที่ ปลาลอยหัว เกิดจากอะไร

ให้เวลาไหนดี และควรมีวันงดอาหารไหม

เวลาที่ให้อาหารสำคัญน้อยกว่าความสม่ำเสมอ ผมแนะนำให้เลือกช่วงที่ไฟตู้เปิดมาแล้วสักพัก ปลาตื่นเต็มที่และมองเห็นอาหารชัด และเป็นเวลาที่เจ้าของอยู่ดูได้ตลอดสองนาที เพื่อเก็บเศษที่เหลือออก การให้อาหารแล้วเดินไปทำอย่างอื่นทันทีทำให้ไม่รู้ว่ามีอาหารเหลือ และไม่เห็นว่าปลาตัวไหนไม่ยอมกิน ซึ่งเป็นสัญญาณป่วยแรกๆ ที่เห็นได้

ตู้ที่เปิดไฟตามเวลา RSPCA Australia แนะนำให้เปิดไฟไม่เกินสิบชั่วโมงต่อวัน และให้มีช่วงมืดอย่างน้อยแปดชั่วโมง ถ้าให้อาหารปลาพื้นตอนใกล้ปิดไฟ ปลาที่ออกหากินกลางคืนจะได้กินโดยไม่ต้องแย่งกับปลากลางน้ำ

เรื่องวันงดอาหาร คนเลี้ยงปลาจำนวนมากงดอาหารสัปดาห์ละหนึ่งวันสำหรับปลาโต เหตุผลคือให้ระบบย่อยได้พัก และลดของเสียในวันก่อนเปลี่ยนน้ำ แนวทางนี้เป็นการปฏิบัติที่ใช้กันทั่วไป แหล่งข้อมูลที่ใช้ในหน้านี้ไม่ได้กำหนดไว้ ถ้าจะทำ ให้ใช้กับปลาโตที่แข็งแรงเท่านั้น และไม่ใช้กับลูกปลาหรือปลาที่ผอม

ปลาว่ายมาขออาหารตลอด ทำยังไงดี

ปลาเรียนรู้เร็วว่าคนหน้าตู้หมายถึงอาหาร ปลาทองและปลาหมอสีเป็นตัวอย่างที่เห็นชัด ว่ายมาอ้าปากที่กระจกทุกครั้งที่มีคนเดินผ่าน พฤติกรรมนี้ไม่ได้แปลว่าให้น้อยเกิน ถ้าปลาไม่ผอมและตู้ไม่มีสัญญาณอาหารเกิน ให้ยึดปริมาณเดิม

วิธีที่ช่วยได้คือให้อาหารในเวลาเดิมทุกวัน จากจุดเดิมของตู้ และให้คนเดียวในบ้านเป็นคนให้ บ้านที่มีหลายคน ปัญหาที่พบบ่อยคือต่างคนต่างให้เพราะไม่รู้ว่ามีคนให้ไปแล้ว ตั้งกระป๋องอาหารไว้กับสมุดจดหรือป้ายเล็กๆ ว่าวันนี้ให้แล้ว ก็ตัดปัญหานี้ได้

สัญญาณว่าให้อาหารมากเกินไป

ปลาไม่ได้บอกว่าอิ่ม แต่ตู้บอก อาการเหล่านี้มักมาจากอาหารเกินมากกว่าสาเหตุอื่น

• มีเศษอาหารหรือเม็ดที่บวมน้ำค้างที่พื้นหลังให้อาหาร
• น้ำขุ่นสีขาวหลังให้อาหารไม่กี่วัน ซึ่งมาจากแบคทีเรียที่เพิ่มจำนวนตามของเสีย อ่านต่อที่ น้ำตู้ปลาขุ่น แก้ยังไง
• ตะไคร่และน้ำเขียวขึ้นเร็วผิดปกติ
• ผลวัดไนเตรตขึ้นเร็วทั้งที่เปลี่ยนน้ำตามตาราง
• ปลาท้องป่องเป็นประจำ หรือมีมูลยาวห้อยติดตัว
• หอยเล็กเพิ่มจำนวนจนเห็นชัด ซึ่งมักบอกว่ามีอาหารเหลือให้กิน

สัญญาณว่าให้น้อยเกินเห็นยากกว่าและเจอน้อยกว่ามาก ได้แก่ ปลาผอมจนเห็นท้องแฟบเว้า สีซีดลงต่อเนื่อง และปลาตัวเล็กไม่โตทั้งที่ตัวอื่นในรุ่นเดียวกันโต ถ้าเห็นเฉพาะตัวเดียว มักเป็นเรื่องการแย่งอาหาร ไม่ได้เป็นเรื่องปริมาณรวม

เก็บอาหารอย่างไรให้คุณค่ายังอยู่

Merck Veterinary Manual แนะนำว่าอาหารแห้งไม่ควรเก็บเกินสองเดือน เพราะวิตามินบางชนิดเสื่อมเมื่อเวลาผ่านไป อาหารปลากระป๋องใหญ่ที่ซื้อเพราะคุ้มกว่า สำหรับตู้เล็กที่มีปลาไม่กี่ตัว มักใช้ไม่หมดในสองเดือน การซื้อกระป๋องเล็กและเปลี่ยนบ่อยกว่าจึงได้อาหารที่สดกว่า

เก็บอาหารในที่แห้งและเย็น ปิดฝาให้แน่นทุกครั้ง อย่าวางบนฝาตู้ซึ่งร้อนจากไฟและมีไอน้ำ ห้องที่ชื้นทำให้อาหารจับตัวเป็นก้อนหรือขึ้นรา อาหารที่มีกลิ่นเปลี่ยนหรือมีจุดราให้ทิ้งทั้งกระป๋อง

ช่วงไม่อยู่บ้านหลายวัน

นี่เป็นจุดที่เจ้าของหลายคนทำพลาดด้วยความหวังดี การใส่อาหารเผื่อไว้หลายวัน หรือใช้ก้อนอาหารแบบละลายช้า ทำให้มีอาหารค้างในตู้ขณะที่ไม่มีใครเห็นว่าน้ำเริ่มเสีย ผมแนะนำแนวทางตามระยะเวลาดังนี้ โดยใช้ได้กับปลาโตที่แข็งแรงในตู้ที่ตั้งตัวแล้วเท่านั้น

ระยะที่ไม่อยู่	แนวทาง
หนึ่งถึงสองวัน	ให้อาหารตามปกติก่อนออกจากบ้าน ไม่ต้องเผื่อ
สามถึงห้าวัน	ใช้เครื่องให้อาหารอัตโนมัติที่ตั้งปริมาณน้อยกว่าปกติ และลองเดินเครื่องจริงสองสามวันก่อนออกจากบ้าน
เกินห้าวัน	ให้คนที่ไว้ใจได้มาให้อาหาร แบ่งอาหารเป็นถุงเล็กรายมื้อไว้ให้ พร้อมเขียนว่าห้ามให้เพิ่ม

ตารางนี้เป็นแนวทางในทางปฏิบัติ ไม่ได้มาจากแหล่งอ้างอิงที่ใช้ในหน้านี้ ข้อยกเว้นคือลูกปลา ปลาที่ป่วย และตู้ที่เพิ่งตั้ง ซึ่งไม่ควรปล่อยทิ้งไว้โดยไม่มีคนดู ก่อนออกจากบ้าน ให้เปลี่ยนน้ำตามรอบปกติหนึ่งถึงสองวันล่วงหน้า และเช็กว่ากรองไหลดี

ตารางให้อาหารรายสัปดาห์ ตัวอย่างสำหรับตู้ปลาเขตร้อนรวม

วัน	มื้อหลัก	ของเสริม
จันทร์	อาหารเม็ดหรือแผ่นตามเกณฑ์สองนาที	ไม่มี
อังคาร	อาหารเม็ดหรือแผ่น	อาหารจมสำหรับปลาพื้น ตอนใกล้ปิดไฟ
พุธ	อาหารเม็ดหรือแผ่น	ผักลวกสำหรับปลากินพืช เอาออกถ้ากินไม่หมดภายในวัน
พฤหัสบดี	อาหารเม็ดหรือแผ่น	ไม่มี
ศุกร์	อาหารสดหรือแช่แข็งปริมาณเล็ก แทนอาหารเม็ด	อาหารจมสำหรับปลาพื้น
เสาร์	อาหารเม็ดหรือแผ่น	ผักลวกสำหรับปลากินพืช
อาทิตย์	อาหารเม็ดหรือแผ่น ก่อนวันเปลี่ยนน้ำ	ไม่มี

ตารางนี้เป็นตัวอย่างสำหรับปลาโตในตู้รวม ปรับตามชนิดปลาจริงในตู้ และใช้เกณฑ์สองนาทีคุมปริมาณทุกมื้อ ถ้าเลี้ยงปลาทอง ซึ่งกินมากและขับถ่ายมาก ดูรายละเอียดเฉพาะที่ วิธีเลี้ยงปลาทอง