ปลาลอยหัว เกิดจากอะไร แยกปัญหาน้ำกับปลาป่วยให้ทัน

ปลาที่ลอยหัวขึ้นมาฮุบอากาศที่ผิวน้ำกำลังบอกว่าหายใจไม่ทัน เหงือกดึงออกซิเจนจากน้ำได้ไม่พอ ซึ่งมีสองทางเท่านั้น น้ำมีออกซิเจนน้อยหรือมีสารที่ทำร้ายเหงือก หรือเหงือกของปลาเองเสียหายจากโรคจนใช้ออกซิเจนที่มีอยู่ไม่ได้ Penn State Extension ระบุว่าปลาที่ฮุบอากาศที่ผิวน้ำเป็นสัญญาณของออกซิเจนละลายน้ำต่ำ ส่วน Merck Veterinary Manual ใช้คำว่า piping กับอาการนี้ และโยงไว้กับการติดเชื้อโปรโตซัวที่เหงือกด้วย งานของเจ้าของจึงเป็นการแยกให้ได้เร็วว่าเป็นทางไหน เพราะวิธีแก้คนละแบบ

ปลาบางชนิดฮุบอากาศเป็นเรื่องปกติ ปลากัด ปลากระดี่ ปลาสลิด และปลาในกลุ่มที่มีอวัยวะช่วยหายใจ ขึ้นมาฮุบอากาศเป็นระยะทั้งที่น้ำดี สิ่งที่ต้องสังเกตจึงเป็นการเปลี่ยนแปลง ปลาที่ปกติอยู่กลางน้ำแล้วย้ายมาค้างที่ผิวน้ำนานๆ หรือฮุบถี่กว่าที่เคย

ข้อแรกที่ต้องดู: ลอยกี่ตัว

คำถามนี้แยกสาเหตุได้มากกว่าข้ออื่น และไม่ต้องใช้อุปกรณ์อะไร

ถ้าปลาเกือบทุกตัวในตู้หรือในบ่อขึ้นมาอยู่ที่ผิวน้ำพร้อมกัน ปัญหาอยู่ที่น้ำซึ่งทุกตัวใช้ร่วมกัน เช่นออกซิเจนต่ำ น้ำร้อนขึ้น แอมโมเนียหรือไนไตรต์สูง หรือมีสารพิษลงไปในน้ำ ถ้ามีปลาตัวเดียวหรือสองตัวที่ลอยหายใจถี่ ขณะที่ตัวอื่นว่ายกินอาหารปกติ ให้สงสัยปัญหาของตัวนั้น เช่นโรคที่เหงือก การบาดเจ็บ หรือโดนตัวอื่นรังแกจนต้องหนีขึ้นมาอยู่มุมบน

กรณีที่ก้ำกึ่งคือเริ่มจากตัวเดียวแล้วลามเป็นหลายตัวในหนึ่งถึงสองวัน แบบนี้ให้นึกถึงโรคติดต่อ เพราะน้ำที่เสียมักกระทบปลาพร้อมกันในเวลาไล่เลี่ยกัน ไม่ได้ทยอยทีละตัว

เวลาที่เกิดบอกอะไรได้บ้าง

ออกซิเจนในน้ำไม่ได้คงที่ทั้งวัน Penn State อธิบายว่าในบ่อ ออกซิเจนเพิ่มขึ้นช่วงกลางวันเพราะสาหร่ายและพืชสังเคราะห์แสง และลดลงช่วงกลางคืนเพราะทุกอย่างในน้ำใช้ออกซิเจนแต่ไม่มีการผลิต ค่าจึงต่ำสุดช่วงก่อนฟ้าสาง และสูงสุดช่วงก่อนพระอาทิตย์ตก

เวลาที่เห็นปลาลอย	สาเหตุที่ควรนึกถึงก่อน
เช้ามืด หายไปตอนสาย	ออกซิเจนต่ำช่วงกลางคืน โดยเฉพาะบ่อหรือตู้ที่มีสาหร่ายมากหรือน้ำเขียว
บ่ายวันที่อากาศร้อนจัด	น้ำร้อนขึ้น เก็บออกซิเจนได้น้อยลง ขณะที่ปลาต้องใช้ออกซิเจนมากขึ้น
หลังไฟดับหรือปั๊มหยุด	น้ำนิ่ง ไม่มีการแลกเปลี่ยนอากาศที่ผิวน้ำ
หนึ่งถึงสองชั่วโมงหลังเปลี่ยนน้ำ	ลืมน้ำยาปรับสภาพน้ำประปา หรืออุณหภูมิน้ำใหม่ต่างจากเดิมมาก
หลังใส่ยาหรือสารปรับน้ำ	ผลของสารต่อเหงือก หรือสาหร่ายตายจำนวนมากแล้วกินออกซิเจน
ตู้ใหม่ช่วงหกสัปดาห์แรก	แอมโมเนียหรือไนไตรต์สูง เพราะแบคทีเรียในกรองยังไม่พร้อม
ไม่สัมพันธ์กับเวลา เป็นอยู่ตลอด	โรคที่เหงือก หรือน้ำเสียสะสมที่ยังไม่ได้วัด

เรื่องน้ำร้อนเป็นปัจจัยที่คนเลี้ยงในไทยต้องคิดถึงมากกว่าคนในประเทศหนาว Penn State ให้ตัวเลขว่าน้ำที่ 40 องศาฟาเรนไฮต์ (ราว 4 องศาเซลเซียส) เก็บออกซิเจนได้มากกว่า 12 mg/L ขณะที่น้ำราว 80 องศาฟาเรนไฮต์ (ราว 27 องศาเซลเซียส) เก็บได้ราว 8 mg/L Merck Veterinary Manual ก็ระบุตรงกันว่าน้ำอุ่นเก็บออกซิเจนได้น้อยกว่า ตู้ในห้องที่ไม่มีแอร์ช่วงเมษายนมีน้ำอุ่นกว่านั้นอีก

สาเหตุฝั่งน้ำ เรียงจากที่เจอบ่อย

ออกซิเจนต่ำ เกิดจากผิวน้ำนิ่ง ปลาแน่นเกิน น้ำร้อน หรือมีสิ่งเน่าในน้ำที่แย่งออกซิเจน Penn State ระบุว่าปลาส่วนใหญ่ต้องการออกซิเจนมากกว่า 5.0 mg/L และที่ 2.0 mg/L หรือต่ำกว่า ปลาจะขาดอากาศอย่างรวดเร็ว ตัวเลขนี้มาจากบ่อปลาน้ำจืดในสหรัฐ แต่ใช้เป็นภาพรวมได้ว่าช่วงที่ปลาเริ่มลำบากกับช่วงที่ปลาตายห่างกันไม่มาก

แอมโมเนียและไนไตรต์ ทำร้ายเหงือกโดยตรง ปลาจึงหายใจหอบทั้งที่น้ำมีออกซิเจนพอ RSPCA Australia ใช้เป้าหมายแอมโมเนียต่ำกว่า 0.1 ppm และไนไตรต์ต่ำกว่า 0.2 ppm Merck Veterinary Manual อธิบายว่าการได้รับไนไตรต์ต่อเนื่องทำให้ปลาเกิดภาวะโลหิตจาง เลือดพาออกซิเจนได้น้อยลง อาการจึงออกมาเป็นการหายใจถี่เหมือนขาดออกซิเจน

คาร์บอนไดออกไซด์สูง พบในตู้ไม้น้ำที่อัด CO2 มากเกิน หรือบ่อที่มีของเน่ามาก Merck ระบุว่าที่ระดับเกิน 12 mg/L เป็นพิษต่อปลา ตู้ไม้น้ำที่ปลาลอยหัวเฉพาะช่วงท้ายของรอบเปิดไฟ ให้นึกถึงข้อนี้ก่อน

สาเหตุอื่นที่เจอน้อยกว่าแต่ต้องนึกถึง ได้แก่ สเปรย์กันยุงหรือควันที่ลงไปในน้ำ น้ำยาทำความสะอาดที่ติดถัง หรือสาหร่ายในบ่อตายพร้อมกันหลังฝนตกหนักหรือหลังใช้ยาฆ่าสาหร่าย ซึ่งทำให้ออกซิเจนตกลงฮวบ ตู้ที่น้ำเพิ่งเปลี่ยนจากเขียวเป็นใสในวันเดียวต้องระวังข้อนี้ รายละเอียดอยู่ที่ น้ำตู้ปลาเขียว แก้ยังไง

สาเหตุฝั่งตัวปลา

เมื่อวัดน้ำแล้วค่าปกติ มีลมพอ อุณหภูมิไม่สูง แต่ปลายังหายใจถี่ ปัญหามักอยู่ที่เหงือก Merck Veterinary Manual อธิบายว่าโปรโตซัวหลายชนิดเกาะที่เหงือกและผิวหนัง ทำให้ปลาขึ้นมาฮุบอากาศ ถูตัวกับของแข็ง และหุบครีบ โรคจุดขาวก็เป็นหนึ่งในนั้น และบางครั้งเชื้อเกาะเฉพาะที่เหงือกจนไม่เห็นจุดบนตัวเลย ถ้าเห็นจุดขาวด้วย อ่านต่อที่ ปลาเป็นจุดขาว รักษายังไง

สัญญาณที่บอกว่าเป็นที่เหงือกมากกว่าที่น้ำ ได้แก่ ฝาปิดเหงือกเปิดกว้างค้างหรือเปิดข้างเดียว เหงือกที่มองเห็นตอนปลาหายใจมีสีซีดหรือมีเมือกขุ่น ปลาถูตัวกับพื้นหรือหิน และปลาตัวที่เป็นมักแยกตัวไปอยู่มุมที่น้ำไหลแรงหรือใกล้หัวทราย

การตรวจยืนยันโรคที่เหงือกต้องใช้กล้องจุลทรรศน์ส่องเมือกจากเหงือกหรือผิว ซึ่งเป็นงานของสัตวแพทย์ การเดาแล้วใส่ยาหลายตัวสลับกันทำให้ปลาที่เหงือกเสียหายอยู่แล้วรับภาระหนักขึ้น และยาหลายชนิดลดออกซิเจนในน้ำลงด้วย

ทำอะไรได้ทันทีที่บ้าน ภายในชั่วโมงแรก

ลำดับนี้ใช้ได้ทั้งตู้และบ่อ และไม่มีขั้นไหนที่ทำร้ายปลาถ้าสาเหตุกลายเป็นเรื่องอื่น

1. เพิ่มการกระเพื่อมผิวน้ำทันที ยกหัวกรองให้น้ำตกกระทบผิวน้ำ หรือเปิดปั๊มลมใส่หัวทราย ถ้ายังไม่มี ดูวิธีเลือกที่ ปั๊มลมตู้ปลา จำเป็นไหม
2. วัดอุณหภูมิ ถ้าสูงกว่าช่วงปกติของปลาชนิดนั้นมาก ให้เปิดฝาตู้ ปิดไฟตู้ เปิดพัดลมเป่าผิวน้ำ และย้ายตู้หรือบังแดด
3. วัดแอมโมเนียและไนไตรต์ ถ้าไม่มีชุดวัด ให้ถือว่าอาจสูงไว้ก่อน
4. เปลี่ยนน้ำตามผลวัด Merck แนะนำให้เปลี่ยนอย่างน้อย 50% เมื่อแอมโมเนียรวมถึง 2 mg/L ขึ้นไป น้ำใหม่ต้องผ่านน้ำยาปรับสภาพและอุณหภูมิใกล้กัน ขั้นตอนอยู่ที่ วิธีเปลี่ยนน้ำตู้ปลา
5. งดอาหารวันนั้น ปลาที่หายใจลำบากย่อยอาหารได้ไม่ดี และอาหารที่เหลือเพิ่มของเสีย
6. ตรวจหาปลาตายที่ซ่อนอยู่ และเช็กว่ากรองยังไหลปกติ

ป้องกันไม่ให้กลับมาอีก

ปลาที่ลอยหัวเพราะน้ำเกือบทุกกรณีมาจากระบบที่รับภาระเกินตัว ทางแก้ระยะยาวจึงอยู่ที่การลดภาระหรือเพิ่มความสามารถของระบบ

• จำนวนปลาต่อขนาดตู้ ถ้าตู้แน่น ปลาใหม่ทุกตัวเพิ่มของเสียและการใช้ออกซิเจน Merck แนะนำให้เพิ่มปลาครั้งละหนึ่งถึงสองตัว
• อาหาร RSPCA Australia แนะนำให้ให้เฉพาะปริมาณที่ปลากินหมดในไม่ถึงสองนาที
• การเคลื่อนไหวของผิวน้ำ RSPCA Australia แนะนำให้เพิ่มหัวทรายถ้ากรองไม่ทำให้ผิวน้ำกระเพื่อม
• ความร้อน วางตู้ให้พ้นแดดตรง ซึ่ง Merck ก็แนะนำไว้ และหน้าร้อนให้มีแผนสำรองเช่นพัดลมเป่าผิวน้ำ
• การวัดน้ำ ตู้ที่ตั้งตัวแล้ว RSPCA Australia แนะนำให้วัดทุกหนึ่งถึงสองสัปดาห์

สำหรับบ่อกลางแจ้ง ช่วงที่ต้องเฝ้าคือหน้าร้อนและหลังฝนตกหนักติดกันหลายวัน Penn State ระบุว่าน้ำพุช่วยเติมออกซิเจนได้บ้าง ส่วนหัวกระจายลมที่วางใต้น้ำช่วยหมุนน้ำทั้งความลึก ซึ่งได้ผลกับบ่อลึกมากกว่า

ไฟดับเป็นอีกช่วงที่ต้องคิดไว้ล่วงหน้า ตู้ที่ปลาแน่นและพึ่งกรองไฟฟ้าอย่างเดียว เมื่อไฟดับนานหลายชั่วโมงในคืนที่อากาศร้อน น้ำจะนิ่งสนิทในช่วงเดียวกับที่ออกซิเจนต่ำที่สุดของวัน ปั๊มลมแบบใช้ถ่านที่ร้านปลาใช้ตอนขนส่งปลาเป็นของสำรองราคาไม่สูง Merck Veterinary Manual ก็แนะนำปั๊มลมแบบใช้ถ่านสำหรับช่วงขนย้ายปลา ถ้าไม่มี ให้ตักน้ำในตู้ขึ้นแล้วเทกลับจากที่สูงเล็กน้อยเป็นระยะ เพื่อให้ผิวน้ำแตกและรับอากาศ และงดให้อาหารจนกว่าไฟจะกลับมา

เฝ้าดูต่อหลังแก้ไข

ช่วงเวลา	สิ่งที่ต้องดู	ถ้ายังไม่ดีขึ้น
1 ถึง 2 ชั่วโมงหลังเพิ่มลมและเปลี่ยนน้ำ	ปลาเริ่มลงไปอยู่กลางน้ำ หายใจช้าลง	วัดน้ำซ้ำ เช็กน้ำยาปรับสภาพและอุณหภูมิ
เช้ามืดของวันถัดไป	ปลาลอยหัวซ้ำหรือไม่	เปิดลมตลอดคืน ลดจำนวนปลาหรืออาหาร
24 ชั่วโมง	ปลากินอาหารมื้อเล็กได้	ปรึกษาสัตวแพทย์สัตว์น้ำ
2 ถึง 3 วัน	วัดแอมโมเนียและไนไตรต์ทุกวัน	หาต้นเหตุของเสีย เช่นปลาตายซ่อน กรองตัน
1 ถึง 2 สัปดาห์	จุด แผล ครีบเปื่อย ที่ตามมา	แยกปลาและส่งตรวจ

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• ปลาลอยหัวต่อทั้งที่เพิ่มลมแล้วและค่าแอมโมเนียกับไนไตรต์เป็นศูนย์
• ฝาปิดเหงือกเปิดค้าง เหงือกซีด บวม มีจุด หรือมีเมือกขาว
• ปลาตายต่อเนื่องหรือหลายตัวในเวลาสั้น
• ปลาลอยหัวพร้อมกับถูตัว หุบครีบ หรือมีจุดขาวที่ผิว
• ปลาราคาสูงหรือปลาที่เลี้ยงมานานอย่างปลาคาร์ป ซึ่งการเดาผิดหนึ่งครั้งมีราคาแพง