เลี้ยงปลาหางนกยูง วิธีดูแลตั้งแต่เลือกเพศ ตู้ น้ำ อาหาร ถึงลูกปลา

ซื้อปลาหางนกยูง 3 ตัวมาเลี้ยงวันนี้ ถ้าเป็นตัวเมียสองตัวที่ผสมแล้ว อีกสองเดือนข้างหน้าตู้อาจมีปลา 50 ตัว เพราะตัวเมียแต่ละตัวออกลูกครั้งละ 5 ถึง 100 ตัวทุก 4 ถึง 6 สัปดาห์ ปลาหางนกยูงเลี้ยงง่ายและทนน้ำหลายแบบ ข้อที่เจ้าของมือใหม่มักพลาดคือจำนวนปลาที่ล้นตู้เกินระบบกรองจะรับไหว ดังนั้นแผนเรื่องจำนวนต้องมาก่อนเรื่องสีสวย

ดูเพศก่อนซื้อ เพราะเพศกำหนดว่าตู้จะเป็นอย่างไร

ปลาหางนกยูงเป็นปลาออกลูกเป็นตัว ตัวผู้กับตัวเมียแยกกันได้ชัดตั้งแต่อายุไม่กี่เดือน

ลักษณะ	ตัวผู้	ตัวเมีย
ขนาด	เล็กกว่า ยาวไม่เกิน 3 ถึง 4 เซนติเมตร	ใหญ่กว่า ลำตัวป้อม ยาวได้ถึง 6 เซนติเมตร (ขนาดสูงสุดตาม Seriously Fish)
สีและครีบ	สีสด หางยาวใหญ่ สีลวดลายเด่น	สีจางกว่า หางสั้นกว่า
ครีบก้น	เป็นแท่งยาวเรียกว่า gonopodium	รูปพัดสามเหลี่ยมปกติ
จุดสีเข้มใกล้ครีบก้น	ไม่มี	มีเมื่อท้อง เรียก gravid spot

ตัวผู้ไล่ตื๊อตัวเมียแทบตลอดเวลา Seriously Fish แนะนำให้เลี้ยงตัวเมียหลายตัวต่อตัวผู้หนึ่งตัวเพื่อกระจายการรบกวน อัตราที่ผู้เลี้ยงทั่วไปใช้คือตัวผู้ 1 ต่อตัวเมีย 2 ถึง 3 ถ้ามีตัวเมียน้อยกว่านั้น ตัวเมียจะซึม ครีบหุบ และหลบอยู่มุมตู้

ถ้าไม่อยากให้มีลูกปลาเลย ให้เลี้ยงตัวผู้ล้วน ตัวผู้ด้วยกันไม่ค่อยทำร้ายกันเมื่อมีพื้นที่และที่หลบ และสีสวยกว่าอยู่แล้ว ข้อควรระวังคือซื้อจากร้านที่ยืนยันเพศได้ เพราะลูกปลาอายุสั้นกว่า 2 เดือนแยกเพศยาก และตัวเมียที่เคยอยู่กับตัวผู้ที่ร้านอาจท้องแล้วโดยที่เราไม่รู้ สเปิร์มเก็บอยู่ในตัวเมียได้หลายครั้งของการออกลูก

ตู้ขนาดเท่าไร และใส่ได้กี่ตัว

Seriously Fish ระบุตู้ขั้นต่ำสำหรับปลาหางนกยูงที่ฐาน 45 คูณ 30 เซนติเมตร ปริมาตรราว 41 ลิตร ส่วน RSPCA ให้ขั้นต่ำสำหรับปลาตู้เขตร้อนทั่วไปที่ 50 ลิตร และเตือนว่าปลาที่ขยายพันธุ์เร็วอย่างปลาหางนกยูงต้องวางแผนเรื่องประชากรไว้ล่วงหน้า

ตัวอย่างการคำนวณ ตู้ 50 ลิตรที่มีตัวผู้ 2 ตัวและตัวเมีย 5 ตัวเป็นฝูงเริ่มต้นที่รับได้ แต่ถ้าตัวเมียทั้งห้าตัวออกลูกตัวละ 20 ตัวและรอดครึ่งหนึ่ง การออกลูกรอบเดียวก็เพิ่มปลาราว 50 ตัวเข้าตู้ ซึ่งเกินความจุกรองและพื้นที่ของตู้ขนาดนี้ไปมาก ตัวเลขอัตรารอดและจำนวนลูกเป็นสมมติฐานเพื่อให้เห็นภาพ ของจริงแตกต่างกันตามขนาดและอายุตัวเมีย

ทางเลือกในการคุมจำนวนมีสามแบบ และเลือกได้ตั้งแต่วันแรก

1. เลี้ยงเพศเดียว วิธีที่ง่ายที่สุด
2. ปล่อยให้เป็นธรรมชาติในตู้ที่ปลาตัวอื่นกินลูกปลาไปบางส่วน แล้วหาที่รับลูกปลาส่วนเกิน
3. เลี้ยงตู้แยกสำหรับลูกปลาและหาผู้รับต่อ เช่น ร้านปลาในละแวกหรือกลุ่มผู้เลี้ยง

อย่าปล่อยปลาส่วนเกินลงคลอง บ่อ หรือแหล่งน้ำธรรมชาติ ปลาหางนกยูงมีถิ่นกำเนิดในอเมริกาใต้ตอนเหนือและแถบแคริบเบียนตาม Seriously Fish ทุกตัวในไทยเป็นสัตว์น้ำต่างถิ่น และขยายพันธุ์เร็วจนอาจแย่งอาหารกับปลาท้องถิ่น

ค่าน้ำและอุณหภูมิที่ปลาหางนกยูงชอบ

ค่า	ช่วงที่ใช้ได้	ค่าที่ควรตั้งเป็นเป้าหมาย
อุณหภูมิ	17 ถึง 28 องศา (Seriously Fish)	24 ถึง 27 องศาคงที่ (RSPCA แนะนำ 24 ถึง 26 องศาในตู้เขตร้อน)
pH	7.0 ถึง 8.5	7.0 ถึง 7.8
ความกระด้าง (GH)	8 ถึง 30 dGH	ปานกลางถึงสูง
แอมโมเนีย	ต่ำกว่า 0.1 ppm	0
ไนไทรต์	ต่ำกว่า 0.2 ppm	0
ไนเตรต	ต่ำกว่า 50 ppm	ต่ำกว่า 20 ถึง 30

ช่วงอุณหภูมิกว้าง 17 ถึง 28 องศาเป็นช่วงที่ปลาทนได้ ไม่ใช่ช่วงที่ปลามีสุขภาพดีที่สุด ปลาที่เลี้ยงในน้ำเย็นต่ำกว่า 22 องศากินน้อย เคลื่อนไหวช้า และเป็นโรคง่าย เมืองไทยส่วนใหญ่ไม่ต้องมีเครื่องทำความอุ่น แต่ในห้องแอร์เย็นหรือฤดูหนาวภาคเหนือ ควรมีเครื่องทำความอุ่นเล็กๆ พร้อมเทอร์โมมิเตอร์ ส่วนตู้ตั้งหน้าต่างช่วงหน้าร้อนที่น้ำเกิน 30 องศา ปลาจะลอยใกล้ผิวและอายุสั้นลง ให้ย้ายตู้หรือเพิ่มพัดลมเป่าผิวน้ำ

Seriously Fish บอกว่าปลาหางนกยูงเป็นปลาน้ำกระด้าง อาจอยู่ได้ในน้ำที่อ่อนหรือเป็นกรดแต่ไม่ควรเลี้ยงแบบนั้นระยะยาว ถ้าน้ำประปาที่บ้านค่อนข้างอ่อนหรือ pH ต่ำกว่า 7 ให้ทดสอบ GH และ KH ด้วยชุดทดสอบ แล้วเพิ่มแร่ธาตุด้วยเปลือกหอยหรือหินปูนที่ขายเฉพาะสำหรับตู้ปลา ไม่ใช้เกลือแกงเป็นตัวปรับความกระด้าง

ตู้ใหม่ต้องรอระบบแบคทีเรียตั้งตัว RSPCA แนะนำให้ทดสอบแอมโมเนียและไนไทรต์ทุก 2 ถึง 3 วันในช่วง 6 สัปดาห์แรก ปลาหางนกยูงทนได้ดีกว่าปลาหลายชนิด แต่ไม่ควรเอาไปเสี่ยงกับน้ำที่ยังไม่ผ่านรอบ ดูขั้นตอนที่ วิธีจัดตู้ปลาสำหรับมือใหม่

อาหารและปริมาณ

ปลาหางนกยูงในธรรมชาติกินแมลงน้ำและตัวอ่อนเป็นหลัก Seriously Fish ระบุว่าปลาเลี้ยงในตู้กินอาหารได้แทบทุกอย่างที่ให้ ข้อดีนี้เป็นข้อเสียพร้อมกัน เพราะให้ง่ายก็ให้เกินง่าย

• อาหารเม็ดหรือแผ่นขนาดเล็กสำหรับปลาตู้เขตร้อน เป็นอาหารหลัก
• ไรทะเลแช่แข็ง ไรแดง หนอนแดงในปริมาณน้อย สัปดาห์ละ 2 ถึง 3 มื้อ
• ผักลวกบดละเอียดหรืออาหารที่มีสไปรูลิน่า เป็นครั้งคราว

RSPCA ให้ปลาตู้เขตร้อนกินวันละครั้งเฉพาะที่กินหมดในไม่ถึง 2 นาที Merck บอกว่าปลาส่วนใหญ่ควรได้กินอย่างน้อยวันละครั้ง และปลาโตเต็มวัยควรได้ราว 3 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวต่อวัน ซึ่งสำหรับปลาตัวเล็กเท่าหางนกยูงหมายถึงอาหารเพียงหยิบมือเล็กต่อทั้งฝูง ถ้าอยากแบ่งเป็นเช้าเย็น ให้แบ่งปริมาณเดียวกันเป็นสองส่วน

การเลี้ยงเป็นฝูงต้องกระจายอาหารหลายจุด เพราะตัวผู้ที่ไล่ตัวเมียมักไม่ได้กิน และตัวเมียตัวเล็กอาจถูกแย่ง ตัวเมียที่ท้องป่องไม่ใช่ว่าจะท้องเสมอไป ถ้าไม่มีจุดเข้มหลังครีบก้นและท้องไม่ขยายขึ้นใน 1 ถึง 2 สัปดาห์ อาจเป็นเพราะอาหารมากเกิน ให้ลองงดอาหารหนึ่งวันแล้วดูอีกครั้ง

เก็บอาหารแห้งในที่เย็นแห้ง และทิ้งซองที่เปิดแล้วเก็บในอุณหภูมิห้องเกิน 2 เดือน (Merck) ในบ้านที่ร้อนชื้น ซองที่ใช้หมดภายใน 1 ถึง 2 เดือนปลอดภัยกว่าซองใหญ่ ส่วนวิธีเลือกอาหารปลาให้ตรงชนิดอ่านต่อที่ เลือกอาหารปลา

ปลาท้อง คลอด และลูกปลา

ตัวเมียที่ท้องเกือบครบกำหนดมีท้องกลมใหญ่ มีจุดเข้มหลังครีบก้นขยายและมักแยกตัวไปอยู่ที่เงียบ Seriously Fish ระบุการตั้งท้อง 4 ถึง 6 สัปดาห์ ลูกปลาเกิดมาว่ายน้ำได้ทันทีและไม่ต้องมีรังหรือไข่

สิ่งที่ทำให้ลูกปลารอดมากที่สุดคือที่หลบ ไม่ใช่ตู้เฉพาะ

• มอสชวา พืชลอยน้ำ หรือกอสาหร่ายหนาแน่นให้ลูกปลาซ่อนตัว เป็นวิธีที่ผู้เลี้ยงทั่วไปใช้ และ RSPCA ระบุว่าพืชหนาแน่นช่วยให้ปลากระตือรือร้นและเครียดน้อยลง
• ตู้เลี้ยงลูกปลาแยกขนาด 10 ลิตรขึ้นไปพร้อมฟองน้ำกรอง ถ้าต้องการให้รอดเกือบทั้งหมด
• กล่องคลอดแบบแขวนช่วยได้ในระยะสั้น แต่ตัวเมียที่ถูกขังนานจะเครียดและอาจแท้ง ให้คลอดเสร็จแล้วปล่อยออกทันที

อาหารลูกปลาคือฝุ่นอาหารละเอียด ไรทะเลที่เพิ่งฟัก หรือเกล็ดอาหารบดละเอียด ให้ครั้งละน้อยหลายมื้อต่อวัน Merck ระบุว่าลูกปลาควรได้ราว 5 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวต่อวัน มากกว่าปลาโต แต่เรื่องน้ำหนักจริงนับเม็ดไม่ได้ ให้ใช้วิธีให้น้อยๆ ถี่ๆ และดูดเศษที่เหลือออกทุกวัน เพราะตู้ลูกปลาน้ำเสียเร็ว

ลูกปลาที่ใหญ่เร็วจะแย่งอาหารจากตัวเล็ก ถ้าขนาดไม่เท่ากันมาก ให้คัดแยกขนาด ลูกปลาอายุราว 2 ถึง 3 เดือนเริ่มแยกเพศได้ จังหวะนี้ควรแยกตัวผู้ตัวเมียออกจากกันหากไม่ต้องการให้ผสมพันธุ์ต่อ

เพื่อนร่วมตู้ที่ไปด้วยกันได้

Seriously Fish ระบุว่าปลาหางนกยูงเป็นปลาสงบ อยู่กับปลาตระกูลออกลูกเป็นตัวอื่น ปลาราสโบร่า คอรี่ดอรัส ปลาซัคเกอร์ตัวเล็ก และปลาเทตร้าได้ และแนะนำให้เลี่ยงปลากัดครีบอย่างปลาเสือสุมาตรา

เพื่อนร่วมตู้	เข้ากันไหม	หมายเหตุ
ปลาสอดและโมลลี่	ดี	ค่าน้ำใกล้เคียง ออกลูกเป็นตัวเหมือนกัน จำนวนประชากรจะเพิ่มทั้งสองชนิด
ราสโบร่าตัวเล็ก เทตร้า	ดี	เลือกตัวที่ไม่กัดครีบ
คอรี่ดอรัส	ดี	ช่วยเก็บอาหารที่ตกก้นตู้
ปลาเสือสุมาตรา	ไม่ควร	กัดหางตัวผู้ครีบยาว
ปลากัดตัวผู้	เสี่ยง	ปลากัดอาจไล่ตัวผู้หางสีสดเพราะคิดว่าเป็นปลากัดด้วยกัน (ข้อสังเกตของผู้เลี้ยง ไม่ใช่กฎตายตัว)
ปลาทอง	ไม่ควร	ต้องการน้ำเย็นกว่าและจะกินปลาตัวเล็ก ดู วิธีเลี้ยงปลาทอง

อาการที่ควรจัดการ

ปลาหางนกยูงที่แข็งแรงว่ายคล่อง ครีบกางและกินอาหารทันที ถ้าครีบหุบแนบตัว ลอยนิ่งที่มุม หรือหายใจหอบ ให้ตรวจตามลำดับนี้

1. อุณหภูมิ น้ำต่ำกว่า 22 องศาหรือเปลี่ยนเร็วเกิน 2 ถึง 3 องศาในวันเดียวทำให้ปลาเครียด
2. แอมโมเนียและไนไทรต์ ถ้าอ่านค่าได้มากกว่า 0 เปลี่ยนน้ำ 25 ถึง 50 เปอร์เซ็นต์และงดอาหาร 1 วัน
3. สภาพการไล่ตื๊อ ถ้าตัวเมียถูกไล่ตลอดเวลา เพิ่มตัวเมียหรือย้ายตัวผู้ออก
4. จุดขาว ครีบเปื่อย หรือตัวบวม ปรึกษาสัตวแพทย์ที่รักษาสัตว์น้ำหรือร้านที่มีผู้เชี่ยวชาญ ไม่เติมยาหลายชนิดพร้อมกัน

ถ้าจะเริ่มเลี้ยงสัปดาห์นี้

• เลือกตู้ 50 ลิตรขึ้นไปพร้อมกรองฟองน้ำที่แรงน้ำไม่แรงเกินไป เพื่อไม่ให้ลูกปลาถูกดูด ดูเรื่องเลือกขนาดเพิ่มที่ ตู้ปลาเลือกขนาดอย่างไร
• จัดตู้ทิ้งไว้ให้ระบบแบคทีเรียตั้งตัวก่อนใส่ปลา แล้วค่อยเริ่มด้วยปลา 4 ถึง 6 ตัว
• ตัดสินใจเรื่องเพศและจำนวนก่อนซื้อ ตัวผู้ 1 ต่อตัวเมีย 2 ถึง 3 หรือตัวผู้ล้วน
• ใส่มอสหรือพืชลอยน้ำล่วงหน้า แม้จะยังไม่มีปลาท้อง
• ให้อาหารไม่เกิน 2 นาทีต่อมื้อ ดูดเศษอาหารออกทุกวัน
• เปลี่ยนน้ำ 10 ถึง 25 เปอร์เซ็นต์ต่อสัปดาห์ตามเกณฑ์ RSPCA และทดสอบน้ำเมื่อปลาเริ่มผิดปกติ